Кіріспе

USS Tautog (SSN 639) – АҚШ-тың шабуылдық суасты кемесі. Бұл кеме Солтүстік Атлант мұхитының жағалауында көптеп кездесетін таутог (Tautoga onitis) балығының атымен аталып, АҚШ Теңіз күштерінің осы аттас екінші кемесі болды. Суасты кемесі 1968 жылдың 17 тамызынан 1997 жылдың 31 наурызына дейін қызметте болды.

Құрылыс және іске қосу

"Таутог" кемесін салу туралы келісімшарт 1961 жылғы 30 қарашада Миссисипи штатының Паскагула қаласындағы Ingalls Shipbuilding компаниясына тапсырылды және келісімі жасалды. Оның шассисі 1964 жылғы 27 қаңтарда сол жерде салынды. Кеме 1967 жылғы 15 наурызда, АҚШ сенаторы Альберт Гордың әйелі Паулин Лафон Гордың демеушілігімен қолданысқа енгізілді (1907–1998, Теннесси штаты). "Таутог" 1969 жылғы 1 маусымдағы қызметі үшін Әскери-теңіз күштерінің мақтау грамотасын алды. "Таутогтың" желкені зақымданды. Оқиға орнынан алшақтағанда, экипажы K-108 су асты қайығының қирап, батып бара жатқанын естіді деп ойлады. "Таутог" Перл-Харборға келгенде, K-108 су асты қайығының винттерінің үлкен бөлігі оның желкеніне кіріп тұрған күйде табылды. 20 жылдан кейін, Кеңес Одағының ыдырауынан соң, K-108 Петропавловск-Камчатскийге оралғандығы белгілі болды. K-108 су асты қайығының бұрынғы капитаны Борис Богдасарян соқтығысу туралы қысқаша мәлімет берді, нәтижесінде екі су асты қайықта да жарақат алғандар болған жоқ. Оқиғаның болғанын АҚШ және КСРО бұлжытпай жоққа шығарса да, "Таутогтың" желкені 2° бұрышқа қалыпты түрде иілді, бұл оны құрғақ докқа қоюды қиын етті. 1991 жылы "Чикаго Трибьюн" газеті соқтығысу туралы жаңалықты жариялады. Discovery Channel телеарнасы "Шұбар акулалар" бағдарламасында осы оқиғаны көрсетті, ал толық мәліметтер 1999 жылы "Blind Man's Bluff: The Untold Story Of American Submarine Espionage" кітабында жарияланды.

1970-1977 жылдар

1970 жылы 9 қазанда «Таутог» Перл-Харбордан шығып, алғашқы Шығыс Азия сапарына аттанды. 1970 жылы 23 қазанда Окинавадағы Бакнер шығанағына жетіп, АҚШ-тың жетінші флотына қосылды. Батыс Тынық мұхитындағы қызмет кезінде ол негізгі назарын су асты кемелеріне қарсы күрес жаттығуларына бөлді, көбінесе жетінші флоттың бөлімшелерімен бірге, бірақ бір рет британдық Корольдік теңіз күштерінің «HMS Aurora» (F10) фрегатымен бірлескен операцияға қатысты. Ол Филиппиннің Субик шығанағындағы АҚШ теңіз базасында, Гонконгте, Жапонияның Йокосука қаласында және Оңтүстік Кореяның Пусан портында демалыс пен жөндеу үшін тоқтады. 1971 жылы 28 наурызда Йокосукадан Гавайиға бағыт алғанда Батыс Тынық мұхитындағы алғашқы қызметтік кезеңін аяқтады. 1971 жылы 5 сәуірде Перл-Харборға оралып, порттағы күтім жұмыстарын және 1971 жылдың қалған бөлігінде, сондай-ақ 1972 жылдың алғашқы үш айында су асты кемелеріне қарсы күрес жаттығуларын жалғастырды. «Таутог» Гонконгқа демалысқа барып, Гуам арқылы Перл-Харборға қайтып келді, онда 1972 жылдың 31 тамызында жетті. 1972 жылдың қалған бөлігінде Гавай аралдарында операциялар жүргізді.

Уганда дағдарысы, 1977 жыл

Таутог 1977 жылдың 24 ақпанында Момбасадан шығып, Пёрл-Харборға қарай бағыт алды. Алайда, Уганда президенті Иди Амин, АҚШ президенті Джимми Картердің Аминнің екі саяси қарсыласының өлтірілуін айыптауына жауап ретінде, Угандада тұратын барлық американдықтарды ұстап алып, жағдайды шиеленістірді. Таутогқа ядролық қуатпен жұмыс істейтін ұшақ тасымалдағыш "Энтерпрайз" айналасында құрылған жедел әскерлік топқа қосылып, Шығыс Африка жағалауына қайта оралуға бұйрық берілді. Америка Құрама Штаттары Аминнің американдық тұтқындарды босату туралы шешім қабылдауын күтіп тұрғанда, Таутог Кения жағалауында, яғни Уганда мен Үнді мұхитының арасында орналасқан, "Энтерпрайз" әскерлік тобымен бірге Угандадағы АҚШ азаматтарын қорғауға деген американдық бейілділікті көрсету және қажет болған жағдайда тұтқындарды құтқаруға тырысу үшін круиз жасады. Таутог 1976 жылдың 1 қарашасынан 1977 жылдың 5 шілдесі аралығындағы қызметі үшін "Құрметті бірлестік" белгісімен марапатталды. Ол екі ай бойы мұздың астында жүріп, USS Aspro-мен бірге Солтүстік полюсте екі рет су бетіне шығу жаттығуларын жасады. Бұл АҚШ-тың екі су асты кемесінің полюсте екінші рет кездесуі және қыстағы алғашқы кездесуі болды. 1983 жылдың жазында Таутог тағы да Арктика мұздықтарының астында жұмыс істеді. Полюске жеткенін тойлау үшін экипаж пикник ұйымдастырып, арқан тартысы мен иттермен шана жарысын "дүние жүзіне" айналдырды. 1984 жылы екі айлық кеме жөндеуден кейін Таутог экипаж дайындық кезеңіне кірісті. 1984 жылдың көктемінде Таутог қайтадан жетінші флоттың операцияларын қолдау үшін батысқа қарай сапар шекті. Таутог Солтүстік Тынық мұхитында кеңінен жұмыс істеді, Филиппин, Таиланд және Жапония порттарына барып қайтты. Ол тағы да Әскери-теңіз экспедициялық медалімен марапатталды. 1984 жылдың қарашасында Пёрл-Харборға оралғаннан кейін Таутог Батыс Тынық мұхитына жіберілді. 1985 жылдың ақпанында әскери операцияларды басқаруға дайындық аяқталғаннан кейін, Гавайидің Мауи аралында Лахайна қаласында үш күндік демалысқа шықты. 1985 жылдың жазында Таутог Нью-Йорк қаласына шабуыл жасайтын су асты кемесімен бірге болашақ командирлердің операциясын өткізді. 1985 жылдың қазан айында Таутог Пёрл-Харбордан шығып, Батыс Тынық мұхиты мен Үнді мұхитына сапар жасады. Ол Гуам, Сингапур (Рождествоға), Диего Гарсия (екі рет), Перт (Австралия), Филиппин және Чинхэ (Оңтүстік Корея) порттарына барды. Пёрл-Харборға оралғаннан кейін, ол реакторды тексеруге арналған топты қабылдады. 1986 жылдың сәуірінде Пёрл-Харборға оралғаннан кейін Таутог командалық рәсімді өткізді, онда командир Уолтер П. Стюерман командир Т. Р. Кентті босатып, командирлік міндетін қабылдады. 1986 жылдың қазан айында Таутог Вашингтон штатының Брементон қаласындағы Puget Sound Naval Shipyard кеме жөндеу зауытында күрделі жөндеу жұмыстарын бастады. Көптеген өзгерістер мен сынақтардан кейін, ол 1989 жылдың 30 мамырында Гавайи штатының Пёрл-Харбор портына оралды. 1990 жылдың мамырында Таутог өзінің сегізінші Батыс Тынық мұхиты сапарына шықты. Ол Сингапур, Гонконг, Субик шығанағы (Филиппин) және Йокосука (Жапония) қалаларына барды. Кемеде үлкен тайфун болды, ол оны Субик шығанағына шамамен бір аптаға кіргізбеді. 1990 жылдың қараша айында Пёрл-Харборға оралған Таутог мерекелерді тойлады және Арктикаға үшінші рет сапарға дайындала бастады. 1991 жылдың сәуірінде Таутог тағы да өзінің бауырласы Аспероға қосылып, үш апта бойы Арктика мұз астындағы операциялар жасады, соңынан Сан-Францискода демалысқа шықты. Жаттығудан кейін, ол сынақ тереңдігінен негізгі балласт резервуарларын шұғыл түрде толтырып, судан шықты. 1991 жылдың жазында Таутог Жапон теңіздік өзін-өзі қорғау күштерінің (JMSDF) Акисио су асты кемесін Пак мұхитының ортасында қарсы алды. 1992 жылдың қаңтар айының соңында Таутог MK 48 Advanced Capability торпедасын сәтті сынап, Оахудың оңтүстігіндегі терең суларда ex Darter кемесін батырды. 1992 жылдың жазында Таутог WESTPAC сапарына шықты, онда ол 180 күндік сапардың шамамен 150 күнін теңізде өткізді. 1993 жылдың қазан айында Таутог төрт күндік ескертумен жедел WESTPAC-ке жіберілді. Кеме мен экипаж JMSDF-пен бірлескен оқу-жаттығуларға қатысып, содан кейін Гонконгта демалысқа шықты. 1995 жылдың ақпанында ол Пёрл-Харбордан 11-ші WESTPAC сапарына шықты, жапон, корей және британ теңіз күштерімен бірлескен операциялар жүргізді. Осы сапар барысында экипаж Гуам, Гонконг, Йокосука (Жапония), Сасебо (Жапония), Окинава (Жапония), Чинхэ (Оңтүстік Корея) және Субик шығанағы (Филиппин) сияқты демалыс порттарына барып қайтты. Таутог осы сәтті сапарды аяқтағаны үшін Әскери-теңіз экспедициялық медалімен марапатталды. 1996 жылдың ақпан айында Таутог Пёрл-Харбордың аузында персоналды ауыстыру кезінде апатқа ұшырады. Мауиден соққан күрт жел желкенді ұстап алып, Таутог бағытынан ауысты. Кемедегі офицерлер оны қайта бағыттауға тырысқанда, ол портың батыс жағалауына соқтығысты. Зыян аз болды – сонарлық күмбезі жарылды, бірақ бұл кеме соқтығысқан оқиға болды және оқиғаның түпкі себебін анықтау үшін тергеу комиссиясы құрылды. 1996 жылдың шілде айында Таутог соңғы сапарына шықты, бұл жолы шығыс Тынық мұхитына, қару-жарақ сынақтарын жүргізуге және кемедегі курсанттарға арналған күнделікті бағдарламаларға қатысуға бағытталды. Оның демалыс порттары Сан-Диего және Британ Колумбиясының Эскимальт қалалары болды, сондай-ақ Вашингтон штатының Бангор қаласында жөндеу жұмыстары жүргізілді. Таутог 1996 жылдың 13 қазанында 1119-шы және соңғы сүңгісін жасады; оның деактивация рәсімі 1996 жылдың 25 қазанында өтті. Шамамен 6 айлық деактивациядан кейін Таутог өмір бойы тұрған Пёрл-Харбор портынан соңғы рет шығып, түпкілікті жою үшін Puget Sound Naval Shipyard кеме жөндеу зауытына бағыт алды.

Пайдаланудан шығару және жою

"Таутог" кемесі 1997 жылғы 31 наурызда қызметтен босатылды және сол күні Әскери-теңіз кемелерінің тізілімінен шығарылды. АҚШ Әскери-теңіз күштерінің Ядролық қуатпен жүретін кемелер мен суасты қайықтарын қайта өңдеу бағдарламасы бойынша Бремертон қаласындағы Пьюгет-Саунд кеме құрылыс және жөндеу зауытында оның құрамын бөлшектеу жұмыстары 2003 жылғы 15 наурызда басталды және 2004 жылғы 30 қарашада аяқталды.

Еске алу

Таутогтың желкені сақталып қалды және қазір Техас штатындағы Галвестон қаласындағы «Seawolf» паркінде орналасқан Галвестон теңіз мұражайында қойылған. 2008 жылы «Айк» дауылы салған зардаптан зақымданды.