Кіріспе

Шығыс Чад және Батыс Суданның жіктелмеген тілі. Бұл аймақтың климаты, жер бедері және тұрақсыз маусымдық су қоры Дара Фонгоро аймағында қарқынды егіншілік пен мал шаруашылығын жүргізуге қолайсыз болғандықтан, тілді білушілер негізінен аң аулау және жинау арқылы күн көріп отырған. Бал – олардың маңызды тағамдарының бірі, оны жинау арқылы алған. Бленч (2008) негізгі сөздік қорының көп бөлігі кушит тілдеріне ұқсас екенін айтады және Куджарге тілі шад және кушит тілдерінің арасындағы көне тіл болуы мүмкін деп болжайды. Пол Ньюман бұл тілді шад тілдерінің Муби топшасына жатқызған; алайда, Лайонел Бендер оның жіктелуі әлі де нақты емес екенін көрсетті. Бұл тіл жақын жердегі Мюби тілі – Біргитпен шатасқан болуы мүмкін, ол да Куджарге деп аталады; Ньюманға 2006 жылы 200 сөзден тұратын тізім көрсетілгенде, ол оның шад тілі екеніне келіспеді. Blažek (2013) Куджарге тілінің шығыс шад тілі екенін дәлелдеуге тырысады.

Құжаттама және мәртебе

1981 жылы голландиялық антрополог Пол Дорнбос Дарфурдың Фор Боранга маңындағы Ро Фатада ата мен баладан (Арбаб Яхия Баси, туған жері Ндундра, 1981 жылы 35 жаста) Кужарке тілінің негізгі сөздік тізімін алу үшін 4,5 сағат жұмсады. Алғашқы 100 сөзді хабаршының әкесі берді, ол дерлік естімейтін және араб тілін шектеулі білетін еді, ал екінші 100 сөзді негізгі хабаршы ұсынды, ол Кужарке тілін Даджу және Фур тілдерімен араластырған болуы мүмкін. Сұхбаттың бір бөлігі Доорнбостың Фур зерттеушісінің көмегімен Фур тілінде жүргізілді. Екеуі де Кужарке тіліндегі сұрақтар бойынша келіспеді, бұл Дорнбосты тізімнің дұрыстығына күдік тудырды. Дорнбос сондай-ақ 1981 жылы Кужарке тілінің сөйлейтін адамдары азайып, жоғалуға жақын болған болуы мүмкін деп болжайды, бірақ олардың саны 1981 жылы 1000 адамнан асып кеткен болуы мүмкін. Әке мен бала Кужарке халқының тегі туралы да келіспеді. Ұлының айтуынша, Кужаркелер бастапқыда Уади Азумның шығысындағы тауларға, атап айтқанда Джебель Кулли, Джебель Тоя, Джебель Кунджаро, Джебель Турабу, Джебель Оромба және Джебель Киреге қоныстанған. Кейін Фур сұлтандары тұсында Чадқа көшіп кетуге мәжбүр болды. Дегенмен, әкесі Кужаркелердің бастапқы отаны тек Чадта болғанын мәлімдеді. Дарфурдағы соғыс салдарынан Кужарке халқының көп бөлігі қазір шығыс Чадтың Гоз-Бейда және Дар-Сила аймақтарындағы босқындар лагерьлерінде тұрып жатыр. Алайда, Кужаркелер ешбір үкіметтік ұйым немесе халықаралық көмек көрсетуші мекемеде жеке топ ретінде тіркелмеген. Осының салдарынан Кужаркелер өздерін Даджу немесе Фур деп көрсетуі мүмкін. Кужаркелер туралы 25 жылдан астам уақыттан бері алғаш рет француз антропологы Жером Тубиана Тиеродағы Даджу ауылының басшысымен сұхбаттасқанда айтылды. Тиеро басшысы 2007 жылы Джанджавидтер Даджу халқына қарсы этникалық тазалау науқаны кезінде Кужарке ауылын толығымен өртеп жібергенін хабарлады. Кужарке халқының қазіргі жағдайы туралы басқа ештеңе белгілі емес.

Этностық топ

Куджаркелер синьяр, даджу және фур халықтарымен жақын арада өмір сүрді. Куджаркелер көбінесе өз ішінде некелесетін болғанмен, синьяр еркектері куджарке әйелдерімен де үйленген болуы мүмкін, себебі Киджар – 18 синьяр тайпасының бірі еді. Киджар тайпасы Джебель Мирраның куджаркелердің негізгі аймағына, қалған синьяр тайпаларына қарағанда жақын орналасқан. Куджаркелер мұсылман емес және әлі жазылмаған құпия дінді ұстанады, сондықтан олар дұға оқу қажет болғанда қонақтарды ауылдарының сыртына шығаратын.