Кіріспе

Алекиннің қорғанысы – шахмат ашылысы, келесі жүргізілімдермен басталады:

1. e4 Nf6

Қаралар ақтардың пілдерін кеңге жылжытуға сұраныс жасайды, гипермодерн қорғаныс рухында ақтардың құрылымын бұзу және кейін шабуылдауды жоспарлайды. Ақтың ортадағы мықты пілдері көбінесе c4, d4, e5 және f4 ұяларында орналасады. Грандмастер (GM) Ник де Фирмиан MCO 15 (2008) басылымында «Алекиннің қорғанысы» туралы былай дейді: «Ойын бірден симметрия мен тепе-теңдікті жоғалтады, бұл агрессивті ойыншылар үшін өте жақсы таңдау». Шахмат ашылыстары энциклопедиясында Алекиннің қорғанысы үшін төрт код бар: B02-ден B05-ке дейін:
B02: 1. e4 Nf6
B03: 1. e4 Nf6 2. e5 Nd5 3. d4 (Алмасу вариациясы және Төрт піл шабуылы қоса алғанда)
B04: 1. e4 Nf6 2. e5 Nd5 3. d4 d6 4. Nf3 (4. Bg4 болмаған қазіргі заманғы вариация)
B05: 1. e4 Nf6 2. e5 Nd5 3. d4 d6 4. Nf3 Bg4 (4. Bg4 болған қазіргі заманғы вариация)

Тарих

Ашылу 1921 жылы Будапешт турнирінде Александр Алекхин енгізгендіктен оның есімімен аталған. Ол турнирде Эндре Штайнер мен Фриц Зямишқа қарсы ойындарда қолданды. Төрт жыл өткен соң, "Қазіргі заманғы шахмат ашылуларының" төртінші басылымының редакторлары былай деп жазды: "Алекхин таныстырған ерекше қорғаныстан гөрі 'гипермодернизм мектебінің' иконалық көзқарастарын көрсететін ештеңе жоқ". Алекхин өзін гипермодерн революцияның бір бөлігі деп санамады және гипермодерн ой-пікір мектебін "осы арзан алдау, осы ұятсыз өзін-өзі жарнамалау" деп атады, мұндай жүргелерді орталықта орналасу және бақылаудың стандартты шахмат теориясына түзетулер немесе ерекшеліктер ретінде қарастыруды ұсынды. Алекхиннен басқа, осы қорғаныстың ерте жақтастарының бірі Эрнст Грюнфельд болды.

Қолдану

"Алекхиннің қорғанысы" бұрын көп танымал болған. Мысалы, Бобби Фишер 1972 жылғы әлем чемпионатында Борис Спаскиге қарсы екі партияда оны қолданды, ал Виктор Корчной да осы қорғанысты өзінің репертуарына енгізді, осылайша оның беделі арта түсті. Наполеон партияны жеңіп алды. Бұл жүрудің мақсаты – e5 пешкасын жылдырудың алдын алу, сонымен қатар корольді a7-g1 диагоналінен шығару. Қараның әлсіз тұсы – оқшауланған e6 пешкасы, ал аққа кеңістік артықшылығы бар. Баламалы жүру – 9. Qd7, ол соңғы кезде танымал болып келеді, патшалық қанатын қорғауға және ақ патшаға шабуыл жасауға бағытталған. 9. Bb4 – тағы бір мүмкіндік, ол Be7-ге қарағанда белсендірек болуға тырысады, бірақ c3 аттың осы қорғаныстағы рөлі шамалы, сондықтан бұл варианттар басқаларына қарағанда аз танымал. Тағы бір нұсқа – өткір Планинц вариациясы (Кембридж гамбиті деп те аталады), 5... g5. Қаралар 6. fxg5 dxe5 комбинациясына үміттенеді, бұл ақтың ортасын және пешка құрылымын бұзуға мүмкіндік береді. Бұл вариантты 1970 жылдары қолдаған гроссмейстер Альбин Планинцтің есімімен аталады. Кейін 1990 жылдары оны корреспонденциялық шахматшы Майкл Ширмер қолданды, оның партиялары британдық гроссмейстер және Алекхин саршыны Найджел Дэвистің "Алекхиннің қорғанысы" кітабында жарияланды. Қара үшін 5... dxe5-тен басқа баламалы жүрулер – 5... g6 (Фианкетто вариациясы) және 5... Bf5 (Трифунович вариациясы).

Айырбастау Вариациясы: 3.d4 d6 4.c4 Nb6 5.exd6

Биржалық вариант Төрт жауынгерлік шабуылға қарағанда аз амбициялы. Ақ түстілер кеңістіктік артықшылықты қабылдап, пешкалармен айырбастасады. Қараның басты шешімі – 5…exd6 ретімен берік қайтару, бұл стратегиялық позицияға алып келеді, немесе орталықта пешкалардың көптігіне ие болатын 5…cxd6, көбірек амбициялы нұсқа. Үшінші қайтару 5…Qxd6 де мүмкін, бірақ 6.c5-ке 6…Qe6+ жауабымен сызық нашар деп есептеледі, себебі қаралар ерте не кеш осы қауіптің алдын алуға мәжбүр болады. 5…cxd6 сызығында қаралар әдетте d4-тегі ақ пешкаға шабуыл жасап, оның күшін жоюға тырысады, сонымен қатар c4-тегі пешканы да әлсіретуге ұмтылады. Мұны істеу үшін әдеттегі жоспар g7-ге фианкетто жасау, екінші пілді g4-ке ойнатып, d4-тің маңызды қорғаушысы f3-тегі атты алып тастау, ал b6 және c6-дағы қара аттар c4 және d4-тегі ақ пешкаларға қысым көрсетуді қамтиды. Кокс, Сан-Паулу 2001 жылғы Жани Гомес – Гиллермо Соппе ойынын қаралардың ниеттерін көрсету үшін келтірді. Ақтардың қаралардың жоспарын болдырмау үшін танымал тәсілі – Воронеж варианты (осы атауды ресейлік Воронеж қаласының атымен атады, онда Григорий Санакоев сияқты ойыншылар бұл вариантты ойлап тапқан). Воронеж 1.e4 Nf6 2.e5 Nd5 3.d4 d6 4.c4 Nb6 5.exd6 cxd6 6.Nc3 g6 7.Be3 Bg7 8.Rc1 0-0 9.b3 тізбегімен сипатталады. Ақтардың орналасуы қаралардың ақтардың бөлшектерін қиындыққа салуына және орталық пешкаларға шабуыл жасауына мүмкіндік бермей, бөлшектерді дамытуын кешіктіреді; мысалы, Bg4-тен кейін нысанаға айналуы мүмкін f3-те ат жоқ, ал Nc6–e5-тен кейін нысанаға айналуы мүмкін d3-те піл жоқ. ChessBase дерекқорына сәйкес, 9…Nc6 қараның ең көп тараған жауабы, бірақ 10.d5 Ne5-тен кейін қараның аты нысанасыз қалады және f2–f4 жүрегімен тез қуылмақ, бұл сызық қара үшін өте нашар нәтижелерге әкелді, көптеген ойыншыларды 5…exd6 сызығын таңдауға итермеледі. Дегенмен, бұл сызық қараға қарсы ойынға аз мүмкіндік береді. Бұл сызықта қаралар әдетте патша пілін Be7 және Bf6 арқылы дамытады, себебі g6 және Bg7 фианкеттолық орналасуға қарсы Bg5 қиындық тудыруы мүмкін, мысалы 6.Nc3 g6 7.Nf3 Bg7 8.Bg5. Ақтар әдетте 5.Bc4, Керес вариантымен жауап береді. 4…dxe5 (Ларсен варианты) алға шыққан пешканы жояды, бірақ 5.Nxe5-тен кейін ақ атты алға шығарады. Бұл атты 5…Nd7 арқылы сынап, 5…Nxe5 Nd7 6.Nxf7 Kxf7 7.Qh5+ Ke6 құрбандық сызығына алып келуі мүмкін. Құрбандық, ең болмағанда, 8.Qg4+ кейін тең ойнауға жеткілікті; Ларсен 1966 жылғы Санта-Моника блиц турнирінде Фишерге қарсы 8…Kd6? өзін-өзі өлтіруге тырысып, 9.c4 кейін тез жеңілді. Сондықтан қара 8…Kf7 9.Qh5+ Ke6 және т.б. тұрақты тексеруге келісуі керек. Егер ақ жеңіске жетуді көздесе, 8.c4 ойнауға болады. 4…c6 пассивті, бірақ берік, соған байланысты шабуыл жасау қиын. Көптеген варианттарда қаралар 4…Bg4 ойнап, 4…Bg4 сызығына көшуі мүмкін.

Балог Вариациясы: 3.d4 d6 4.Bc4

Бұл вариацияның алғаш рет тіркелген қолданылуы 1929 жылы Карловы-Варидегі Canal–Colle партиясы болды. Ақ түстің ойыншысы қара түстің 40-шы жүрісінен кейін жеңілісті мойындады. Басқа бірнеше қосымша нұсқалардан айырмашылығы, 4. Bc4 жүрісі салыстырмалы түрде танымал. Бұл жолда салмақты ойыншыларды қателестіре алатын тұзақтар бар. Мысалы, 4 dxe5 5. dxe5 Nb6?? жүрісінен кейін 6. Bxf7+ қадамымен патшайымды жоғалтуға болады. Ал негізгі нұсқасы 4 Nb6 5. Bb3, онда қара түстің ойыншысы көбінесе 5 dxe5 6. Qh5 e6 7. dxe5 (Кокс бойынша "ескі негізгі нұсқасы") немесе 5 Bf5 жүрісін жасайды, онда ақ түстің ойыншысы басқа нәрселермен қатар 6. e6 пешкасын құрбан ете алады. Екі жағдайда да ақ түстің ойыншысы шабуылдау мүмкіндіктеріне ие болады, сондықтан Тейлор француз қорғанысына ұқсас позицияға жету үшін 5 d5, содан кейін 6 e6 жүрісін ұсынады.

Екі пештің шабуылы: 3.c4 Nb6 4.c5

Екі пешкенің шабуылы (сондай-ақ Ласкер шабуылы немесе Чейз вариациясы деп те аталады) – бұл да амбициялы әрекет. Ақ түстілер шабуылдау мүмкіндіктеріне ие болуы мүмкін, бірақ мұның құнына бір пешкасын жоғалтуы да жақсы. Ақ түстің c5 және e5-тегі пешкалары кеңістіктік басымдықты қамтамасыз етеді, бірақ d5 шаршысы әлсіреген. Төрт пешкенің шабуылынан айырмашылығы, ақ түстің орталық позициясы соншалықты еркін емес, ал ойын көбірек стратегиялық сипатқа ие. Эстетикалық тұрғыдан алғанда, 4. c5 позициялық тұрғыдан күмәнді көрінеді, себебі ақ түстің пешкалық жылжулары d5 шаршысын қатты әлсіреткен. Ақ түстің мақсаты – кеңістік пен қимыл еркіндігін иемдену, соның арқасында осы стратегиялық кемшіліктердің маңызы азаяды. Қара 4…Nd5 ойнауы керек, содан кейін ақ түстің әдетте жылқыға Bc4 және Nc3 сияқты жүргізілімдермен қарсы тұруы мүмкін. Қара жылқыны c6 немесе e6 арқылы қорғай алады, кейде екеуін де қолданады. Әдетте, қара d6 және b6 сияқты жүргізілімдермен ақ түстің e5 және c5 пешкаларына қарсы тұрады. Кокс ұсынған статистика бұл вариацияда ақ түстің көрсеткіші нашар екенін көрсетеді, қараның барлық негізгі қорғанысы кем дегенде 50% құрайды. Егер ақ 4. d4 ойнаса, онда 4…Nxc3 ақты bxc3 желісіне, француздық қорғанысты еске түсіреді. Егер 4. Nxd5 exd5 болса, қара d6 арқылы екі пешканы тез арада жояды, ал нәтижесіндегі позиция теңдікке бейім болады.

2.e5 Nd5 -тен кейінгі кішігірім шеткі сызықтар

Эндре Штайнер – Александр Алехин арасындағы 1921 жылғы Будапешттегі Алехин қорғанысының алғашқы жоғары деңгейдегі ойынында ақ түспен 3. d4 d6 4. Bg5 ойналды. Кокс 4...h6 5. Bh4 dxe5 6. dxe5 Bf5, содан кейін Nc6 және Ndb4 жүрісін ұсынады, бұл c2-ге шабуыл жасауға бағытталған. Тағы бір сирек кездесетін, бірақ практикада жақсы нәтиже беретін нұсқа – 3. d4 d6 4. Be2, бұл қараларға 4...Bg4 ойнауға мүмкіндік бермейді, сонымен бірге f2–f4 пешкасын жылжыту мүмкіндігін сақтайды. Әйелдер арасындағы әлем чемпионы Мария Музичук, жасөспірімдер арасындағы әлем чемпионы Лу Шанлей және гроссмейстер Назар Фирман осы нұсқаны сынап көрді және оның сәттілігін дәлелдеді.

2...Nd5 нұсқасы

2. e5-тен кейін 2.Nd5 көбінесе ойналады. d1-де патшайымға тиіспейтін тағы екі мүмкіндік – 2.Ng8 және 2.Ne4. 2.Ng8, рыцарьды бірден дамытпай, GM Джоэл Бенджамин оны өз туған қаласының құрметіне «Бруклин қорғанысы» деп атады және бұл өзінің «жақсы таңдауы» дейді. Қара үш жүріспен мүмкіндік бергенімен, теория бойынша ақтардың аз ғана артықшылығы бар. «Бруклин вариациясының» алғашқы тіркелген қолданылуы 1905 жылы Венада болды, онда Арон Нимцович ақ түспен Адольф Альбинге 34-ші жүрісте шахматты қойды. 2.Ne4? өте күмәнді, оны Джон Л. Уотсон мен Эрик Шиллер «Мокеле Мбенбе» деп атады. Олар 3.d4 f6 4.Bd3 d5 5.f3 Ng5 6.Bxg5 fxg5 7.f4! g6! 8.Nf3! g4 (сондай-ақ 8.gxf4 9.Ng5! e6 10.Qg4! Qe7 11.0-0 және 8.Bg4 9.h3, екеуі де ақтарға үлкен артықшылық әкеледі) 9.Ng5 Bh6 10.Nxh7 Rxh7 11.Bxg6+ Rf7 12.Qd3 Bf8 13.f5 e6 14.f6 Qd7 15.h3! g3 16.Qxg3, ақтардың жеңіске жетуімен. Наннның шахмат ашылуларында ақтардың 3.d4 f6 (немесе 3.e6 4.Nh3 h6 5.Qg4 d5 6.f3 h5 7.Qf4 g5 8.Nxg5 Nxg5 9.Qxg5 Be7 10.Qg7) 4.Qh5+ g6 5.Qh4 d5 6.Bd3 артықшылығы зор екені айтылады.

2.Nc3

Қараның атты қуудың орнына, ақ e4 пешкасын тікелей немесе тактикалық жолмен қорғауға тырысуы мүмкін. 2. Nc3 – ақтың 2. e5-ке қарағанда ең көп қолданылатын баламасы; шындығында, Кокс бұл жүретілісті Алехинмен өткізген ойындарының жартысынан астамында кездестіргенін айтады. Көбінесе оны әуесқойлар мен қарсыластары жақсы білетін теориялық күрестен қашуға ниеттенгендер таңдайды. Дегенмен, Кокс көптеген ақ ойыншылардың бұл жүретіліспен алдап ойнайтынын, ал шындығында Вена ойыны немесе Төрт атты ойын туралы ештеңе білмейтінін жазды. Егер қара 2…e5 ойнаса, ойын оңай түрленіп кетуі мүмкін, тіпті бір кітапта 2. Nc3 ұсынылып, оқырмандарға 2. e5 сирек кездесетініне сендірілген. 2…d5 жағдайында 3. e5 жауынгерлік болып саналады, онда қара 3…d4, 3…Nfd7 (4. d4 e6 кейін француз қорғанысының Штейнц нұсқасына көшу, бірақ 4…e6!? – өткір балама), 3…Ne4!? және тіпті 3…Ng8 таңдаулары бар. 3…d4 кейін 4. Nce2 Ng4 немесе 4. exf6 dxc3 5. fxg7 cxd2+ жүретілістері ақтың жылдам рокировка жасауына мүмкіндік береді. Көптеген гроссмейстерлер 2. e5 негізгі бағытын таңдаса, Джонни Гектор Алехинге қарсы 2. Nc3 жүретілісін жиі қолданып, 2…d5 нұсқасына қарсы жақсы нәтижелер көрсеткен. Оның идеялары аққа теориялық артықшылық сыйлады. Сондықтан, Алехин қорғанысының оқулық авторлары, соның ішінде Дэвис, Кокс және Тейлор 2…d5 орнына 2…e5 жүретілісін ұсынады.

Аққа арналған басқа 2-ші қимылдар

2. d3, Мароци вариациясы, сирек кездеседі. Бірақ, 2. d3 ақтардың ақ тілді пиылын шектеседі, сондықтан бұл вариация біршама пассивті деп есептеледі. Егер ақтар сол пиылды қастандыққа алса, патша үнді шабуылына көшуі мүмкін. Лев Албурт пен Эрик Шиллер 2. d3-ті "ыңғайсыз" деп атайды және 2. d5-ті (немесе 3. Nd2 e5, кері Филидор қорғанысымен) 3. e5 Nfd7 4. f4 (4. d4 c5 5. c3 Nc6 қаралар француз қорғанысынан бір қадам алда) c5 5. Nf3 e6 6. g3!? Nc6 7. Bg2 Be7 8. 0-0 b5, ал 2. Qe2 e5 тең ойынға алып келеді деп ұсынады. 2. Bc4, Крейчик вариациясы, көбінесе ойналмайды, себебі ол қараларға алмастыруға және иеленуге мүмкіндік береді. Албурт пен Шиллер 2. Nxe4 3. Bxf7+ (Крейчик гамбиті) Kxf7 4. Qh5+ Kg8 немесе 4. g6 5. Qd5+ e6 6. Qxe4 Bg7 7. Qf4 Ke8! соңында "қараларға ештеңе алаңдатудың қажеті жоқ" дейді. Ойналатын баламаларға 2. e5 (пиыл ашылысына көшу), 2. d5 және 2. e6 жатады. 2. Bd3 Копек жүйесіне көшуді мақсат етеді. 2. c4, e4 пешкасын жоғары даму үшін гамбиттейді, 2. Nxe4 3. Nf3 соңында. Бұл өте сирек болғанымен, бұл жол гроссмейстерлердің ойындарында бірнеше рет ойналған, соның ішінде 2. g6 3. Nc3 соңында патша үнді қорғанысына көшу де болды. 2. f3 да сирек кездеседі, бірақ латыш гамбитінің қара жағын ойнағанды ұнататын ойыншылар 1. e4 Nf6 2. f3 e5 3. f4!? соңында оны ойнауға мүмкіндік алады. 2. Nf3, Джон Трейси гамбиті, нашар таңдау, күмәнді өтемақы үшін жоғалтуға әкелуі мүмкін.