Кіріспе
Шығыс христиандық дәстүрлеріндегі шіркеулер басшыларының атауы – Католикос (көпше түрі: католикостар). Католикос – кейбір шығыс христиандық дәстүрлеріндегі белгілі бір шіркеулердің басшысы. Бұл атау автокефалияны білдіреді және кейбір жағдайларда автономды шіркеу басшысының атағы ретінде қолданылады. Сөздің түбі ежелгі грекше καθολικός (көпше түрі: καθολικοί) сөзінен шыққан, ол κατά (kata, "төмен") және ὅλος (holos, "толық") сөздерінен құралған καθ' ὅλου (kath'olou, "жалпы") сөзінен туындаған. Мағынасы – "жалпыға қатысты, әмбебап, толық". Алғашқыда бұл атақ Рим империясындағы қаржылық немесе әкімшілік лауазымды білдірген. Шығыс шіркеуі, кейбір Ортатау православ шіркеулері, Шығыс православ шіркеулері және Шығыс католик шіркеулері тарихи түрде осы атақты қолданды, мысалы Армян апостолдық шіркеуі және Грузин православие шіркеуі. Шығыс шіркеуінде бұл атақ шіркеу басшысына, яғни Шығыс шіркеуінің патриархына берілді. Қазіргі таңда бұл атақ екі мұрагер шіркеуде қолданылады: Ассирия шіркеуі және Ежелгі Шығыс шіркеуі, олардың басшылары католикос-патриархтар деп аталады. Армян шіркеуінде екі католикос бар: Ежмиадзиннің жоғарғы католикосы және Киликия католикосы. Армян католик шіркеуінің басшысы да католикос-патриарх атағын пайдаланады. Үндістанда автокефалиялы Ортатау православ шіркеуі және Якобыт Сириялық православие шіркеуінің (Сириялық православие шіркеуі құрамындағы дербес шіркеу) аймақтық басшысы осы атақты қолданады. Біріншісі – Шығыс және Маланкара митрополиті католикосы, ал екіншісі – Үндістан католикосы. Алайда, Сириялық православие шіркеуі мен Якобыт Сириялық христиан шіркеуінің конституциясына сәйкес, олардың мәртебесі тең емес.
A catholicos (plural: catholicoi) is the head of certain churches in some Eastern Christian traditions. The title implies autocephaly and, in some cases, it is the title of the head of an autonomous church. The word comes from ancient Greek καθολικός (pl. (plural) καθολικοί), derived from καθ' ὅλου (kath'olou, "generally") from κατά (kata, "down") and ὅλος (holos, "whole"), meaning "concerning the whole, universal, general"; it originally designated a financial or civil office in the Roman Empire. The Church of the East, some Oriental Orthodox, Eastern Orthodox, and Eastern Catholic churches historically use this title; for example the Armenian Apostolic Church and the Georgian Orthodox Church. In the Church of the East, the title was given to the church's head, the patriarch of the Church of the East; it is still used in two successor churches, the Assyrian Church of the East and the Ancient Church of the East, the heads of which are known as catholicos patriarchs. In the Armenian Church there are two catholicoi: the supreme catholicos of Ejmiadzin and the catholicos of Cilicia. The title catholicos patriarchs is also used by the primate of the Armenian Catholic Church. In India, an autocephalous Oriental Orthodox Church and the regional head of Jacobite Syrian Orthodox Church (an autonomous Church within Syriac Orthodox Church) use this title. The first is the catholicos of the East and Malankara Metropolitan, and the latter the catholicos of India, but unequally same according to the constitution of the Syriac Orthodox Church and the Jacobite Syrian Christian Church.
Сирия православие шіркеуі
VII ғасырда Персияда тұратын Сирия Православие христиандары бұл атауды өз католикосы/мафрианы үшін қолдана бастады, ол бастапқыда Персиядағы Сирия Православие христиан қауымының басшысы болған. Бұл лауазым Сирия Православие шіркеуінің иерархиясында Антиохия Сирия Православие патриархынан кейін екінші орынды иеленді, 1860 жылы жойылды және 1964 жылы Шығыс Үндістанында қайта жаңартылды. Бүгінде бұл атау Үндістан Католикосы/Мафрианы немесе Үндістан Католикосы деп белгілі. Якобит Сириялық Христиан Шіркеуінің штаб-пәтері Керала штатындағы Кочи қаласының жанындағы Путенкрузда орналасқан. Бұл Сирия Православие Антиохия Шіркеуінің ажырамас бөлігі болып табылады, оның басында Антиохия Патриархы Игнатий Афрем II тұр. Қазіргі католикос – Базелиос Томас I.
Маланкара православиелік сириялық шіркеуі
Маланкара православиелік сириялық шіркеуінің (Индия православиелік шіркеуінің) конституциясына сәйкес, оның басшысы немесе приматы Шығыс католикосы және Маланкара митрополиті атағын иеленеді. Шіркеу Керала штатындағы Коттаям қаласының жанындағы Девалокамда орналасқан. 2021 жылғы мәліметтер бойынша, қазіргі басшы – Базелиос Мартома Мэтьюс III. Ол Үндістанға көшірілгеннен бері Шығыс католикосының 9-шы, ал Сент-Томас апостолдық тағындағы 92-ші примат.
Эфиопиялық православие Тевахедо шіркеуі
1959 жылы Александрия Копт Православие шіркеуі Эфиопия Православие Тевахедо шіркеуіне автокефалия мәртебесін берді. Абуна Базилиос 1959 жылғы 28 маусымда Каирдегі Әйгілі Кирилл VI-шы Копт Папасы тарапынан Эфиопия шіркеуінің тұңғыш патриарх-католикосы етіп қасиеттілікке ие болды. Лауазымы: «Эфиопияның патриархы және католикосы, Сент-Текле Хайманот кафедрасының Ихегесі, Ақсум архиепископы».
Католик шіркеуі
Кейбір Шығыс католик шіркеулері "католикос" аталымын қолданады.
Армян католикалық шіркеуі
Армян католик шіркеуінің (армян обрядының) басшысы, Рим папасымен толық бірлікте, "Католикос" атағын қолданады. 2022 жылдың 14 наурызынан бастап Рафаэль Бедрос XXI Минассиан Армян католик шіркеуінің католикос-патриархы болып табылады. Оның толық атағы ресми түрде "Киликия үйінің Католикос патриархы".
Халдейлік католик шіркеуі
Халдейлік католик шіркеуі (Шығыс сириялық дәстүрі) Рим папасымен толық бірлікте. Тарихи Шығыс шіркеуінен тараған болғанымен, оның басшысы бастапқыда Бас Митрополит және Католикос, кейін Патриарх атанған (Шығыс шіркеуінің Ұйымдастыру және құрылымын қараңыз), қазір тек "Патриарх" атауын қолданады.
Сирия-Маланкара католик шіркеуі
Батыс Сирия ритуалының Сиро-Маланкара католик шіркеуі – Папамен толық бірліктегі Бас архиепископтық шіркеу, бұл дәреже 2005 жылғы 10 ақпанда Папа Иоанн Павел II-нің бұйрығымен Шығыс католик шіркеуіне берілді. Сәйкесінше, оны 2007 жылдан бері Бас архиепископ Моран Мор Кардинал Баселиос Клемис Католика Бава басқарады. Ол Сиро-Маланкара католик шіркеуінің католикосы деп аталады. Осы ретте, "Католикос" аталымын қолдану оның автокефалиялық Маланкара православиелік сирия шіркеуіндегі және Сирия православиелік шіркеуінің құрамында қала беретін Яковтық сирия христиан шіркеуіндегі әріптестерімен теңдігін көрсетеді.