Кіріспе

Тай-брейк – лигалық жарыстарда бірдей ұпай санына ие спорт командаларын рейтингтеуге қолданылатын әдіс. "Гол айырмасы" немесе "ұпай айырмасы" матчтарда голдар (мысалы, хоккей және футбол) немесе ұпайлар (регби және баскетбол сияқты) бойынша есептелуіне байланысты қолданылады. Гол айырмасы – барлық лигалық матчтарда соғылған голдардың жалпы саны мен өткізілген голдардың арасындағы айырмашылық, және кейде "плюс-минус" деп те аталады. Гол айырмасы алғаш рет 1970 жылғы ФИФА Әлем чемпионатында футболда тай-брейк ретінде енгізілді, ал бес жылдан кейін Англия Футбол лигасы оны қабылдады. Сондықтан бұл шама өлшемсіз болып табылады. Ол командаларды жаудан қорғанудың орнына, көбірек гол (немесе ұпай) соғуға ынталандыратын, шабуылдық ойынды қолдау мақсатында гол айырмасымен ауыстырылды. Егер екі немесе одан көп команданың ұпайлары мен гол айырмасы тең болса, онда көбінесе соғылған голдардың саны қосымша тай-брейк ретінде қолданылады, ең көп гол соққан команда жеңіске ие болады. Одан кейін түрлі басқа да тай-брейктер қолданылуы мүмкін.

2007, PSV Эйндховен және Аякс

2006–07 жылғы Эредивизи маусымының соңғы күні үш команда әлі де титул үшін күресіп жатты, осымен бірге 2007–08 жылғы УЕФА Чемпиондар лигасына кепілді орын алу мүмкіндігі де болды. Үшінші рет қатарынан лига чемпионы атағын жеңуді көздеген ПСВ, Витессе Арнем клубымен үйде өткізетін соңғы матчын ойнады. 2004 жылдан бері алғашқы титулға талаптанған «Аякс» Виллем II клубына сапар шекті, ал «АЗ» 1981 жылдан бері тұңғыш рет лига чемпионы атағын жеңу үшін «Эксельсиормен» кездесті. Бұл шешуші матчтар 2007 жылдың 29 сәуірінде өтті. «АЗ» «Эксельсиорға» қарсы қиын ойын өткізді (матч аяқталғаннан кейін құлдыраудан сақталу үшін оларға ойынды қайта ойнауға тура келді), себебі қақпашы Бой Уотерман 18-ші минутта қызыл карточка алғаннан кейін, олар 72 минуттан астам уақыт 10 ойыншымен ойнады. «АЗ» екі рет есебінен қалып қойды, Дэнни Коверманс 70-ші минутта маусымдағы 22-ші голын соғып, теңестірді. «АЗ» көшбасшылыққа ие болу мүмкіндігіне ие болды, бірақ «Эксельсиордың» Рене ван Дирені сары карточкалар жинағаны үшін алаңнан қуылды. «АЗ» бұл мүмкіндікті пайдалана алмады, ал Йохан Восккамптың 90-шы минуттағы голы «Эксельсиорға» сенімсіз 3–2 есебімен жеңіс сыйлады. Ал Тильбургте «Аякс» 18-ші минутта Урби Эмануэлсеннің голымен алға шықты. «Аякс» 69-шы минутта екінші голды соқты, Клас Ян Хунтелар маусымдағы 21-ші голын енгізді. Темірқазық, ПСВ алғашқы 10 минутта екі гол соқты, бірақ үш минуттан кейін бір гол жіберіп алды және жартылай уақытқа дейін 2–1 есебімен көшбасшылықты сақтап қалды. Екінші таймда Ибрагим Афеллай 58-ші минутта гол соқты, ал Джефферсон Фарфанның тағы бір голы ПСВ есебін 4–1-ге жеткізді. Хунтелардың 69-шы минуттағы голынан кейін ПСВ мен «Аякс» ұпай саны мен гол айырмасы бойынша теңесті, бірақ «Аякс» соққан голдар саны бойынша басымдық танытты. Бірақ 77-ші минутта Филип Коку ПСВ-ді 5–1 есебімен алға шығарды, команда гол айырмасы бойынша (+50 «Аякс»-тың +49-ына қарсы) көшбасшылыққа ие болды. Матч соңына дейін есеп өзгермеді, осылайша ПСВ 2006–07 жылғы Эредивизиді жақындағы маусымдардың ең қызықты аяқталуларының бірі ретінде жеңіп алды.

2010, Breiðablik UBK, ÍBV және FH Hafnarfjörður

2010 жылғы Úrvalsdeild маусымы 2010 жылдың 25 қыркүйегінде аяқталды, және үш команда лига титулын жеңу мүмкіндігіне ие болды. Турнир кестесінде көш бастап тұрған – Копавогур қаласынан шыққан «Брейдаблик» командасы, олар жеңіс однымен алғашқы лига титулын жеңіп алуға үміттенеді. Бір ұпай қалып қойған – Вестманнайар қаласының «ÍBV» командасы, төртінші лига титулын жеңуді көздеп, бірақ 1998 жылдан бері алғаш рет бұндай мүмкіндікке ие болды. Үшінші орында екі рет қатарынан чемпион атанған «FH» командасы тұрды, олар да лига титулын жеңіп алуға ниеттенді, бірақ «Брейдаблик»-тен екі ұпайға ғана қалып қойды. «Брейдаблик» «Stjarnan» командасымен ойын өткізіп, 0:0 есебімен тең түсті, бірақ оларға қуантарлық жаңалық жетті. «ÍBV» командасы Кефлавик қаласындағы соңғы ойында 2:0 есебімен жеңіліп бара жатқанда, ойын аяқталуға 16 минут қалғанда Денис Ситник гол соғып, есепті 2:1-ге қысқартты. Алайда, «Кефлавик» командасының Магнус Торстейнссон мен Боян Любичич соққан екі голы «ÍBV»-ге «Брейдаблик»-ті басып озу мүмкіндігін бермеді, нәтижесінде «ÍBV» «Кефлавик»-ке 4:1 есебімен жеңілді. Темірқасыққа дейін тең түсу «FH» командасына мүмкіндік берді, олар Рейкьявик қаласына «Fram» командасымен кездесуге барып, 11 гол айырмасын жеңуге тиіс болды. «FH» Гуннар Кристьянссоннан екі гол және Атли Видар Бьорнссоннан үшінші голды соқты (осы голдардың арқасында ол турнирде 14 голмен ең көп гол соққан ойыншылардың біріне теңесті). Алайда, 3:0 есебімен жеңіс «Брейдаблик» командасына алғашқы лига титулын алудан айырды.

2014 жылы Дебречени VSC және Győri ETO FC

2013–14 жылғы Nemzeti Bajnokság I маусымының соңғы күніне дейін Дебрецен 2005 жылдан бері 7-ші лига титулын жеңуге жақын болды, себебі оның ең жақын қарсыласы Гьёр соңғы турда 14 гол айырмасын жеңіп өтуге тиіс болды. Дебрецен Будапешт Хонвед ФК-мен өткен маусымның соңғы ойынында 2–0 есебімен жеңілгеніне қарамастан, Гьёрдің Mezőkövesd Zsóry SE клубын 5–0 есебімен жеңуіне байланысты титул Дебреценге бұйырды.

2012, Манчестер Сити мен Манчестер Юнайтед

2011–12 жылғы Премьер-лиганың көп бөлігі Манчестер Сити мен Манчестер Юнайтед арасындағы екі команданың бақ сынасы болды. Екі клуб та үшінші орындағы «Арсеналдан» 19 ұпайға көш бастады. «Сити» мен «Юнайтед» маусымның соңғы ойындарына тең ұпаймен келді, бірақ «Сити» +8 гол айырмасымен көшбасшы болды. Соңғы ойындар «Сити» үшін өз алаңында «Квинс Парк Рейнджерс» командасына, ал «Юнайтед» үшін «Сандерленд» командасына қарсы өтті. «Сити» командасының жеңіске жететініне көбі сенді, ал «Юнайтед» клубының бас жаттықтырушысы Алекс Фергюсон «Сити» командасының «QPR» командасын жеңу үшін «ақылсыздық жасауы керек» екенін айтты. «Манчестер Сити» жеңіске жетсе, гол айырмасының айқын артықшылығымен титул кепілдендірілетін еді. Жеңіске жетпесе, «Сити» командасына «Сандерлендке» қарсы «Стадион оф Лайт» стадионында «Юнайтедтің» нәтижесін қайталау немесе «Юнайтедтің» «Сандерлендке» қарсы жеңіліске ұшырауы қажет еді. «Юнайтед» 20-шы минутта гол соғып, 1:0 есебімен жеңіске жетті. «Сити» қосымша уақытта екі гол соғып, 3:2 есебімен жеңіске жетті.

1989 жылы "Арсенал" мен "Ливерпуль"

Арсенал 1988–89 маусымында Ливерпульмен ұпай саны мен голдар айырмасы бойынша тең түскеннен кейін, соғылған голдар арқасында лига чемпионатында жеңіске жетті. Арсенал маусымның соңғы ойынында Ливерпульді 2–0 есебімен жеңіп, чемпион атанды.

1983-84, Екінші дивизион Челси Шеффилд Шаршембі

"Челси" 88 ұпай, голдардың айырмасы 50, "Шеффилд Уэнсдей" 88 ұпай, голдардың айырмасы 38.

1989-90 жылдар, Екінші дивизион Лидс Юнайтед Шеффилд Юнайтед

Лидс Юнайтед 85 ұпай және голдардың қатынасы 27, Шеффилд Юнайтед 85 ұпай және голдардың қатынасы 20.

1981-82, Үшінші дивизион Бёрнли Карлайл Юнайтед

Бернли 80 ұпай, гол айырмасы 21, Карлайл Юнайтед 80 ұпай, гол айырмасы 15.

2016-17 жылғы 2-лига: Портсмут-Плимут Аргайл

Портсмут 87 ұпай, 39 гол айырмасымен, Плимут 87 ұпай, 25 гол айырмасымен.

2021-22 жылғы 2-лига: Forest Green-Exeter City

"Форест Грин" 84 ұпай, гол айырмасы 31, "Эксетер Сити" 84 ұпай, гол айырмасы 24. (Ескерту: 1996–97 жылдары "Уиган Атлетик" және "Фулхэм" командалары үшінші дивизионда 87 ұпаймен тең болды, бірақ "Уиган Атлетик" ең көп гол соққандықтан чемпион атанды. Бұл 1992 мен 1999 жылдар аралығында Футбол Лигасында қолданылған бірінші теңдікті бұзу тәсілі болды, ал "Фулхэмнің" гол айырмасы жақсырақ болған. Сонымен қатар, "Брайтон энд Хов Альбион" командасы "Херефорд Юнайтедтің" гол айырмасы жақсырақ болғанына қарамастан, гол соққандарының арқасында сол дивизионда құлдыраудан құтылды. 1999–2000 маусымының басынан бастап гол айырмасы әдісіне қайта оралды.)

1986, Премьер-лига Хертс Селтик

1986 жылы «Хартс» маусымның соңғы күні «Дандиде» 2:0 есебімен жеңіліп, «Селтикке» гол айырмасы бойынша лига чемпионы атағын жеңуге мүмкіндік берді. Егер бірінші кездесуде тең түскен жағдайда голдың орташа көрсеткіші ескерілгенде, «Хартс» чемпиондыққа ие болған болар еді.

1965, Бірінші дивизион Жүректер Кильмарнок

1964–65 жылғы маусымның соңғы күні «Хертс» ең жақын бәсекелесі «Килмарноктан» екі ұпайға көш ілгері болды, онда жеңіске екі ұпай берілетін. «Хертс» соңғы ойында «Тайнкаслда» «Килмарнокпен» ойнады, ал «Килмарнокқа» лига чемпионатында жеңіске жету үшін 2:0 есебімен жеңу қажет еді. «Хертс» 1:0 немесе 2:1 есебімен жеңілуге құқылы болды, бірақ 2:0 есебімен жеңілді, ал «Килмарнок» 1.88-ге 1.84 гол қатынасымен чемпионатты жеңіп алды. Голдардың айырмасы ескерілгенде, «Хертс» чемпион болар еді.

1951, Бірінші лига Қызыл Жұлдыз Белград Динамо Загреб

Қызыл Жұлдыз Белград 1951 жылы Югославия бірінші лигасының чемпионы атағын Динамо Загребтен 0,013-ке артық голдың орташа көрсеткішімен жеңіп алды. Динамоның Белградтың БСК командасымен өткізген соңғы матчы 2:2 есебімен тең аяқталды, ал ертесі күні Қызыл Жұлдыз Партизанды 2:0 есебімен жеңді, нәтижесінде екі команда да 35 ұпаймен аяқтады. Қызыл Жұлдыз 50 гол соқтырып, 21 гол жіберді, бұл 2,381 голдың орташа көрсеткішіне тең болды, ал Динамо 45 гол соғып, 19 гол жібергендіктен 2,368 көрсеткішін алды.

1958, Бірінші лига RNK SplitBudućnost

1957–58 жылдарғы Югославия бірінші лигасының чемпионатында РНК Сплит және Будучност маусымды ұпай саны мен голдардың орташа көрсеткіші бойынша тең аяқтады. Екі команда да 25 ұпай жинады, сонда Будучност 30 гол соғып, 36 гол жіберсе, ал РНК Сплит 35 гол соғып, 42 гол жіберді – екеуінің де голдар орташасы 0.833-ке тең болды. Төмендеу плей-оффына кімнің өтетінін анықтау үшін екі ойындық плей-офф матчы қажет болды. Сплиттегі алғашқы матч 0:0 есебімен тең аяқталды, ал жауапты матчта Будучност РНК Сплитті 4:0 есебімен жеңді. РНК Сплит төмендеу плей-оффына қатысты және жоғары лигадағы алғашқы маусымында төмендеді.