Кіріспе

Кен Аннакиннің 1965 жылғы фильмі – бұл 1965 жылы Испанияда түсірілген, Кен Аннакиннің режиссерлік еткен және Генри Фонда, Роберт Шоу, Телли Савалас, Роберт Райан, Дана Эндрюс және Чарльз Бронсон қатысқан американдық эпикалық соғыс фильмі. Фильм Ultra Panavision 70 форматында түсіріліп, 70 мм Cinerama-да көрсетілді. "Арденн шабуылы" фильмінің әлемдік премьерасы 1965 жылдың 16 желтоқсанында, атаулы шайқастың 21 жылдығында, Калифорния штатының Голливудтағы Тынық мұхиты кинотеатрында өтті. Фильм шайқастың жоғары көркемделген баяндамасы болып табылады. Фильм жасаушылар Германияның, Бельгияның және Люксембургтің аймақтарында болған, шамамен бір айға созылған Екінші дүниежүзілік соғыстың шайқасын үш сағаттан кем уақытта көрсетуге тырысты және фильмнің бір бөліктерін нақты шайқас жағдайларына мүлдем ұқсамаған жер бедері мен ауа райында түсірді. Бұл оларды тарихи дәлдігі үшін сынға ұшыратты, бірақ олар титрлерде оқиғалардың хронологиялық ретін драмалық әңгімені күшейту үшін "қайта ұйымдастырғанын" мәлімдеді. Басқа Екінші дүниежүзілік соғыс эпостарынан айырмашылығы, "Арденн шабуылы" фильмінде одақтастардың ірі әскери және азаматтық басшылары бейнеленбеген. Бұл, болжам бойынша, соғыс кезінде де, одан кейін де шайқасқа байланысты дау-дамаздардың нәтижесі болуы мүмкін. Одақтас күштері соңында шайқаста жеңіске жетті, бірақ неміс әскерлерінің бастапқы қарсы шабуылы оларды дайынсыз басып алды және көптеген жарақаттарға әкелді.

Сюжет

1944 жылдың желтоқсан айында әскери барлау офицері, подполковник Дэниел Кили және оның ұшқышы Джо, Бельгияның шығыс бөлігін, Люксембургтің солтүстік бөлігін, сондай-ақ Франция мен Германияның шекаралық аймақтарын қамтитын Арденн орманы үстінен барлау миссиясын жүзеге асырып жатыр. Олар неміс штаб машинасының ізіне түсіп, оның ішіндегілердің суретін түсіреді. Төменнен ұшып өткендіктен, машинасының дөңгелегінен секіріп кеткен, шокқа түскен жүргізушісі қозғалтқышын тоқтатпай, көліктен қашып кетеді. Оның командирі, неміс соғыс машинасы үшін аса құнды жанармайды ысырап еткені үшін оны сөкпек болады. Офицер, полковник Гесслер, жаңа жер асты базасына жетеді, онда генерал Колер оған американдық шепті бұзып, Антверпенді қайта басып алудың құпия жоспары туралы мәлімдейді. Сонымен қатар, лейтенант Шумахер басқаратын, ағылшын тілінде сөйлейтін неміс парашютистері одақтастарды жаңылыстыру және шатастыру мақсатымен американдық әскери полициясы болып киініп, американдық шептің артына тасталды. Гесслердің жеке күзетшісі және жүргізушісі Конрад Германияның соғыстағы ауыр шығындары туралы айтады, өзінің жоғары лауазымды офицеріне Польша, Франция және Қырымдағы науқандарда оқытқан және басқарған жас танк командирлерінің бұрынғыдей емес екенін көрсетеді. Конрад айтқандай, барлығы жас және тәжірибесіз болғандықтан, танк командирлерін қарап шыққаннан кейін, екеуі де күмәнмен қарады, бірақ командирлер "Панцерлид" әнін шырқап, олардың жауынгерлік рухын көрсетті. Гесслер олардың ықпалына түседі. Осы уақытта Кили АҚШ штаб-пәтеріне оралып, немістердің жаңа шабуылды жоспарлап отырғанын тағы да ескертеді. Оның жоғары лауазымды офицерлері, генерал-майор Грей және оның бас штаб офицері, полковник Притчард, оның сөзіне құлақ салмайды, Германияның шабуылға қажетті ресурстары мен әскері жоқ деп санайды, әсіресе қыс мезгілінде және Рождество мерекесінің алдында. Дәлелдер іздеу үшін Кили Зигфрид желісіндегі алдыңғы қадамға тұтқындарды ұстап, сұраққа алуға жіберіледі. Америкалық базаның тәртіпсіздігіне наразы болған майор Воленски, тәжірибесіз лейтенант Уиверді және сержант Дюкенді патрульдеуге жібереді. Олар жас, тәжірибесіз неміс сарбаздарын ұстайды. Бұл немістердің үмітсіздігінің дәлелі емес, Кили олардың тәжірибелі әскерлерін шабуылға сақтап отыр деп санайды, бірақ оның сөзіне жоғары лауазымды офицерлері қайтадан сенбейді. Гесслер келесі күні жаңа "King Tiger" танктерінің колоннасын бастап, шабуылға көшеді, бұл одақтастардың танктерінен әлдеқайда басым. Воленски өз әскерін Шне-Эйфель орманында қарсы тұруға алып келеді, бірақ олар жеңіліске ұшырайды. Сержант Гаффи басқаратын одақтас танктері де Panzers-тің жылдамдығын баяулатуға тырысады, бірақ олардың танктерінің әлсіз қарулары мен жұқа бронясы тиімсіз болып шығады. Амблевке қайтып келген Гаффи тобы жақын маңдағы фермадан қара нарықтағы тауарларды алып кетеді. Лейтенант Шумахер және оның маскировкаланған әскерлері ауыр танктерді тасымалдауға болатын Оур өзенінің үстіндегі жалғыз көпірді басып алады, ал Гесслер Килидің жасырын бақылауында Амблевке қарай жолға көшеді. Гаффи өзінің бельгиялық досы Луизамен кездеседі, олар өздерінің қара жұмысынан түскен табысты бөліседі. Олар бір-біріне деген сезімдері туралы да сөйлеседі, соғыс аяқталғаннан кейін үйленетіндерін білдіреді. Кейін Шумахер Амблев, Малмеди және Зигфрид желісін байланыстыратын үш жолдың маңызды қиылысына бақылау орнатады. Ол жол белгілерін бұзады, ал Воленски әскерлерінің артқы эшелоны Малмедиге қарай бұрылып кетеді. Олар тұтқындалып, SS әскерлері тарапынан қырғынға ұшырайды, бірақ жараланған Уивер қашып құтылады. Басқа американдық сарбаздар Шумахердің "әскери полициясының" Оур көпірін қиратуға әрекеттеніп жатқанын, бірақ жарылғыш заттарды дұрыс орналастырмағанын байқағанда күдікке бой алдырады. Америкалықтар Амблевте күшті қорғаныс жасағандықтан, Колер Гесслерге оны айналып өтуге бұйрық береді, бірақ Гесслер американдықтардың күресуге деген ерік-жігерін жоюды қалайды, ал Колер оған келіседі. Грей Воленскиге одақтастардың эвакуациясын қамтамасыз етуді тапсырады. Гесслердің танктері мен жаяу әскерлері Амблевті қоршап алып, оның қираған жерлерін басып алады. Көптеген американдықтар, соның ішінде Воленски тұтқындалса да, жоғары лауазымды офицерлер Мейза өзеніне аман-есен қашып, қарсы шабуылға дайындалады. Гаффи Луизаның бомбалау кезінде қаза тапқанын біледі. Түнде және тұманды ауа райында ұшудың қауіптілігіне қарамастан, полковник Кили әуеде барлау жүргізеді. Ол және Джо тұманның арасынан Гесслердің танктерін тауып, радиоарнасы арқылы координаталарын жібереді. Неміс оғынан ұшақ американдық жанармай қоймасының жанына құлайды, Джо қаза табады, ал Кили жараланады. Гесслердің штаб-көлігінде ашуға буырқанған Конрад полковникке қарсы шығып, оны соғысқоспақ деп айыптап, басқа бөлімге ауысуды талап етеді. Гесслер оны жанармай батальонына жібереді. Темірқазыққа тіреліп, Грейдің дивизиясы Гесслердің жанармай қоймасын басып алуға жасаған қатыгез шабуылға қарсы тұруға дайындалады. Танктердің шайқасында американдықтар немістерді соңғы жанармайларын жұмсауға мәжбүрлейтін тәсілді қолданады. Американдық танктер қирап, жараланады, бірақ стратегия жұмыс істейді. Уивер, Гаффи және бірнеше сарбаздар Шумахерді және оның маскировкаланған әскери полициясын Гесслердің танктері келмей тұрып өлтіреді. Жараланған Кили жасырын жерден шығып, адамдарды жанармай қоймасын өртеуге шақырады. Соңғы мүмкіндікті пайдаланып, Гесслер жанармай қоймасын басып алуға тырысады. Американдықтар жанармаймен толтырылған жолды жарып, гранаталармен өртейді, неміс танктері мен олардың экипаждарын өртеді. Гесслердің танктеріне тікелей лақтырылған жанармай барабаны тиеді, оны өртеді. Генерал Грей өртенген танктерді көруге үлгереді. Басқа амалдары қалмаған неміс сарбаздары көліктерін тастап, Германияға қарай ұзақ жолға шығады. Конрад, соңғы қатарда келе жатып, қаруын лақтырып, соғыспен аяқтауға шешім қабылдайды.

Тарихи қателіктер

Фильмнің алғашқы баяндамасында Уильям Конрад «солтүстікте Монтгомеридің Сегізінші армиясы тұрды» деп қате айтады. Шын мәнінде, Монтгомеридің бұрынғы қолбасшылығындағы британдық Сегізінші армия сол кезде Италияда болды; Монтгомеридің солтүстік қолбасшылығы 21-ші армия тобы болды. Баяндама «оңтүстікте Паттонның үшінші армиясы» деп жалғастырды. Паттонның үшінші армиясы шын мәнінде оңтүстікте болғанымен, Арденн саясын қорғауға ешқандай міндет жүктелмеген. Оның орнына, ол Рейн өзенінің батыс жағалауында бекініп, генерал Омар Брэдлидің басшылығындағы 12-ші армия тобының төрт американдық армиясының бір бөлігі ретінде Германияға өтуге дайын тұрды. Кіріспеден кейін аймақтағы британдық күштер туралы ешқандай сілтеме жоқ, бірақ олар негізінен Меза өзенінің артында сақталды және соғыстан мүлдем шетте қалды. Осылайша, генерал Эйзенхауэрдің Балжа майданын екіге бөлу туралы шешімі, Балжаның солтүстік жартысындағы фельдмаршал Монтгомериге екі американдық армияның уақытша басқаруын тапсыру туралы шешімі де аталып өтпеді. Нәтижесінде фильмде толығымен американдық операция туралы түсінік қалыптасады. Фильм Испанияның Мадрид қаласында және Сьерра-де-Гуадаррама тауларында түсірілді, бұл Бельгияның, Люксембургтің және Батыс Германияның Арденн тауларына мүлдем ұқсамайды. Неміс шабуылымен алғашқы америкалық кездесулерден басқа, түсірілім кезіндегі ауа райы, қатты қардың күшті толқындары кезінде болған нақты шайқасқа қайшы келді. Фильмдегі негізгі танк шайқасы және басқа да шайқас көріністері жазық, далалық, құрғақ жерде өтті. Генри Фонданың авиациялық барлау көріністері Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде кеңінен қолданылған Piper L 4 орнына, 1949 жылдың желтоқсанына дейін ұшпаған Cessna L 19 ұшақтарымен түсірілді. Соңғы танк шайқасы 1944 жылдың 26 желтоқсанында болған Цельс шайқасының шамалы бейнесі, онда АҚШ-тың 2-ші брондалған дивизиясы неміс 2-ші танк дивизиясын талқандады. Фильмде көптеген американдық танктер ауыр Tiger II танкілеріне қарсы өздерін құрбан еткендей және осы процесте жауды жолдан бұрып, олардың жанармазын түгеліне келтіргендей жалған әсер қалдырылды. Шын мәнінде, олар бұрыннан-ақ тоқтап қалған еді. Фильмде қолданылған танктер, DVD-дегі қосымшалардың бірінде сұхбаттасқан продюсердің мәлімдемесіне қарамастан, тарихи жағынан дұрыс емес. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде кеңінен таралған M4 Sherman танкілерінің орнына фильмде пайдаланылған M24 Chaffee жеңіл танкілері енгізілгенімен, фильмде көрсетілгендей көптеп қолданылмады, салыстырмалы түрде сирек болды. Неміс King Tiger танкілерін бейнелеу үшін (олардың ешқайсысы қолданылмаған) АҚШ-тың M47 Pattons танкілері пайдаланылды, олар 20 тоннадан астам жеңіл болды. Фильмде генерал Джордж Паттон басқарған АҚШ-тың үшінші армиясының, қоршауға алынған Бастонь қаласын құтқаруға келген жауабы көрсетілмеген. Сондай-ақ, шайқастың шешуші нүктесі, бронь мен жаяу әскердің күш-жігері емес, одақтас авиациясының ауа райы ашық болғанда неміс шабуылдық тобына жасаған күшті шабуылы туралы да ештеңе айтылмаған, тек неміс штабы ауа райының жақсаратыны туралы хабар алды. Америкалық подполковник Кили және Вермахт танк командирі Гесслер кейіпкерлері полковник Бенджамин Абботт «Монк» Диксон және Вафен СС подполковнигі Йоахим Пайперге негізделген. Алайда, ойдан шығарылған кейіпкерлердің арасында айқын айырмашылықтар бар. Мысалы, Пайпер камикадзе танкі шабуылында өлмеді. Ол 1976 жылға дейін өмір сүрді, содан кейін Францияда француз өшпенделерінің қолынан қаза тапты.

Өндіріс

Сценарист Бернард Гордон Джон Мелсонның түпкілікті сценарийін қайта жазғанын мәлімдейді. Режиссерлікке алғашқы үміткерлердің ішінде тәжірибелі және сәтті Ричард Флейшер болды, ол осы ұсыныстан бас тартты, сондай-ақ Эдвард Дмитрик, оның есімдерімен Warner Bros. жұмыс істеуден бас тартты. Ақырында, жұмыс «Ең ұзақ күн» фильмін түсірген Кен Аннакинге берілді. Аннакин: «Бұл Арденндердегі американдық әскерлерге қарсы неміс шабуылының толыққанды баяндамасы және одақтастардың алға жылжуы осы жерде қалай тоқтатылғаны туралы жақсы әңгіме болды, бірақ диалог ерекше емес, кейіпкерлердің қарым-қатынасы да ерекше емес – бұл маған тағы бір соғыс фильмі сияқты көрінді» деп жазды. Дегенмен, ол бұл жұмысты қабылдауға шешім қабылдады, себебі әріптестері оның үлкен сәттілікке жететінін айтқан еді. Фильмдегі техникалық кеңесші – генерал-майор (кейін полковник) Майнрад фон Лаухерт, ол нақты шайқаста ең көп ілгерілеген неміс танк дивизиясына басшылық еткен. Испания армиясы экономикалық бағамен және ешқандай шектеусіз шамамен 500 толық жабдықталған әскер және 75 танк пен көлік ұсынды, олардың кейбіреулері Екінші дүниежүзілік соғыс кезінен қалған. 1964-65 жылдары даулы мәселе – Columbia Pictures компаниясы түсірген «Булдж» фильмі, ол «16 желтоқсан: Булдж шайқасы» деп аталып, Тони Лазарриномен бірлесіп түсірілуі тиіс еді. Columbia компаниясының бұл жобасына Пентагон да қолдау көрсетіп, Лазарриноға «мыңдаған беттен тұратын жарияланбаған шайқас тарихын» және Эйзенхауэрдің көмегін ұсынды. Фильм негізінен Нью-Йорк штатының солтүстік бөлігіндегі армияның Форт Драм базасында түсірілуі жоспарланған, онда шынайы қысқы ауа райы болған. Columbia компаниясының жоспарланған фильмінде шайқасқа қатысқан көптеген офицерлер жұмыс істеді, соның ішінде Германияның генерал Хассо фон Мантейфель (Бесінші танк армиясының қолбасшысы) және АҚШ генералы Роберт В. Хасбрук (жетінші бронетанкті дивизияны басқарған). 1965 жылдың желтоқсанында – Warner фильмі экранға шыққан айда – Columbia фильмін түсіру жоспарлары әлі де күшінде болды. Актерлер құрамына Ван Хефлин Эйзенхауэр рөлінде, Джон Уэйн генерал Паттон рөлінде, Дэвид Нивен генерал Монтгомери рөлінде және Лоуренс Оливье Гитлер рөлінде түсуі жоспарланған. 1964 жылы Columbia компаниясы Warner компаниясына қарсы «Балдж шайқасы» атауын MPAA-ға тіркегені үшін сотқа шағымданып, бұйрық шығарды. Columbia компаниясы бұйрықты қайтару үшін Warner компаниясы Эйзенхауэр, Монтгомери, Брэдли, Паттон, МакАулиф (АҚШ генералы, неміс әскерінің қарсы тапсырысына «Жоқ!» деген таң қалдырарлық жауап берген) және тағы он адамның есімдерін атамауға келісті, «олардың оқиялары Морган Лазаррино нұсқасына қосылған». 1964 жылдың басында баспасөз Columbia компаниясына Warner компаниясының өндірісінен 1 миллион доллар сыйлық берілгенін хабарлады, сондай-ақ «Columbia Pictures және Готэм Родс келісімдер жасаған агенттіктер мен жеке тұлғалардан қолдау іздеуге» тыйым салынды.

Үй медиасы

Фильмнің үйге арналған видео пайдалану үшін шығарылған бастапқы VHS нұсқасы бір VHS таспасына сыйып қалу үшін күшті өңделген, сондай-ақ кең экранды фильмдердің телеарналардағы көрсетілімдерінде жиі қолданылатын "пан және сканерлеу" техникасы қолданылған. 1992 жылғы Laserdisc және 2005 жылғы DVD нұсқаларында фильм толық ұзындығында көрсетілген және бастапқы 2.76:1 форматтағы қатынаста ұсынылған. 2007 жылы Blu-ray нұсқасы да шығарылды, ол да бастапқы 2.76:1 форматтағы қатынаста.

Кассалық жинақ

Фильм 1966 жылы британдық прокатта ең көп тамашаланған фильмдердің бірі болды.

Сыни жауап

Фильм сыншылардан әртүрлі бағалар алды. Рецензенттерді танымал актерлік құрам әсер етті, бірақ олар тарихи дәлсіздіктерді көрсетуден тартынбады. Босли Кроутер «The New York Times» газеті үшін фильмді бағалағанда былай деп ашуланып айтты: «Бұл картинадағы ең қорлаушы нәрсе – материал мен тарихтың кең Cinerama экранына бейімделу үшін әдейі бұрмалануы. Мысалы, немістерге әуеден қарсы шабуылдан қорқып, танк шабуылын жүргізуге мүмкіндік берген қалың тұманды алып тастады. Бұл шайқасты осы шайқас еткен ауа-райы жағдайларын толығымен бұрмалау. Батыс фильмдеріндегі кавалерия мен үндістер шабуылы сияқты, Арденн шайқасының шешімді кезеңін неміс танктарының американдықтарға қарсы кең жазықтықтағы шабуылы ретінде бейнелеу – қатыгез алдау. Бұл фильм Екінші дүниежүзілік соғысқа қатысқандарға, сондай-ақ соғыста қаза болғандардың естелігіне құрметпен қараушыларға ыңғайсыздық тудыруы мүмкін». Айзенхауэр зейнетке шығып, фильмнің өрескел тарихи қателіктерге толы екенін айыптау үшін баспасөз мәслихатын өткізді. Rotten Tomatoes сайтында фильмге 8 рецензия негізінде 63% мақұлдау көрсеткіші берілген, орташа бағасы 7,1/10.