Кіріспе
1953 жылы Андре де Тоттың түсірген "Балауыз үйі" – 1953 жылғы американдық тарихи-құпиялы қорқыныш фильмі. Оны Андре де Тот режиссерлік еткен, ал Warner Bros. студиясы шығарған. Бұл студияның 1933 жылғы "Балауыз музейінің құпиясы" фильмінің қайта түсірілімі. Фильмде Винсент Прайс бұрынғы мүсінші рөлінде ойнайды, ол қираған балауыз музейін адамдарды өлтіріп, олардың денелерін балауызға ағуырып, көрме ретінде пайдалана отырып қайта толтырады. Фильмнің премьерасы 1953 жылдың 10 сәуірінде Нью-Йоркте өтті, ал 25 сәуірде кең экранға шықты. Бұл тұрақты кинотеатрларда көрсетілген стереофониялық дыбысы бар алғашқы 3D фильм және ірі американдық студиядан шыққан алғашқы түсті 3D көркем фильмі. Columbia Pictures шығарған "Man in the Dark" фильмі – алғашқы ірі студияның қара-ақ 3D көркем фильмі және "Балауыз үйінен" екі күн бұрын көрсетілді. 1971 жылы "Балауыз үйі" толық жарнамалық кампаниямен 3D форматында қайтадан кинотеатрларда көрсетілді. Осы шығарылым үшін Крис Кондонның StereoVision 3D форматында жаңадан басылған фильмдердің көшірмелері пайдаланылды. 1980 жылдардың басында 3D жандану кезінде тағы бір ірі шығарылым болды. Warner Bros. 2005 жылы фильмнің еркін қайта түсірілген нұсқасын шығарды. Конгресс кітапханасы фильмді "мәдени, тарихи немесе эстетикалық маңызға ие" деп танып, 2014 жылы Ұлттық кино тізіліміне енгізіп, сақтау үшін іріктеді.
House of Wax is a 1953 American period mystery horror film directed by Andre de Toth and released by Warner Bros. A remake of the studio's own 1933 film, Mystery of the Wax Museum, it stars Vincent Price as a disfigured sculptor who repopulates his destroyed wax museum by murdering people and using their wax coated corpses as displays. The film premiered in New York on April 10, 1953 and had a general release on April 25, making it the first 3D film with stereophonic sound to be presented in a regular theater and the first color 3D feature film from a major American studio. Man in the Dark, released by Columbia Pictures, was the first major studio black and white 3D feature and premiered two days before House of Wax. In 1971, House of Wax was re released to theaters in 3D with a full advertising campaign. Newly struck prints of the film in Chris Condon's single strip StereoVision 3D format were used for this release. Another major re release occurred during the 3D revival of the early 1980s. Warner Bros. released a loose remake of the film in 2005. The Library of Congress later selected the film for preservation in the National Film Registry in 2014, deeming it "culturally, historically, or aesthetically significant".
Сюжет
Нью-Йорк қаласында 1900 жылдардың басында профессор Генри Джаррод – дарынды мүсінші. Ол тарихи тұлғалардың қайғылы қаза тапқандарын бейнелейтін балауыз мүсіндері бар балауыз музейін басқарады. Алайда, оның серіктесі Мэтью Берк Джарродтың бәсекелестеріне көп көрермен тартатын сенсациялық көрмелер жасаудан бас тартуына наразы болып, серіктестікті тоқтатуды қалайды. Бай өнер сыншысы Сидни Уоллес музейге келіп, үш айдан кейін Египеттен оралғанда Берктің үлесін сатып алуға қызығушылық танытады. Шыдамы таусылған Берк музейді өртеп, оның 25 мың долларлық сақтандыру ақшасын алуды ұсынады. Джарродтың үрейіне орай, Берк өрт шығарады, ол тез тарап, екеуі Джарродтың туындылары жойылғанда төбелеседі. Берк Джарродты жеңіп, ғимарат жарылғанда оны өлімге тастап кетеді. Джарродтың қаза болғанына сенген Берк сақтандыру ақшасының барлығын өзіне иеленеді. Бірақ кейін маска киген адам оны өлтіріп, бұл оның өзіне қол жұмсауы секілді көрсетіледі. Бірнеше аптадан кейін сол адам Берктің никелес әйелі Кэти Грейді де өлтіреді. Оның жұмыссыз қалған бөлмелес әйелі Сью Аллен үйге келгенде кісі өлтірушіге тап болады. Ықшам қуып жете алмай, Сью досы Скотт Эндрюстің үйіне қауіпсіз жетеді. Сол түні кісі өлтіруші Кэтидің денесін жергілікті моргтан ұрлап алады. Уоллес Джарродтың өрттен керемет түрде аман қалғанын, бірақ қазір оның денсаулығы нашарлап, мүгедектер арбасына таңылғанын және қолының қимылы шектеулі болғанын, сондықтан мүсін жасауға мүмкін емес екенін көрсететін хат алады. Джаррод Уоллеске өзінің жаңа балауыз музейіне инвестиция салуды ұсынады, онда оның көмекшілері – есту қабілеті бұзылған Игорь және алкогольге тәуелді Леон Аверилл жасаған мүсіндер болады. Ол ескі музейінен сүйікті туындыларын қайта жасауды жоспарлап отыр, сонымен қатар танымал сұранысқа жауап ретінде Берктің өзіне қол жұмсауы сияқты тарихи зорлық-зомбылық көріністерін көрсететін қорқыныш бөлмесін қосуға келіседі. Сью Скоттпен бірге музейдің салтанатты ашылуына қатысады және Жанна д'Арктің балауыз мүсіні Кэтиге тым ұқсас екеніне алаңдайды. Джаррод оны естіп, Кэтидің газеттегі суретіне сүйене отырып, оның суретін жасағанын айтады. Содан кейін ол Уоллестің шәкірті Скотты көмекші ретінде жұмысқа алады және Сьюдан жаңа Мари Антуанеттаның балауыз мүсініне модель болуын сұрайды, өйткені ол бұрынғысына өте ұқсайды. Кэтидің денесі мүсінді жасау үшін пайдаланылды деп күдіктенген Сью детектив-лейтенант Том Бреннанмен сөйлеседі. Ол Джаррод пен оның музейін тексеруге келіседі, ал сержант Джим Шейн Авериллді шартты түрде мерзімінен бұрын босатылғаны үшін іздеп отырған қылмыскер Карл Хендрикс деп таниды. Авериллді Шейн жоғалған қалалық прокурордың орынбасарына тиесілі қалта сағатын ұстағаны үшін ұстайды, бірақ ол оны тапқанын айтады. Сол түні Сью Скоттпен кездесу үшін музейге келеді, бірақ Джаррод оны Скоттың келе жатқанын естігенде, оны бір шаруаға жібереді. Ол жерде ешкім жоқ екенін анықтағаннан кейін, Сьюдің күдігі расталады, ол балауыз мүсіндердің шын мәнінде моргтан ұрланған балауызбен жабылған мәйіттер екенін анықтайды, олардың ішінде Берк пен Кэти де бар. Содан кейін ол Джарродпен бетпе-бет келеді, ол мүгедектігін жасамақ болған және оның бұзылған бетін жасыру үшін балауыз маска киген, оны кісі өлтіруші ретінде анықтайды, және ол оны ұрлап әкетеді, оның денесімен ұзақ уақыттан бері жоғалған Мари Антуанеттаның балауыз мүсінін қайта жасауды жоспарлайды. Полиция кінәсін сезінген Авериллден бәрін білгеннен кейін, Скотт оралғанда және Игорь гильотинаны қолданып оның басын кесуге тырысқанда музейге жүгіреді. Игорьді ұстап, Скотты құтқару үшін полиция Джарродтың шеберханасына кіреді. Джаррод олармен күресуге тырысады, бірақ ол ақырында шеберхананың қайнап тұрған балауызына құлап, қайтыс болады, ал Сью құтқарылады.
Өндіріс
"Шым жұмыстары" атты фильм Warner Bros. компаниясының 1952 жылы қарашада көрсетілімге шыққан тәуелсіз "Буана Дьявол" фильмінің 3D форматындағы сәттілігіне жауап ретінде түсірілді. 3D фильмдердің болашағына үміт артып, Warner Bros. "Буана Дьявол" үшін де қолданылған Джулиан және Милтон Гунцбургтің "Табиғи көзқарас" 3D жүйесімен келісім шарт жасасты және 1933 жылғы екі түсті Technicolor триллері "Мұс мұражайының құпиясы" фильмінің қайта түсірілімін жасауға кірісті. Бұл фильм Чарльз С. Белденнің үш актілік пьесасы "Шым жұмыстары" негізінде құрылған еді. Алдыңғы фильмдегі газетке қатысты эпизодтар алынып тасталды, "Мұс мұражайының құпиясы" шыққан жылмен, ал "Шым үйі" шамамен 1902 жылмен байланыстырылды. Дегенмен, екі фильмнің сюжеті мен диалогында көптеген ұқсастықтар бар. Фильмде 3D эффектісін ең жақсы көрсеткен көріністердің арасында төбелес сахналары, канкан бишілері және допты қақпақпен ойнайтын әртіс болды. Фильмдегі ең тапқыр және таң қалдыратын 3D эффектісі – кейіпкерлердің бірінің көлеңкесі театр залынан секіріп шығып, экранға қарай ұшып бара жатқандай көрінуі. Режиссер Андре де Тоттың бір көзі нашар көруіне байланысты стереоскопиялық көру немесе 3D эффектілерін сезіне алмады. Винсент Прайс еске алды: "Бұл Голливудтың керемет оқиғаларының бірі. Олар 3D фильмге режиссер іздегенде, 3D көру қабілеті жоқ адамды жалдады! Андре де Тот өте жақсы режиссер еді, бірақ ол 3D фильм түсіруге лайықты болмаған шығар. Ол монтажға қарап, "Неге бәрі осыған қызығады?" деп сұрайтын. Ол үшін бұл ештеңе де білдірмеді. Бірақ ол жақсы фильм, жақсы триллер жасады. Фильмнің табысына оның үлесі зор. 3D трюктары көп емес еді. Кейіннен олар барлық мүмкіндікті пайдаланды". Кейбір қазіргі сыншылар де Тоттың тереңдікті көре алмауы фильмді одан да жақсырақ еткенін айтады, себебі ол камераға нәрселерді лақтырудың орнына, қызықты оқиғаны жеткізуге және актерлерден шынайы ойын алуға көбірек мән берді.
Шығару
Фильмнің премьерасы 1953 жылғы 16 сәуірде Лос-Анджелестегі «Парамаунт» театрында өтті. Ол түн ортасында көрсетілді, көрермендердің арасында Бродерик Кроуфорд, Грейси Аллен, Эдди Кантор, Рок Хадсон, Джуди Гарланд, Шелли Винтерс және Джинджер Роджерс сияқты бірқатар танымал адамдар болды. Продюсер Алекс Гордон актер Бела Лугозидің ақшаға зор мұқтаж екенін білгендіктен, оған театрдың сыртында плащ пен қара көзілдірік киіп, актер Стив Калвертты горилла костюмінде жетектеп әкелуін ұйымдастырды. Лугозиге журналист Ширли Томас сұхбат алды, ол актерді бұрыннан дайындалған сұрақтарды реті келмей қойғандықтан қатты шатастырып, оны ұялтып, көрсетілімге қатыспай кетірді. Лугозидің театр алдындағы кадрлары 1953 жылғы 27 сәуірде көрсетілген «Pathé Newsreel» киножурналында пайда болды. Бес апта бойы прокаттағы көшбасшы болып, Солтүстік Америкадағы кинотеатрлардан шамамен 5,5 миллион долларлық табыс тапқан бұл фильм 1953 жылдың ең табысты фильмдерінің бірі болды. Алғашқыда фильм стереофониялық үш тректі магниттік дыбыс жолымен және стереоскопиялық суреттермен бірге шығарылды, бірақ көптеген кинотеатрлар оны қолдану мүмкіндігіне ие болмады және стандартты монофониялық оптикалық дыбыс жолына көшті. Бұрын стерео дыбысы бар фильмдер тек Будапешттегі «Toldi» және Лондондағы «Telecinema» сияқты арнайы кинотеатрларда көрсетілуге арналған. 2013 жылғы мәліметтерге сәйкес, түпнұсқа үш арналы стерео дыбыс жолының бірде-бір көшірмесі табылмады, тек монофониялық дыбыс жолы мен жеке дыбыс эффектілері сақталған деп есептеледі, бірақ қолда бар материалдар негізінде жаңа стерео дыбыс жолы синтезделді. 88 минуттық фильмнің алғашқы 3D көрсетілімдерінде рөлдерді ауыстыру үшін үзіліс жасалды, себебі кинотеатрдың екі проекторының әрқайсысы стереоскопиялық суреттердің біреуін көрсетуге арналған.
Бастапқы қабылдау
Фильмге алғашқы сын-пікірлер көбінесе аралас немесе теріс болды. Variety журналы: "Бұл фильм оларды қатты таң қалдырады. Warner Bros компаниясының "Балауыз үйі" – орта ғасырдан кейінгі "Жаз әншісі". Фрерлер мен Ал Джолсон дыбыс үшін не істесе, Warner Bros үшін оны үшінші өлшемде қайта жасады". Harrison's Reports фильмді "өзінің түріндегі бірінші класты триллер" және "әзірге жасалған ең жақсы 3D фильм" деп атады, бірақ сыншы "көрудің ыңғайсыздығына айналатын поляризациялық көзілдіріктер арқылы қашықтықтың қосымша құны жеткіліксіз, ал фильм стандартты 2D форматта көрсетілсе де, тіпті үлкен триллер болар еді, ал кең экранда көрсетілсе, одан да жақсы болар еді" деп санайды. The Monthly Film Bulletin журналында 3D фильм ретінде "бұл алдыңғы фильмдерге қарағанда тегіс, көбірек көңілмен жасалған және көзге жалықтырмайтын жұмыс" деп жазылған, бірақ "[т]ехникалық жағынан фильм балалық және нашар жасалған туынды" делінген. The New York Times газетінің Bosley Crowther сыншысы фильмді "көңілін қалдырды" деп тапты, былай деп жазды: "Бұл фильм мелодрамалық сюжеті мен стилінің ескілігінен басқа, стереоскопиялық бейнелерді пайдалануда қиялының жетіспеушілігін және стереоскопиялық дыбыстың қолданылуында тек шу мен шатасуды көрсетеді. Бізге фильмді жасаушылардың мақсаты тек экранға мүмкіндігінше жылдам жарқыраған эффектіні алу болған сияқты көрінеді". Richard L. Coe The Washington Post газетінде: "Бұл қорқынышты фильм болуы керек және ол шынымен қорқынышты. Жаңалықтың әсері, әсіресе тереңдікке түсірілген кадрларда қызығушылық тудырады, бірақ жаңалықтың әсері біткеннен кейін шектеулер сезіледі. Содан кейін біз Крэйн Уилбурдың ертедегі сөйлейтін фильмдердің бірі үшін жазылған оқиғадан құралған абсурдты сценарийіне ораламыз және адам: "Біз осының бәрін қайтадан бастан өткеруіміз керек пе?" деп қорқынышпен сұрайды" деп жазды. John McCarten The New Yorker журналында фильмді жек көріп, ол "кино индустриясын қырық тоғыз жылға кері тартты. Егер одан бұрын бірдеңе болғанда, оны одан да кері тартуға болатын еді" деп мәлімдеді және "Мырза Прайс аяқтарын жерге тигізіп, Cub Scout жиналысында да өтпейтін түйіндермен әйелдерді тұншықтыра бастағанда, мен көзілдірігімді біржола шешіп алып, шляпамды киіп, кетіп қалдым" деп қорытындылады.
Кейінгі қабылдау
Rotten Tomatoes сын-пикирлерді жинақтайтын сайтында фильмге қатысты 44 сын бойынша мақұлдау деңгейі 93%, ал орташа бағасы 10-нан 7.5 балды құрайды. Сайттың "сыныптастардың пікір бірлігі" мынадай деп жазылған: "Балауыз үйі – 3D қорқынышпен қуантқан фильм, ол балауыз музейінің еңсергісіз атмосферасын және Винсент Прайстың әрдайым қорқыныш тудыратын бейнесін үйлестіреді".
Әсері
"Шым үйі" Винсент Прайстың кино мансабын жаңғыртты, ол 1930 жылдардың соңынан бері көмекші рөлдер мен кейде жанындағы басты рөлдерді ойнап келген. Осы жоғары беделді рөлден кейін, ол мансабының соңына дейін "Тинглер" (1959), "Қызыл өлімнің жұмбағы" (1964) және "Қорқынышты доктор Фибс" (1971) сияқты жанрлық фильмдерде қатыгез жаулар, ақылсыз ғалымдар және басқа да бұзылған кейіпкерлерді ойнауға үлкен сұранысқа ие болды. "Шым үйі" фильмінде алғашқы ресми рөлін ойнаған қосалқы актриса Каролин Джонс, он жылдан астам уақыт өткен соң "Адамс отбасы" телекомедиялық қорқыныш фильмінде Мортисия Адамс рөлін ойнағанда әлдеқайда танымал болды.
Үй медиасы
Фильм 2003 жылдың 5 тамызында Warner Home Video компаниясы арқылы 2D форматында DVD-де жарық көрді. Бұл шығарылымға бонус ретінде "Балауыз мұражайының құпиясы" кірді. Фильмнің 3D Blu-ray дискісі АҚШ-та 2013 жылдың 1 қазанында, оның 60 жылдығын мерекелеу үшін шығарылды. Бұрынғы DVD сияқты, Blu-ray дискісінде де "Балауыз мұражайының құпиясы" стандартты сапада бонус ретінде қосылған. Осы форматтың қайта шығарылымы 2020 жылдың 23 маусымында Warner Archive Collection арқылы жарық көрді.