Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Юньнань провинциясының тарихы, Қытай
History of Yunnan province, China
Бұл мақалада қазіргі Қытай Халық Республикасының провинциясы – Юньнань (Юньнань-Гуйчжоу үстірті) тарихы сипатталады.
This article describes the history of Yunnan (Yunnan–Guizhou Plateau), currently a province of the People's Republic of China.
Тарихқа дейінгі дәуір
Атақты тарихи қазбалардың ішінде Юаньмоу адамы бар, ол 1960 жылдары теміржол инженерлері тапқан тік жүретін адам (Homo erectus) қазбасы және Қытайдағы ең ежелгі гоминид қазбасы ретінде анықталған.
Notable prehistoric finds include the Yuanmou Man, a Homo erectus fossil unearthed by railway engineers in the 1960s and determined to be the oldest known hominid fossil in China.
Неолит дәуірі
Неолит дәуірінде Диан көлі маңында, қазіргі Күнмин қаласына, Юньнань провинциясының астанасына жақын жерлерде адамдар қоныстанған. Олар тас құралдарды пайдаланып, қарапайым ағаштан жасалған құрылыстар салған.
By the Neolithic period, human settlements existed in the area of Lake Dian, close to modern day Kunming, Yunnan's capital. The inhabitants used stone tools and constructed simple wooden structures.
Диан патшалығы
Диан мәдениеті Диан көлі аймағында таралған, және б.з.б. 6-шы ғасыр мен б.з. 1-ші ғасыры аралығында болған деген пікір бар, бірақ бұл мәселе даулы. Мәдениет ерте және кеш кезеңдерге бөлінеді. Император Ву тұсында, Хан әулетінің оңтүстікке қарай кеңею кезеңінде Дианға қарсы бірнеше әскери науқандар ұйымдастырылды. Б.з.б. 109 жылы, Диан мемлекеті ресми түрде Хан империясының қарауына өтті.
The Dian culture was distributed around the Lake Dian area and dated, though controversial, between the 6th century BC and the 1st century AD. The culture is divided into an early and a late phase. Under Emperor Wu, a series of military campaigns were dispatched against the Dian during the southward expansion of the Han dynasty. In 109 BC, the kingdom officially became a vassal state of the Han empire.
Хан әулеті
109 жылы император У генерал Гуо Чанды (郭昌) Юньнаньға жіберіп, Ичжоу қолбасшылығын құрды. Командерлік орын Дианчи округінде (қазіргі Джиннинг) орналасты. Бірма және Үндістанмен дами бастаған сауданы кеңейту үшін император У Таң Мэнді (唐蒙) бес аяқты жолды күтіп, жаңартуға жіберді, оны «Оңтүстік-батыс тайпалар жолы» (西南夷道) деп атады. Осы кезде Юньнаньдегі ауыл шаруашылығы технологиясы едәуір жақсарды. Жергілікті халық қола құралдарды, соқаларды қолданды және сиыр, жылқы, қой, ешкі, шошқа және итті қоса алғанда, түрлі мал өсірді. Олар тайпалық бірлестіктерде өмір сүрді, кейде оларға қуылған қытайлар жетекшілік етті. «Ұлы тарихшының жазбаларында» Чжан Цзянь (б.з.д. 113 ж. қайтыс болған) және Сима Цзянь (б.з.д. 145-90 жж.) «Сендхук» туралы айтады, бұл Индус өзені аңғарындағы (қазіргі Пәкістанның Синдх провинциясы) үнділік қауымдастығына сілтеме болуы мүмкін, олар өздерін санскрит тілінде «Синдху» деп атаған. Юньнань Хан әулетіне қосылғанда, қытай билігі осы аймақта тұратын «Сендхук» (үнділік мәдениетіне жақын) қауымдастығы туралы да хабарлады. 109 жылы Хан сарайы Юньнань округін құрды, ол Ичжоу (益州) қолбасшылығының бір бөлігі болды. Округ Юнь тауының (云山) оңтүстігінде орналасқандықтан, округтің аты «Юньнань» – яғни «Юньнің оңтүстігі» деп қойылды.
In 109 BC, Emperor Wu sent General Guo Chang (郭昌) south to Yunnan, establishing the Yizhou commandery. The commandery seat was at Dianchi county (present day Jinning). To expand the burgeoning trade with Burma and India, Emperor Wu also sent Tang Meng (唐蒙) to maintain and expand the Five Foot Way, renaming it "Southwest Barbarian Circuit" (西南夷道). By this time, agricultural technology in Yunnan had markedly improved. The local people used bronze tools, plows and kept a variety of livestock, including cattle, horses, sheep, goats, pigs and dogs. They lived in tribal congregations, sometimes led by exile Chinese. In the Records of the Grand Historian, Zhang Qian (d. 113 BC) and Sima Qian (145 90 BC) make references to "Sendhuk", which may have been referring to an Indianised community taking the name from the Indus Valley (the Sindh province in modern Pakistan), originally known as "Sindhu" in Sanskrit. When Yunnan was annexed by the Han dynasty, Chinese authorities also reported a Sendhuk" (Indianised) community living in the area. In 109 AD, the Han court established Yunnan county, a part of Yizhou (益州) commandery. Because the county seat was south of Mount Yun (云山), the county was named "Yunnan" – literally "south of Yun".
Цзинь әулеті мен Солтүстік және Оңтүстік әулеттер кезеңі
Қытайдың Цзинь, Лю Сонг, Оңтүстік Ци және Солтүстік Чжоу династиялары Куньмин аймағындағы округ айналасындағы биліктерін сақтап тұрды. Оңтүстік-батыс Юньнань және шығыстағы қиын, таулы аймақтар әлі де салыстырмалы түрде тәуелсіздіктің құрығында болды, оларды қытайдың ықпалы шамалы тайпа басшылары мен әміршілері басқарды.
Chinese dynasties of Jin, Liu Song, Southern Qi and Northern Zhou maintain their rules around the commandery in the Kunming area. Southwest Yunnan and the eastern rugged, mountainous areas were still enjoying relative independence, ruled by tribal kings and chieftains with little Chinese influence.
Нанжао патшалығы
649 жылы И-Менше тайпасының басшысы Синулуо (細奴邏) Ерхай көлі аймағында патшалық құрды. 737 жылы Пилюоге (皮羅閣) алты жаоны біріктіріп, Нанжао деп аталатын жаңа патшалықты құрды. 750 жылы Нанжао Тан әулетіне басып кірді. Жауап ретінде, Тан 751 жылы Нанжаоға қарсы әскер жіберді, бірақ бұл әскер Сягуаньде күйреп жеңілді. 754 жылы тағы бір әскер жіберілді, бұл жолы солтүстіктен, бірақ ол да жеңілді. Осы жеңістерінен күш алып, Нанжао жылдам түрде кеңейді, бірінші Бирмаға, содан кейін Юньнаньның қалған бөлігіне, Солтүстік Лаос пен Таиландқа, ал соңында Солтүстік Сычуаньға дейін жетті. 829 жылы Чэнду алынды; бұл үлкен табыс болды, себебі ол Нанжаоға бай күріш далаларымен бірге бүкіл Сычуань провинциясын иеленуге мүмкіндік берді. Тан әулеті қарсы шабуыл жасады және 873 жылы Нанжао Сычуаньнан қуылды, Юньнаньға қайта шегінді. Чэндуды бағындыру Нанжао патшалығының гүлденген шағы болды және бұл шешімді кезеңге айналды: сол кезден бастап Нанжао патшалығы ақырындап құлдырады. 902 жылы Нанжао әулеті құлатылды, одан кейін үш басқа әулеттің билікке келуі тікелей жалғасты, 937 жылы Дуань Сипин билікті қолға алып, Дали патшалығын құрғанға дейін.
In 649 AD the chieftain of the Yi Mengshe tribe, Xinuluo (細奴邏), founded a kingdom in the area of Lake Erhai. In the year AD 737, Piluoge (皮羅閣) united the six zhaos in succession, establishing a new kingdom called Nanzhao. In 750, Nanzhao invaded the Tang dynasty. In retaliation, the Tang sent an army against Nanzhao in 751, but this army was soundly defeated at Xiaguan. In 754, another army was sent, this time from the north, but it too was defeated. Bolstered by these successes, Nanzhao expanded rapidly, first into Burma, then into the rest of Yunnan, down into northern Laos and Thailand, and finally, north into Sichuan. In 829, Chengdu was taken; it was a great prize, as it enabled Nanzhao to lay claim to the whole of Sichuan province, with its rich paddy fields. The Tang dynasty retaliated and by 873, Nanzhao had been expelled from Sichuan, and retreated back to Yunnan. Taking Chengdu marked the high point of the Nanzhao kingdom, and it was a watershed: from then on, the Nanzhao Kingdom slowly declined. n 902, the Nanzhao dynasty was overthrown, and it was followed by three other dynasties in quick succession, until Duan Siping seized power in 937 to establish the Kingdom of Dali.
Дали патшалығы
Дали буддалық Бай патшалығы болды. 937 жылы Дуань Сыпин құрған бұл мемлекет, 1253 жылға дейін 22 патша билік еткен соң, моңғол империясының басқыншылығынан құлдырады. Астанасы Дали қаласы болды. 1274 жылы Юньнань провинциясы құрылып, одан бері бұл аймақ Қытайдың құрамына енді.
Dali was a Buddhist Bai kingdom. Established by Duan Siping in 937, it was ruled by a succession of 22 kings until the year 1253, when it was destroyed by an invasion of the Mongol Empire. The capital city was at Dali. In 1274 the Province of Yunnan was created, and the region has since been incorporated within China.
Юань әулеті
Моңғолдар Юньнань жерін тұрақты және қатаң әкімшілік бақылауға алды. 1253 жылы Моңғол империясының ханзадасы Мөңке Хубилайды (кейін Юань әулетін құрған) Юньнаньды жаулап алуға жіберді. Моңғолдар көптеген жергілікті мемлекеттерді, оның ішінде Дали мемлекетін де жойды. Кейін Юньнань Хубилай құрған он провинцияның біріне айналды. 1273 жылы Хубилай хан Юньнань провинциясының губернаторы етіп түркімен Сайид Аджал Шамс әл-Дин Омарды тағайындады. Оған дейін бұл аймақты жергілікті патша және Ұлы ханның қол астындағы моңғол ханзадасы басқарған. Юань провинциясының билігі көптеген жергілікті басшыларға түрлі лауазымдар берді, олар салық төлеуге міндетті болды. 1368 жылы моңғолдар Қытайдан қуылғанда, Юньнань бірнеше жыл бойы хаос пен тәртіпсіздікке ұшырады. 1381 жылы Мин әулеті Юань әулетіне адал болған соңғы күштерді жеңді.
The Mongols established regular and tight administrative control over Yunnan. In 1253 Möngke of the Mongol Empire dispatched the prince Kublai (the eventual founder of the Yuan dynasty) to take Yunnan. The Mongols swept away numerous native kingdoms, including the Dali Kingdom. Later Yunnan became one of the ten provinces set up by Kublai. Kublai Khan appointed Turkmen Sayyid Ajjal Shams al Din Omar governor in Yunnan in 1273. Before that, the area had been ruled by a local king and a Mongol prince under the Great Khan. The Yuan provincial authorities conferred various titles on many native chieftains, who were obliged to pay taxes. When the Mongols were expelled from China proper in 1368, Yunnan was thrown into chaos and anarchy for a number of years. The Ming dynasty defeated the last of the Yuan loyalists in 1381.
Мин әулеті
Жаңадан жарияланған Мин әулеті 1381 жылға дейін Юньнаньға әскер жібермеді. Орталық үкімет әулеттің негізін қалаушы Чжу Юаньчжанның асырап алған ұлы, генерал Му Инге провинцияда мұрагерлік феодалдық жүйе құруға рұқсат берді. Мин әулетінің кезеңінде Му әулеті Юньнаньда зор ықпалға ие болды. XV ғасырдың соңынан бастап Мьянмадағы Тунгу әулеті Юньнаньға еніп кіре бастады. XVI ғасырда Юньнаньның губернаторы Чэнь Ёнбин Мьянманың шапқыншылығын тойтарды. Соғыстан кейін ол екі елдің арасындағы шекараны белгілеу үшін Тенгюе аймағындағы шекараға сегіз бекет салғызды.
The newly proclaimed Ming dynasty did not send armies into Yunnan until 1381. The central government allowed the general Mu Ying, foster son of dynastic founder Zhu Yuanzhang, to set up a hereditary feudatory system in the province. Throughout the Ming, the Mu family developed tremendous influence in Yunnan. From the end of the 15th century, the Toungoo Dynasty in Myanmar began encroaching on Yunnan. In the 16th century Chen Yongbin, the governor of Yunnan, held back a Myanmar invasion. After the war, he built eight passes along the border in Tengyue subprefecture to mark the demarcation between the two countries.
Цин әулеті
Солтүстік Қытайдағы Мин әулетінің құлауынан кейін Юньнань Цзю Юлан басқаратын Оңтүстік Мин әулетінің соңғы билігі болды. Көтерілісшілердің қолдауымен, ол 1659 жылы Куньмин қаласы Цин әскерімен басылып алынғаннан кейін де Цин империясына қарсы күресін жалғастырды. Чжу мен оның жауынгерлері Мьянмаға қашып, Ава қаласында пана іздеді, бірақ тұтқынға алынды. Чжуды құтқару үшін оның әскері Мьянманың жоғарғы аймақтарын шабуылдады. 1662 жылы Цинге адал генерал У Сангуй үлкен әскермен Мьянмаға басып кірді және Чжудың қарсылық таныстыруын талап етті. Патша Пье тартынса да, ақырында жаулықтан сақтану үшін Чжуды Цин әскеріне тапсыруға келісті. У Сангуй кейін маньчжуларға қарсы шықты, бірақ 1678 жылы қайтыс болды. Юньнань 1681 жылы Цин әскерінің бақылауына өтті.
After the fall of the Ming in northern China, Yunnan became the last Southern Ming regime headed by Zhu Youlang. Supported by rebel loyalists, he persisted in resistance against the Qing conquest even after the Qing capture of Kunming in 1659. Zhu and his men then fled into Myanmar to seek refuge in Ava, but were treated as prisoners. Zhu's armed followers savaged Upper Myanmar in an attempt to rescue him. General Wu Sangui, then still loyal to the Qing, invaded Myanmar in 1662 with a sizable army, and demanded Zhu's surrender. Although he hesitated, King Pye finally decided to hand Zhu over to avoid hostility. Wu Sangui later turned against the Manchus but died in 1678. Yunnan finally fell to the Qing army in 1681.
Пиньнан сұлтандығы
Юньнаньдағы мұсылман хуй халқы мен Цинь үкіметі арасындағы қақтығыстардың күшеюі 1856 жылы толыққанды көтеріліске ұласты. Дю Вэньсиу басшылығындағы Юньнаньның батысындағы көтерілісшілер Цинь үкіметіне қарсы күрестің маңызды әскери және саяси орталығына айналды. Олар ашуларын жергілікті чиновниктерге бұрып, Пекиндегі орталық үкіметке де қарсы шықты. Көтерілісшілер Дали қаласын жаулап алып, оны өздерінің операцияларының базасына айналдырды және Қытайдан тәуелсіз саяси бірлік екендерін жариялады. Көтерілісшілер өз мемлекетін Пиннань Гуо деп атады, ал Дю Вэньсиу «Мұсылман қауымының басшысы» – Каид Джами ал-Муслимин атағын алды, бірақ шетелдік дереккөздерде көбінесе Сұлтан деп еске алынады және 1856 жылдан 1872 жылдың 26 желтоқсанына дейін билік етті. Сұлтандық 1860 жылы өкімет пен даңққа жетті. 1868 жылдан кейін Сұлтандықтың күші әлсіреп кетті. Қытай императорлық үкіметі қайта жандануға қол жеткізді. 1871 жылға қарай, ол Юньнаньның қарсылық көрсеткен хуй мұсылмандарын жоюға бағытталған науқанды жүргізіп жатты. Бұл қанды көтеріліс көптеген адамдардың есінен шығып кетсе де, Юньнаньда миллионға жуық адамның өміне қиындық тудырды. Юньнань мұсылмандарының көптеген жақтастары императорлық маньчжурлар тарапынан қуғынға ұшырады. Юньнань мұсылмандарына қарсы жаппай қырғын жасалды. Пантай көтерілісінің күйреуінен кейін шамамен он-он бес жыл бойы провинцияның хуй халқы жеңіске жеткен Цинь үкіметі тарапынан, әсіресе Бірмамен шектес батыс шекаралық аудандарда кеңінен кемсітілді. Осы жылдар ішінде босқын хуйлар шекараны кесіп өтіп, Бірма аумағында қоныстанды және бірте-бірте саудагерлер, керуеншілер, шахтерлер, мейрамхана иелері және (заңнан тыс өмір сүргендер үшін) контрабандистер мен жалдамалы әскерлер сияқты дәстүрлі кәсіптерімен айналысты. Бірмада оларды Пантай деп атады.
Waves of conflict between the Muslim Hui people in Yunnan and the Qing government escalated into an all out rebellion in 1856. The rebels in western Yunnan under the leadership of Du Wenxiu became the major military and political center of opposition to the Qing government. They turned their fury on the local mandarins and ended up challenging the central government in Beijing. The rebellion successfully captured the city of Dali, which became the base for the rebels' operations, and they declared themselves a separate political entity from China. The rebels identified their nation as Pingnan Guo and Du Wenxiu was styled Qa´id Jami al Muslimin ('Leader of the Community of Muslims'), but is usually referred to in foreign sources as Sultan, and ruled 1856 – 26 December 1872. The sultanate reached the high water mark of their power and glory in 1860. The Sultanate's power declined after 1868. The Chinese Imperial Government had succeeded in reinvigorating itself. By 1871, it was directing a campaign for the annihilation of the obdurate Hui Muslims of Yunnan. Though largely forgotten, the bloody rebellion caused the deaths of up to a million people in Yunnan. Many adherents to the Yunnanese Muslim cause were persecuted by the imperial Manchus. Wholesale massacres of Yunnanese Muslims followed. For a period of perhaps ten to fifteen years following the collapse of the Panthay Rebellion, the province's Hui minority was widely discriminated against by the victorious Qing, especially in the western frontier districts contiguous with Burma. During these years the refugee Hui settled across the frontier within Burma gradually established themselves in their traditional callings – as merchants, caravaneers, miners, restaurateurs and (for those who chose or were forced to live beyond the law) as smugglers and mercenaries and became known in Burma as the Panthay.
Қытай Республикасы
1911 жылы Цинь әулетінің құлауынан кейін Юньнань жергілікті соғыс әміршілерінің бақылауына өтті, олар Юньнаньның шалқарлығына байланысты, әдеттегіден артық тәуелсіздікке ие болды. Олар өз үкіметтерін опиум өндіру және сату арқылы қаржыландырды. Екінші Қытай-Жапон соғысында Юньнань, басқалармен қатар, «Ұшқыш жолбарыстардың» базасы және шығыстан, әсіресе университет профессорлары мен студенттері үшін пана болды. Олар бастапқыда Чаншаға шегінген, бірақ жапон әскерлері аумақты басып алған соң, 1938 жылдың ақпан айында Чанша бомбаланды. Қалған 800 профессор-оқытушы және студенттер қашуға мәжбүр болды және Куньминге 1600 шақырымдық сапар жасады. Осы жерде Ұлттық Оңтүстік-Батыс Біріккен Университеті (әдетте Лианда деп аталады) құрылды. Осы ерекше соғыс жағдайында сегіз жыл бойы профессорлар, оқытушылар мен студенттер Жапонияның үдемелі бомбалау шабуылдарына ұшыраған уақытша жайларда аман қалуға және жұмыс істеуге мәжбүр болды. Тағам, жабдық, кітап, киім және басқа да қажетті заттар жетіспеді, бірақ олар заманауи университеттің жұмысын атқаруға қол жеткізді. Соғыстың осы сегіз жылында (1937–1945) Лианда Қытайдың ең белгілі ғалымдары, зерттеушілері, ғалымдары мен зиялыларының көптеген, тіпті басым бөлігін тәрбиелегендігі үшін бүкіл елде танымал болды. Физикадан Нобель сыйлығын алған Қытайдың екі лауреаты да Лиандада оқыған.
Following the collapse of the Qing dynasty in 1911, Yunnan came under the control of local warlords, who had more than the usual degree of autonomy due to Yunnan's remoteness. They financed their regime through opium harvesting and traffic. In Second Sino Japanese War, Yunnan served as, among other things, a home base for the Flying Tigers and a refuge for people, especially university faculty and students, from the east. These had originally retreated to Changsha, but as the Japanese forces were gaining more territory they eventually bombed Changsha in February 1938. The 800 staff faculty and students who were left had to flee and made the 1,000 mile journey to Kunming. It was here that the National Southwest Associated University (commonly known as Lianda) was established. In these extraordinary wartime circumstances for eight years, staff, professors and students had to survive and operate in makeshift quarters that were subject to sporadic bombing campaigns by Japan. There were dire shortages of food, equipment, books, clothing and other essential needs, but they did manage to conduct the running of a modern university. Over those eight years of war (1937–1945), Lianda became famous nationwide for having and producing many, if not most, of China's most prominent academics, scholars, scientists and intellectuals. Both of China's only Nobel laureates in physics studied at Lianda.
Қытай Халық Республикасы
ҚХР-дың құрылуы Қытайдың оңтүстік-батыс шекараларын біртіндеп, бірақ нақты нығайтып, бұрынғы шаңқан талаптарды бекітті. Мысалы, француз және британ колониалдық өкілдері көршілес Солтүстік Лаос, Вьетнам және Бірма аумақтарында, тіпті қазіргі Юньнань провинциясындағы Тенчхонг және Геджиу сияқты жерлерде белсенділік танытқан. Шындығында, 1904 және 1909 жылдар аралығында француздар Ханойдан Куньминге дейін Хэкоу арқылы өтетін және Геджиуға тармақталған ұзақ Қытай-Вьетнам теміржолын салды. Британдықтар француздардың бұл күш-жігерін Юньнань-Бірма теміржолымен теңдестіруге тырысты, бірақ соғыс басталғанға дейін оны аяқтауға қол жеткізе алмады, нәтижесінде жоба тоқтатылды. ҚХР-да Юньнаньның оңтүстік-шығыс шекарасында қытай-вьетнам соғысы болды, ол тек 2009 жылдың 23 ақпанында ғана ресми демаркацияланды, ал жаңа келісімдер 2010 жылдың 14 шілдесінде күшіне енді. Оңтүстік аймақтағы Сишуанбаннада 19 ғасырдың соңына дейін Хань үстемдігінің әсері сезілмеді. Бұл Ото Элерстің (1855–1895) Рангуннан Цзиньхунға жасаған саяхаты туралы естеліктерінде көрсетілген. Ол келген кезде солтүстік Симаодан келген жылдық қытайлық құрмет елшілігі қалада екенін және олар оны Меконг өзенінің оңтүстігінде қалуға рұқсат бергенмен, өзеннен өтуға көмектеспейтінін жазды. Дегенмен, ол жергілікті адамның көмегімен қиындықсыз өтіп кетті.
The establishment of the PRC brought gradual but definite consolidation to China's southwestern borders, solidifying what were previously murky claims to various regions. For example, Colonial French and English had been active at sites in neighbouring northern Laos, Vietnam and Burma, and even inside of modern Yunnan at sites like Tengchong and Gejiu. In fact, between 1904 and 1909 the French had built the long Sino Vietnamese Railway which ran from Hanoi to Kunming via Hekou, with an offshoot to Gejiu. The English tried to match the French effort with the Yunnan–Burma Railway, but failed to complete it prior to the outbreak of war, with the project ultimately abandoned. The PRC also saw a bitter Sino Vietnamese War fought along Yunnan's south eastern border, which was properly demarcated only on 23 February 2009, with renewed agreements taking effect as late as 14 July 2010. In the southern region of Xishuangbanna, little or no Han dominance was felt as late as the end of the 19th century. This is illustrated by Otto E. Ehlers' (1855–1895) account of his walk from Rangoon to Jinghong, recording upon his arrival that the annual Chinese tribute mission from northerly Simao was in town and, whilst they were happy to allow him to stay on the south of the Mekong river, he was not to be lent assistance in crossing over. He had no trouble crossing with the aid of a local, regardless.