Қытайдың Шэньси провинциясы: Тарих және географиясы

Кіріспе

Қытай провинциясы

陝西 және оның көршілес провинциясы Шаньсидің әріптермен жазылуы Пекин диалектінде қиындық тудырады, себебі екеуі де [ʂan ɕi] деп айтылады, тек әртүрлі тонмен (пиньин транскрипциясында 1958 жылы Shǎnxī және Shānxī ретінде берілген). Сандардың шатасуын болдырмау үшін Қытай материгі 陝 үшін Гвоё Роматжих транскрипциясын (1928) мойындады, оны "Шаан" деп жазды. Дегенмен, 陝 және 山 әріптерінің дауыстылары мен әріптері екі провинцияға тән, көбірек сақталған Цзинь тілінде ерекшеленеді, бұл оң жақтағы кестеде көрсетілген (толық ақпарат алу үшін Цзинь тіліне қатысты IPA-ға қараңыз). Бұл сақталған фонетикалық ерекшелік 18 ғасырда еуропалықтарға белгілі болған Шэньси провинциясының тарихи жазылуында көрінеді. "Шэньси" 1906 жылғы Қытай почтасының латын әрпімен жазылуында мойындалды. "Шэньси" 1987 жылға дейін, Қытай Халық Республикасы ҚХР-ға дейінгі латын әрпімен жазылуға тыйым салғанға дейін танымал болды.

Тарих

Шэньси Қытай өркениетінің алқаптарының бірі саналады. Он үш феодалдық династия провинцияда 1100 жылдан астам уақыт бойы, Жоу династиясынан Тан династиясына дейін өздерінің астаналарын орнатып, билік еткен. Провинцияның бас қаласы және қазіргі астанасы Сиань – Қытайдың төрт ежелгі астанасының бірі және Еуропаға, Арабия түбегіне және Африкаға жететін Жібек жолының шығыс бағыты. Аймақ Қың династиясы құлағаннан кейін қысқа мерзімге «Үш Цинь» мемлекеті ретінде басқарылды. Осыдан Шэньсидің екі аббревиатурасының бірі – 秦 (Qin), екіншісі – 陝 (Shaan) пайда болды. Кейін Чу-Хань соғысы кезінде Лю Бан бұл жерді басып алды. Хань әулеті тұсында Солтүстік Жібек жолы батысқа зерттеулер мен әскери мақсаттарды ілгерілету үшін кеңейтілді. Бұл Солтүстік Жібек жолы – Жібек жолдарының ең солтүстігіндегісі және ұзындығы шамамен … (көрсетілмеген) километрді құрайды. Ол ежелгі Қытайдың Сиань астанасын батысқа қарай Вушао Линг өткелі арқылы Вувейге, содан кейін Кашгарға дейін жалғастырып, ежелгі Парфиямен байланыстырды. Сяоңну тайпасы басқарған Солтүстік Ся мемлекеті (407–431) өзінің астанасын Тунванчэн қаласына орнатып алды. Солтүстік Сун әулеті мен Тангуттар басқарған Батыс Ся Шэньсидегі шекара үшін күресті. Батыс Ся 1071 жылы Луовученг (罗兀城) шекаралық бекінісін салса, 1081 жылы Сун әулеті оны басып алды. Мин әулеті тұсында 1376 жылы Шэньси провинциялық әкімшілік комиссиясы құрылды, оның құрамына қазіргі Ганьсу, Нинся және Цинхай провинцияларының бір бөлігі де кірді. Тарихтағы ең ауыр жер сілкінісі 1556 жылдың 23 қаңтарында Шэньсидің оңтүстік-шығысындағы Хуа Шань тауының маңында болды, нәтижесінде шамамен 830 000 адам қаза тапты (1556 жылғы Шэньси жер сілкінісін қараңыз). Ұзақ жорылдың басталуына Цзянси кеңесінің күйреуі себеп болды, бұл Мао Цзэдун мен Қытай коммунистерінің Яньаньдағы Шэньси кеңесіне қарай жорыққа шығуының бастамасы болды. Шэньсидің әкімшілік дамуы: Солтүстік Сун әулеті 997 жылы қазіргі Сиань қаласынан басқарылатын Шэньси Лу (аймағын) құрды. Юань әулеті 1286 жылы Шэньси провинциясын (Юань әулеті) құрды, оны Филиалдық хатшылық басқарды. Цинь әулетінің құрылуынан кейін Ганьсу Шэньсиден бөлінді, бірақ екі провинция да Шэнь Ганның генерал-губернаторының басқаруында болды.

Shaanxi is considered one of the cradles of Chinese civilization. Thirteen feudal dynasties established their capitals in the province during a span of more than 1,100 years, from the Zhou dynasty to the Tang dynasty. The province's principal city and current capital, Xi'an, is one of the four great ancient capitals of China and is the eastern terminus of the Silk Road, which leads to Europe, the Arabian Peninsula, and Africa. The region was briefly governed as the Three Qins after the fall of the Qin dynasty. This is the origin of one of Shaanxi's two abbreviations, 秦 (Qin), the other being 陝 (Shaan). Then it was conquered by Liu Bang during the Chu Han Contention. Under the Han dynasty, the Northern Silk Road was expanded to advance exploration and military purposes to the west. This Northern Silk Road is the northernmost of the Silk Roads and is about in length. It connected the ancient Chinese capital of Xi'an to the west over the Wushao Ling Pass to Wuwei and emerging in Kashgar before linking to ancient Parthia. The Xiongnu led kingdom Northern Xia (407–431) set its capital in Tongwancheng. The Northern Song dynasty and the Tangut led Western Xia contested their border in Shaanxi. Western Xia found the Luōwùchéng (罗兀城) frontier fort in 1071 but was taken by Song in 1081. Under the Ming dynasty, Shaanxi was established with the founding of the Shaanxi Provincial Administration Commission in 1376, whose administration also included the modern provinces of Gansu, Ningxia, and part of Qinghai. One of the most devastating earthquakes in history occurred near Hua Shan in southeastern Shaanxi on January 23, 1556, killing an estimated 830,000 people (see 1556 Shaanxi earthquake). The end of the short lived Jiangxi Soviet signaled the beginning of the Long March by Mao Zedong and the Chinese Communists to the Shaanxi Soviet at Yan'an. The administrative evolution of Shaanxi: The Northern Song established the Shaanxi Lu (circuit), governed from modern Xi'an in 997. The Yuan dynasty established Shaanxi Province (Yuan dynasty), governed by a Branch Secretariat in 1286. After the founding of the Qing dynasty, Gansu was split from Shaanxi, but both provinces were governed under the Viceroy of Shaan Gan.

Тарихи-қазақтық жер

Лантиан адамының орны, шамамен бір миллион жыл бұрынғы гоминидтердің қазба қалдықтарымен бірге, Шиань қаласының жанында, Шанси провинциясының солтүстік-батысындағы Лантиан округінде табылған. Ғалымдар Лантиан адамын Homo erectus-тің бір түрі деп жіктемелейді. Қазба қалдықтары Қытайдың Сиань қаласындағы Шанси тарихи мұражайында көрсетілген.

География

Аймақтың географиясы солтүстікте Ордос шөлінің Ішкі Моңғолиямен шекарасында, провинцияның орталық бөлігіндегі Лёсс платосының, оңтүстік-орталық бөлігінде шығыстан батысқа қарай созылатын Цинь тауларының (Цинлинг) және Циньлингтің оңтүстігіндегі субтропикалық климаттың бір бөлігі ретінде сипатталады. Лёсс платосы мен Циньлинг тауларының арасында, ежелгі Қытай өркениетінің ошағы болған Вэй өзенінің аңғары, яғни Гуанчжун жатыр. Сағат тілімен айналып қарағанда, Шаньси Шаньси (шығыс, солтүстік-шығыс), Хэнань (шығыс), Хубэй (оңтүстік-шығыс), Чунцин (оңтүстік), Сычуань (оңтүстік-батыс), Гансу (батыс), Нинся (солтүстік-батыс) және Ішкі Моңғолия (солтүстік)мен шектеседі. Шекаралас провинциялық деңгейдегі әкімшілік бірліктер саны бойынша Шаньси Ішкі Моңғолиямен тең. Шаньсидің ендік бойынша кең аумақты болғандықтан, климаты әртүрлі. Кёппен климаттық жіктелімі бойынша, солтүстік бөліктері, Лёсс платосы да оның ішінде, суық шөлді (Köppen BWk) немесе суық жартылай шөлді (Köppen BSk) климатқа ие, мұнда қыстары суық және өте құрғақ, көктемі мен күзі құрғақ, ал жаздары ыстық және ылғалды болады. Гуанчжун деп аталатын аймақ көбінесе жартылай шөлді, бірақ ылғалды субтропикалық климатқа (Köppen Cwa) ие бірнеше аймақтары бар, олар салқын немесе суық қыстармен және ыстық, ылғалды жаздармен сипатталады, көбінесе маусымның басында ыстық толқындар болады. Оңтүстік бөлігі ылғалды субтропикалық аймақта орналасқан, қысы орташа, ал жазы ұзақ, ыстық және ылғалды. Жылдық орташа температура шамамен , қаңтардағы температура шамамен , ал шілдедегі температура шамамен . Провинцияның астанасы Сианьнан басқа, Баоджи, Ханчжун, Линтонг, Тонгчуан, Сианьян, Янъань және Анкан қалалары да бар.

Саясат

Шэньси саясаты, Қытай материгінің басқа да басқару институттары сияқты, үш партиялық үкімет жүйесімен құрылған. Шэньси провинциясының губернаторы – Шэньси Халық үкіметіндегі ең жоғары лауазымды шенеунік. Алайда, провинцияның екі партиялық үкімет жүйесінде губернатордың өкілеттігі, әдетте "Шэньси ҚКП басшысы" деп аталатын, Шэньси Қытай Коммунистік партиясының провинциялық комитетінің хатшысынан кем деп есептеледі; себебі губернатор әрқашан Шэньси Қытай Коммунистік партиясының провинциялық комитетінің бірінші орынбасары болып табылады. Шэньси провинциялық үкімет ретінде Цинь дәуірінен бері құрылған. 1950 жылдың 10 қаңтарында Сиань қаласында Шэньси Халық үкіметі құрылды. Ма Минфанг сол кезде Шэньсидің алғашқы губернаторы болып тағайындалды.

Экономика

XIX ғасырдың ортасында Шанси жануарлар терісін, шарап, арақ және мускус экспорттады. Ақшалай қарыздар да кең таралған, Шанси кәсіпкерлері Гуанчжоу қарыз бизнесіне қатысты. Шансиге Еуропадан жануар терісі, сағаттар, қазақ тіліндегі кітаптар мен маталар импортталды. Қазылған отын және жоғары технология салалары Шанси провинциясының ең ірі екі индустриясын құрайды. 2009 жылы провинция көмір, табиғи газ және шикі мұнай өндірісі бойынша Қытайда үшінші орынға ие болды. Батыс Қытайдағы бірнеше жетекші университеттер мен ғылыми-зерттеу институттарының орналасқан жері ретінде Шанси провинциясы Қытайдың дамып келе жатқан авиация және аэроғарыш өнеркәсібінде маңызды рөл атқарады, елдің ішкі коммерциялық авиация өнеркәсібі үшін ҒЗТ және өндірістік жабдықтардың 50% астамын өндіреді.

Баоджи жоғары технологиялық өнеркәсіптік даму аймағы

1992 жылы құрылған Баоджи жоғары технологиялық өнеркәсіптік даму аймағы Мемлекеттік кеңеспен ұлттық жоғары технологиялық аймақ ретінде бекітілді. Оның ұзақ мерзімді жоспарланған аумағы бар. Аймақ маңындағы көлік жүйесі Сиань-Сианьян халықаралық әуежайын және 310-шы ұлттық тас жолын қамтиды, ал аймақта автокөлік бөлшектері, электроника, ақпараттық технологиялар, фармацевтика, биоинженерлік және жаңа материалдар салаларындағы өнеркәсіптер орналасқан.

Шэньсидің Сиань экспорттық өңдеу аймағы

Шэньси провинциясының Сиань экспорттық өңдеу аймағы (XEPZ) 2002 жылғы 21 маусымда Мемлекеттік кеңес тарапынан құрылуға бекітілді және 2004 жылғы 5 сәуірде пайдалануға берілді. Солтүстік-батыс Қытайдағы алғашқы мемлекеттік экспорттық өңдеу аймағы ретінде XEPZ Қытайдағы кедендік логистика функциясы бар жеті пилоттық EPZ-дың біріне айналды. XEPZ-ті Сиань экономикалық-технологиялық дамыту аймағының (XETDZ) әкімшілік комитеті басқарады, ол Сиань қалалық әкімдігімен аймақта экономикалық және әкімшілік билікті жүзеге асыру үшін тағайындалған. XEPZ – арнайы экономикалық аймақ. Қазіргі таңда XEPZ-де 40-тан астам отандық және шетелдік кәсіпорын орналасқан. Басты салалар – авиация, машина жасау, электроника және жаңа энергетика.

Батыс үшбұрышы

Батыс үшбұрышы – Батыс Қытайдың үш ірі қалалық экономикасын біріктіретін жаңа экономикалық аймақ: Сиань, Чунцин және Чэнду. Сиань қаласының үшбұрышқа қосылуы аймақтағы экономикалық өсімді серпіндіреді деп күтілуде, сондай-ақ қалаға жоғары технологиялық өнеркәсіптерінің коммерциялық әлеуетін пайдалану мүмкіндігі туады.

Сиань жоғары технологиялық өнеркәсіптік даму аймағы

Сиань ЖТАА 1991 жылы есігін ашты. Ол Қытайдың орталық және солтүстік-батыс аймақтарындағы жоғары технологиялық өнеркәсіп компанияларының инвестициялары үшін маңызды орталық ретінде құрылды. 1991 жылы құрылған Сиань жоғары технологиялық өнеркәсіптік даму аймағы – ұлттық жоғары технологиялық аймақ. Ол республикалық автомобиль жолдарымен қоршалған және Сиань Сианьян халықаралық әуежайынан 30 минуттық жерде орналасқан. Бұған қоса, ол Қытайдың үздік үш жоғары технологиялық аймағының біріне кіреді.

Сиань бағдарламалық паркі

1998 жылдың желтоқсанында құрылған Сиань бағдарламалық қамтамасыз ету паркі – Сиань қаласының бағдарламалық қамтамасыз ету және қызметтерді аутсорсингтеу индустриясын дамытуға арналған кәсіби паркі. Парк Ұлттық «Шамшырақ» бағдарламасы бойынша бағдарламалық индустрия базасы, ұлттық бағдарламалық индустрия базасы, ұлттық бағдарламалық экспорт базасы және ұлттық қызметтерді аутсорсингтеу базасының қалалық демонстрациялық аймағы ретінде танылған. Бұл Қытайдағы бағдарламалық қамтамасыз етудің «екі базасы» бар төрт парктердің бірі. Сиань бағдарламалық қамтамасыз ету паркі Сиань қаласында бағдарламалық қамтамасыз ету және қызметтерді аутсорсингтеумен айналысатын кәсіпорындардың 90% -ын біріктіреді. 2008 жылдың соңына дейін паркте 780-ге жуық компания, оның ішінде 170-і шетелдік инвестициялық кәсіпорындар, және 71 000-нан астам жұмыспен қамтылған адамдар тіркелді.

Янлинг ауыл шаруашылығы жоғары технологиялық өнеркәсіптік аймағы

1997 жылы Мемлекеттік кеңес Янлинг ауыл шаруашылығы жоғары технологиялық өнеркәсіптік аймағын ұлттық деңгейдегі жоғары технологиялық даму аймағы ретінде бекітті. Ол Шыань қаласынан шығысқа қарай және Шыань-Шыаньян халықаралық әуежайынан жақын орналасқан.