Кіріспе

Қытайдың ең үлкен аллювиалды жазығы – Солтүстік Қытай жазығы. Палеоген мен неогеннің соңында пайда болған және Сары өзеннің шөгінділерімен өзгертілген ірі көлемді төмендік шұңқыр алабы. Бұл Қытайдың ең үлкен аллювиалды жазығы. Жазықтың солтүстігінде Яншан таулары, батысында Тайхан таулары, оңтүстігінде Даби таулары, ал шығысында Сары теңіз және Бохай теңізі орналасқан. Сары өзен жазық арқылы ағып, сулары Бохай теңізіне құяды. Солтүстік Қытай жазығының орта және төменгі Сары өзен бойындағы бөлігі көбінесе Орталық жазық деп аталады. Солтүстік Қытай жазығының осы бөлігі қытай өркениетінің алғашқы ошағы болды және хан тайпасының пайда болған жері. Қытайдың астанасы Пекин жазықтың солтүстік-шығыс жиегінде, ал солтүстік-шығыс жағалауындағы маңызды өнеркәсіптік қала және сауда порты – Тяньцзинь орналасқан. Цзинань (Шаньдун провинциясының астанасы) және Чжэнчжоу (Хэнань провинциясының астанасы) да Сары өзеннің жағалауында жазықта жатыр. Бұған қоса, жазықта бірнеше императорлық қытай династияларының астаналары орналасқан, оның ішінде Луоян (Хань, Цзинь, Суй және Тан династияларының әр түрлі кезеңдерде астанасы болған) және Кайфэн (Солтүстік Сун династиясының астанасы). Көп мақсатты Сяолангди тоғаны Сары өзеннің суы Солтүстік Қытай жазығына құймас бұрынғы соңғы аңғарының орнын көрсетеді – бұл Сары өзеннің сағасында мыңжылдықтар бойы жиналған шөгінділерден пайда болған үлкен дельта. Солтүстік Қытай жазығы Хэнань, Хэбэй және Шаньдун провинцияларының көп бөлігін, сондай-ақ Цзянсу және Анхуэй провинцияларының солтүстік бөліктерін қамтиды. Оңтүстісте Солтүстік Қытай жазығы ұқсас тегіс Янцзы дельтасымен бірігеді. Солтүстік Қытай жазығы құнарлы және әлемдегі ең густонапылған аймақтардың бірі. Бұл жазық Қытайдың ең маңызды ауыл шаруашылығы аймақтарының бірі болып табылады, бидай, жүгері, сорго, тары, жеміс, кендір, мақта және түрлі көкөністер өндіріледі. Сорго, тары, жүгері және мақта өндірісінің басты аймағы осы жазық. Жазықтың шығыс бөлігінде Шаньдун провинциясының Шенгли мұнай кен орны маңызды мұнай базасы болып табылады. Сары топырағының арқасында Солтүстік Қытай жазығын "Сары топырақтың елі" деп атайды. Жазықтың ауданы шамамен , оның көп бөлігі теңіз деңгейінен төмен жатыр.

Тарихи маңызы

Солтүстік Қытай жазығының географиясы терең мәдени және саяси салдарға ие болды. Янгцзы өзенінің оңтүстігіндегі аймақтардан өзгеше, жазық көбінесе таулармен бөлінбейтін кең аумақ және онда өзендер де аз. Осының нәтижесінде, жазықта жылқымен байланыс жылдам, ал жазықтың тілі оңтүстік Қытайдағы көптеген тілдер мен диалекттерге қарағанда біркелкірек. Бұған қоса, жылдам байланыс мүмкіндігі Қытайдың саяси орталығы осы аймақта орналасуына себеп болды. Солтүстік Қытай жазығының құнарлы топырағы Жунгария, Ішкі Моңғолия және Солтүстік-Шығыс Қытайдың далалары мен шөлдерімен біртіндеп үйлесіп, осы аймақтардан келген көшпелі немесе жартылай көшпелі тайпалардың шапқындарына бейімдік туғызды, бұл Ұлы Қытай қабырғасының салынуына түрткі болды. Солтүстік Қытай жазығының топырағы құнарлы болғанымен, ауа райы болжаусыз, Тынық мұхитынан ылғалды және Азия құрлығының ішкі аймақтарынан құрғақ желдердің тоғысқан жерінде жатыр. Бұл жазықты су тасқыны мен құрғақшылыққа сезімтал етеді. Сонымен қатар, жазықтың тегіс болуы өзендерге келген зардап салдарынан ірі су тасқындарын тудырады. Көптеген тарихшылар осы факторлар астық қоймаларын басқару, су шаруашылығы жұмыстарын жүргізу және далалық халықтарға қарсы бекіністерді ұстауды қамтамасыз ету үшін орталықтандырылған қытай мемлекетінің қалыптасуына ықпал еткенін айтады. ("Гидравликалық қоғам" мектебі Нил, Евфрат, Инд және Сары өзендердің аңғарларында ерте мемлекеттердің пайда болуын суару арналарын салу және су тасқындарын бақылау үшін көптеген жұмысшыларды қадағалау қажеттігімен байланыстырады.) Философиялық тұрғыдан алғанда, Солтүстік Қытай жазығы Шығыс Азия философиясының дәстүрлі патриархы Конфуцийдің туған жері болды. Конфуций б.з.д. 551 жылдан 479 жылға дейін Лу мемлекетінде өмір сүрді және оқытты. Оның "Аналектілер" кітабында жазылған ілімдері кейіннен конфуциандық деп аталатын ой-пікір мектебіне айналды. Классикалық қытай жазу жүйесімен байланысты конфуциандық ілім Қытайға, Кореяға, Жапонияға және Вьетнамға таралып, олардың саяси, құқықтық және білім беру жүйелеріне зор әсер етті.

Қазіргі тарих

Ұлы серпіліс жобасының бастапқы жобасы 1957-1958 жылдардың қысында Солтүстік Қытай жазығында су шаруашылығы құрылысын үдетуден тұрды.

Климаттың өзгеруі

[[File:Kang 2018 NCP суландыру RCP-лері.png|thumb|Бұл карталар жиынтығы RCP4.5 және RCP8.5 сценарийлері бойынша, қазіргі уақыттан ғасыр соңына дейін Солтүстік Қытай жазығындағы жазғы ыстық стрестің қалай өзгеретінін көрсетеді. Бұл сценарийлер «орташа» және күшті климаттық өзгерістерді көрсетеді. Сондай-ақ, суарудың суару болмаған жағдайдағы жағдаймен салыстырғанда ыстық стресті қалай күшейтетінін көрсетеді.]