Кіріспе

Австралиялық қанатқақ (Morus serrator), сондай-ақ Австралиялық қанатқақ немесе такапу деп те аталады, Sulidae тұқымдасына жататын ірі теңіз құсы. Ересек құстардың көп бөлігі ақ түсті болады, қанаттарының ұштарында және қанаттың артқы жиегінде қара қауырсындары бар. Құйрықтың орталық қауырсындары да қара түсті. Басы сары түсті, мұрны қара-сұр немесе қара жиекті, іріңкей сұр түсті және көздері көк түсті. Жас құстардың бірінші жылында қауырсындары жоғары жағы қараңғы, ал төменгі жағы ақшыл болады. Басы аралық сұр түсті, мұрны қара түсті. Құстар бес жылға жеткенге дейін, әрбір маусымда біртіндеп ақ түске ие болады. Бұл түр Австралияның оңтүстік және шығыс жағалауында, Батыс Австралиядағы Степ-Пойнттен Квинслендтегі Рокхэмптонға дейін, сондай-ақ Жаңа Зеландияның Солтүстік және Оңтүстік аралдарында, Лорд-Хоу және Норфолк аралдарында континенттік шельф үстіндегі суларда кездеседі. Ұя салу Жаңа Зеландия, Виктория және Тасмания жағалауларындағы колонияларда жүзеге асады, көбінесе аралдарда, бірақ екі елде де материктік колониялар бар. Өте аумақтылық құс болғандықтан, Австралиялық қанатқақ ұясын қорғау үшін агрессивті мінез-құлық көрсетеді. Жұптаспаған және жұптасқан құстар бір-біріне қызығушылық таныту және құдаласу ритуалдарын орындайды. Ұясы теңіз шөптерінен, топырақтан және басқа да қоқыстардан жасалған, тостаған тәрізді үйінді болып келеді, оны аталық құс жинаған материалдардан аналығы салады. Жыл сайын бір көк түсті жұмыртқа салады, бірақ жоғалған жұмыртқалардың орнына жаңасы салынуы мүмкін. Балапандар қауырсыны жоқ күйінде туады, бірақ жақын арада ақ түсті жұмсақ қауырсындармен жабылады. Ата-аналары қорытылған балықпен тамақтандырады, ол тез өсіп, ұшқан кезде ересек құстың орташа салмағынан асып түседі. Бұл құстар тез жылдамдықпен суға сүңгіп, тамаша балық аулаушылар. Олар негізінен бетке жақын үйірде жүзетін шабақ және кальмарларды жейді. Бұл түрге табиғи және адамның әрекетінен туындаған қауіптер аз, және оның популяциясы өсіп жатқандықтан, Халықаралық табиғатты қорғау одағы (IUCN) оны алаңдауға лайық емес түр деп санайды.

Таксономия

Сэр Джозеф Бэнкс 1769 жылғы 24 желтоқсанда Үш патша аралдарынан Жаңа Зеландия суларында үш австралиялық балықтарды атып өлтірді. Құстар келесі күні Рождествоға арналған қаз пирогымен пісіріліп, теңізшілерге дәмді болды. Даниэль Соландер оның таныс солтүстік балықтардан айырмашылығын атап, ресми сипаттама жазды, алдымен оған Pelecanus chrysocephalus деген атау берді, содан кейін оны өшіріп, Pelecanus sectator деп өзгертті. Сидни Паркинсон құсты P. sectator деп суреттеді, бірақ кейіннен оны P. serrator деп қате оқыды. Түрдің атауы "тісті" деп аударылған, serra сөзінен ("тіс") және тісті мүңкісімен байланысты. Sula australis есімді екі атауды қызыл аяқты суқұйғышқа Ж. Ф. Стивенс бұрын қолданған. Гулд S. australis-ті қолдана бергенмен, S. serrator уақыт өте келе басым терминге айналды. Оны сондай-ақ Тынық мұхитының балықтары, ал Австралияда австралиялық балықтар, суға шомылушы (суға сүңгіп кіретіні үшін), суқұйғыш немесе солан қазы деп те атайды. Жаңа Зеландияда ол маори тілінде tākapu немесе tākupu деп аталады, бұл сөздің кеңінен полинезиялық тегі бар және балықтар мен суқұйғыштарды білдіреді. Сулидалар, яғни балықтар мен суқұйғыштар, шамамен 30 миллион жыл бұрын пайда болды. Ертедегі Сулидалардың қазба қалдықтары көбінесе суқұйғыштарға ұқсас, бірақ олар көбірек су ортасында тіршілік еткен, ал балықтар шамамен 16 миллион жыл бұрын бөлініп шықты. Балықтар солтүстік жарты шарда пайда болып, кейіннен оңтүстік мұхиттарды мекендеген. Ең көне тірі түр – Абботтың суқұйғышы, мүмкін, жойылып кеткен жеке тармақтың жалғыз қалған өкілі. 2011 жылы жүргізілген ядролық және митохондриялық ДНК-ның генетикалық зерттеуі, балықтардың ата-тегі шамамен 2,5 миллион жыл бұрын пайда болғандығын, содан кейін солтүстік және оңтүстік тармақтарға бөлінгенін көрсетті. Соңғысы шамамен 0,5 миллион жыл бұрын Кейп және Австралиялық балықтарына бөлінді. Үш балықты әдетте супертүр құрайтын жеке түрлер деп санайды, бірақ бұрын олар солтүстік балықтарының (Sula bassanus) түршесі ретінде жіктеліп келген.

Сипаттама

Австралиялық қаз ересектегенде ұзын, салмағы және қанатының ұзындығы болады. Екі жыныстың мөлшері мен сыртқы түрі көбінесе ұқсас, бірақ 2015 жылы Pope's Eye және Point Danger колонияларында жүргізілген зерттеуде әйелдердің салмағы тиісінше 3,1% және 7,3% артық екені анықталды. Әйелдердің күрек сүйегі сәл үлкен, ал тұмсығы кішірек болды. Қауырсыны ақ, қанаттарында қара қауырсындар және құйрығының орталық ректрисі бар. Кейбір жекелемелердің құйрық қауырсындары көбірек қара түсті болуы мүмкін. Ақ және қара қауырсындар арасында анық шекара бар. Негізгі қара қауырсындар тозуға төзімдірек, бұл қанаттардың қара түсті болуын түсіндіруі мүмкін. Басы мен мойнының артқы бөлігі сары түспен боялған. Түсі басында және көбейту маусымында жақсы көрінеді. Көздері ашық сұр радужкаға ие, айналасы әдемі ақшыл көк түсті сақинамен оралған, ал бетіндегі қара терісі тұмсыққа бірігеді. Ересектерде тұмсық ірі сұр түсті, жиектері қара сұр немесе қара, ал жоғарғы жамбас бойымен қара жолақ өтеді. Төрт саусақты аяқтары қара сұр түсті және ұқсас түсті жарғақ мембранамен байланысқан. Аяқтардың жоталары бойымен, алдыңғы жағына дейін жалғасатын ақшыл жасыл сызықтар бар. Жастардың қауырсыны тұтастай қоңыр сұр, ақ дақтармен себілген. Олардың тұмсықтары қоңыр, беттерінің терісі мен көздері қара, ал аяқтары мен таяқтары қара сұр. Австралиялық қаздар ересек қауырсынға ие болу үшін 2–5 жылға дейін уақыт алады. Осы кезеңде денесінің жоғарғы және төменгі бөліктері біртіндеп ақтанады, ал басы мен мойны сары түске боялады, бірақ пісіп жетілген қауырсынның көріну жасында үлкен айырмашылықтар болады. Бұл түр ерекше және көбінесе оның ареалына жатпайтын түрлермен шатастырылуы мүмкін. Кейп қазы Австралия суларында сирек кездеседі және толығымен қара құйрығы бар, ал маскалы және қызыл аяқты бубилер көбінесе тропикалық сулармен шектеледі. Олардың қауырсыны көбінесе ақ болғанымен, басының сары түсі және ақ құйрықтары жоқ. Маскалы бубидің көк қара беті және қанатында қара түсі аз, ал қызыл аяқты бубидің аяқтары қызыл.

Шақыру

Австралиялық қаңқабас теңізде көбінесе үнсіз болады, ал көктемде күндіз және кейде түнде колонияда қатты дауыстайды. Оның әдеттегі шақыруы – қатал "арра-арра" немесе "урра-урра" дыбысы, ол колонияға жақындағанда немесе келгенде, сондай-ақ қауіп сезгенде естіледі. Дауыстар жекелеген құстарда әртүрлі болуы мүмкін, ал аналықтардың дауысы аталықтарға қарағанда төменгі тембрлі болады.

Таралуы және мекендейтін ортасы

Австралиялық жұлдызша батыс Австралиядағы Степ-Пойнттан бастап, оңтүстік және шығыс Австралия жағалауымен Квинслендтегі Рокхэмптон маңына дейін, сондай-ақ Жаңа Зеландияның Солтүстік және Оңтүстік аралдарында, Лорд-Хоу және Норфолк аралдарында таралған. Теңізде көбінесе континенттік шельфтің үстіндегі суларда кездеседі, және әсіресе жағдай нашар болғанда порттарға, шығанақтарға және сағаларға кіре алады. Мамыр және маусым айларында Жаңа Зеландиядағы колониялардан жас жұлдызшалар солтүстікке және батысқа таралып, көбінесе Солтүстік аралдың төңірегінде және (азырақ) Кук бұғазы арқылы ұшып кетеді. Олар әдетте Квинслендтің оңтүстік-шығысына және Батыс Австралиядағы Роттнест аралына дейін жетеді. Шалыс саяхаттайтын жұлдызшалар Оңтүстік Үнді мұхитындағы Марион аралы мен Крозет аралдарына сирек келіп тұрады, тіпті Оңтүстік Африкаға дейін жетіп, Кейп жұлдызшаларымен будақтасқан. Кейбір жас жұлдызшалар 3-4 жыл Австралия суларында жүзіп, содан кейін Жаңа Зеландияға оралады, ал басқалары Жаңа Зеландия суларында қалады.

Ұрық өсіру колониялары

Көбею колониялары көбінесе теңіз жағалауындағы аралдарда орналасқан, бірақ Австралия мен Жаңа Зеландияда бірнеше материктік колониялар да бар. 1950 жылдан бері Австралиялық ганнеттердің саны артып келеді, дегенмен кейбір колониялар жойылды, ал басқаларының мөлшері азайды. 1980 мен 2000 жылдар аралығында Австралия суларындағы популяция шамамен 6600-ден 20000 көбейтілген жұпқа дейін өсті. Жаңа Зеландиядағы ең соңғы толық санақ 1981 жылы жүргізілді, нәтижесінде 46 600 жұп есептелді, ал 2006 жылы шамамен 55 000 жұпқа дейін жеткені болжанды. Колониялардың орналасуы теңіз температурасына байланысты, ол өз кезегінде балықтың болуын анықтайды. Көптеген колонияларда кеңістік шектеулі, сондықтан құстар отарлары толып қалғанда жаңа орындар іздейді, көбінесе материкке тарап кетеді. Ганнеттер 1966 жылы Порт-Филиптегі адам жасаған құрылыстарда көбейе бастады, оның ішінде Уедж-Лайтта үш жұп болды. 1999-2000 маусымында мұнда 507 жұп, ал шығанақтың айналасындағы жеті басқа жасанды құрылыста да болды. Карева / Ганнет аралы, Каухиадан теңізде орналасқан, 1770 жылдың қаңтарында капитан Джеймс Кук осы арада көрілген ганнеттерге байланысты «Ганнет аралы» деп атады, ал 1981 жылғы санақта 8003 жұп есептелді. Оклендке жақын Мюривай, Окатамиро нүктесінде материктегі колониядан тұрады, 2016 жылы 1385 жұпқа жететіні болжанды, ал жақын орналасқан Мотутарада (Қалқан тас) 187 жұп болды. Ол жыл сайын шамамен 11%-ға өсіп, 2011 жылы шамамен 3900 жұпқа жетті. Фовэу бұғазындағы Кіші Соландер аралы ең оңтүстіктегі ганнет колониясына ие, 1948 мен 1986 жылдар аралығында көптеген сапарларда 20 жұпқа жуық тіркелді, ал 1984 жылы 62 жұп тіркелгені мүмкін аномалия болып саналады.

Мінез-құлық

Австралиялық гуньдер әдетте теңізде жалғыз болады, бірақ бір құс аң ауғанына балық тапса, басқа гуньдер байқап, оған қосылуы мүмкін. Құрлықта топтасып қоныстанады, колониялар құрып ұялайды. Көбеймейтін гуньдер көбінесе колонияның шетінде топтасады. Көбейту маусымы біткеннен кейін де шағын топтар колония орнының маңында демалып тұруы мүмкін.

Ұрпақ өсіру және қыз-келіншектер

Ганнеттер жұп құрып, моногамды және ұзақ мерзімді байланыстарға түседі, жұптардың біреуі өлгенге дейін бірнеше маусым бойы бірге бола беруі мүмкін, бірақ олар ажырасып кеткен жағдайлар да болады. Австралиялық ганнеттер ұя салғанда өте территориялық болып келеді, көршілері мен жатқызып кіргендеріне қарсы өз жерін қорғау үшін агрессивті мінез-құлық көрсетеді. Аталықтың басы мен тұмсығы төмен қаратылып, қанаттары денеден алысқа созылып, бірақ артқа бүгілген күйде болады. Ол алдыға иілуден бұрын басын оңнан солға қозғайды. Аталық жатқызып кіргенге қарсы шабуыл жасап, тұмсығын жабық немесе ашық күйде ұрып, немесе ұзақ уақыт бойы тұмсықтарын біріктіріп күресуге көше алады. Көбінесе төбелес өлімге әкелуі мүмкін. Құс шабуылшыны тыныштандыру үшін басын төмен түсіріп, тұмсығын кеудесіне тығып, бағыныш таныту әрекеті жасайды. Жұп құрған ганнеттер аталық ұяға келгенде қоршау биіне түседі. Екі құс қанаттарын жайып, тұмсықтарын тік көтеріп, бір-біріне қарсы тұрады. Олар тұмсықтарымен жылдам қоршап, қиғаштап, бір уақытта жоғары дауыспен шақырады. Қоршау биі тұмсық иілумен ұштасады. Құстар әдетте осы алмасудан кейін бір-бірін тазартады. Жұп құрған ганнеттер сонымен қатар мойын және тұмсықтарын тік ұстап, қанаттарын жартылай көтеріп, баяу жылжып тұратын аспанға қарай иілген әрекетті де жасайды. Жыныстық қатынас бір-бірін тазартқаннан кейін жүзеге асады, аналығы басын күшті қозғайды, аталық мойнын шағып, арқасына мініп, қанаттарын масайқылап, клоакаларын біріктіреді. Содан кейін аналығы аталықты тазартады, ол серігінен сығалап шығып, оған жауап ретінде тазартады. Көбелек маусымы әдетте шілдеден ақпанға дейін созылады, бірақ орналасқан жеріне байланысты айқын айырмашылықтар бар. Мотукарамарама аралында ганнеттер маусымның ортасында оралып, 20 шілде мен 7 тамыз аралығында жұмыртқа салады. Балапандар 10 қазаннан 2 қарашаға дейін шығып, желтоқсанның соңында ұшып кетеді. Кейп-Киднапперс жағажайында ганнеттер шілде айының соңында оралып, қыркүйектің басынан қазанның соңына дейін жұмыртқа салады. Балапандар ақпанның басында ұшып кетеді. Поптың көзінде ганнеттер тамыз бен желтоқсанның басында жұмыртқа салады, орташа және ең көп жұмыртқа салынған уақыт қыркүйекте болады. Жас ата-аналар ескі ата-аналарға қарағанда жұмыртқаны кейінірек салады. Колониялар ішінде, солтүстік ганнетке қарағанда, көбелек күндерінің кең ауқымы байқалады, бұл күшті маусымдық ауа райынан туындаған тығыз көбелек 'терезесінің' болмауына байланысты деп есептеледі. Ұя салуға қолайлы жерлер - тегіс немесе сәл көлбеу жерлер, кең, тегіс жартастар, теңіз жағалауындағы аралдар, үймелер немесе құрлықтағы жартастардың биік жерлері, әдетте теңіз деңгейінен жоғары. Жер бос болуы немесе Coprosma, Mesembryanthemum, Bulbine немесе шөптер сияқты төменгі бұталармен жабылуы мүмкін. Ұялар - теңіз шөптерінен, өсімдіктерден, жерден және теңізден келген қоқыстардан жасалған, терең ойығы бар ыдыс тәрізді үйінділер. Аталықтар әдетте материалдарды жинап, ұя салайтын аналықтарына береді. Салмағы кез келген жерде , орташа салмағы бар бір жұмыртқа салынады. Ашық көк түсті және сопақ пішіндес жұмыртқаның ұзындығы мен ені өлшенген. Жұмыртқаның беті құрғағанда ақ түске өтеді және әктей жабынмен қапталған. Әдетте, әр маусымда бір ғана балапан шығады, бірақ жоғалған жағдайда сегіз күнге дейінгі жұмыртқалар мен балапандар ауыстырылады. Инкубация 37-50 күнге созылады және негізінен аналықтары жүзеге асырады, жұмыртқаларды өздерінің қанатты аяқтарының үстінде жылы ұстайды. Жаңадан шыққан балапандар қауырсынсыз, терісі қара болып келеді, көздері 2-3 күндікте ашылады. Олар екі аптада ақ түсті жұмсақ қауырсынмен жабылады. Алғашқы қауырсындар 43-47 күн аралығында пайда болады. 9 аптаға келгенде балапан қауырсындармен жартылай жабылады. Жас балапандарды ата-аналары құсып берген, жартылай сіңген балықтармен тамақтандырады, балапандар олардың тамағынан тамақ алу үшін аузын кең ашады. Жас құстар ұшып шыққаннан кейін 95-109 күн өткен соң, жақын маңдағы жартасқа ұшып, 6 сағаттан 3 күнге дейін сонда қалады. Туылған кездегі орташа салмағы 50-ші күні және 90-шы күні ересек құстардың салмағынан асып түседі. Солтүстік ганнеттерден айырмашылығы, жас австралиялық ганнеттер ұшып шыққан кезде ұшуға қабілетті және толыққанды алғашқы қауырсындары жетілген. Оларда май қоры аз, бұл азық-түлік жеткіліксіздігін көрсетеді.

Тамақтандыру

Бұл құстар суға сүңгіп кіретін және тамаша балық аулаушылар болып табылады, 20 метрге дейін (65 фут) биіктіктен теңізге жоғары жылдамдықпен сүңгіп кіреді. Олар бетке 1–2 метр (3–7 фут) қашықтықта, суға түсу үшін бұрыштап, 3 метрден (10 фут) аз тереңдікте немесе жаман ауа-райында суға түсе алады. Олар негізінен бетке жақын үйіріліп жүзетін шайбақ балықтармен, сондай-ақ головоногилермен қоректенеді. Кейбір жергілікті ерекшеліктері тіркелді: Farewell Spit-тегі Австралазиялық ганнеттері негізінен жағалау балықтарымен, су тереңдігінен аспайтын тереңдікте қоректенеді, ал Cape Kidnappers-тегілер одан да терең суларда мұхит балықтарын аулайды. Құстар сондай-ақ балық аулау кемелері мен траулерлердің артынан еріп, тасталған балықтарды жинап алады. Олар калориялық қажеттілігін сақтау үшін анчоустарды да көптеп жейді, себебі бұл түрдің калориясы пильчардқа қарағанда аз. Жеген басқа балық түрлері: кахавай (Arripis trutta), сары көзді шұбар (Aldrichetta forsteri), батыс Австралиялық лосось (Arripis truttaceus), мыс басбет (Emmelichthys nitidus), жасыл арқалы скумбрия (Trachurus declivis), сары құйрықты скумбрия (Trachurus novaezelandiae), жолақты труба (Latris lineata), Жаңа Зеландиялық көк спинка (Sprattus antipodum) және Cheilopogon және Hirundichthys туыстарына жататын ұшқыш балықтар. Nototodarus туысына жататын кальмарлар головоногилердің бірі болып табылады.

Жыртқыш және паразиттер

Оңтүстік алып теңізқұсы (Macronectes giganteus) Австралиялық ересек қазды су астына алып, батырып өлтіргені тіркелді. Жұмыртқалары мен балапандары, әсіресе ата-аналары алаңдатылса, кельп шаяны (Larus dominicanus) және Тынық мұхиты шаянының (Larus pacificus) жеміріне ұшырауы мүмкін. Сыртқы паразиттерге Австралиялық қаздың мұражай үлгісінен алынған Morinyssus simplex қауырсын кенесі, құс бітесі Pectinopygus bassani және Ixodes eudyptidis, кең таралған Ixodes uriae және Carios capensis кенелері жатады.

Қорғау мәртебесі

Халықаралық табиғатты қорғау одағы (IUCN) Австралиялық қазынды ең аз қызығушылық тудыратын түр ретінде тіркеген, себебі оның популяциясы үлкен және өсіп жатқандай көрінеді. Коммерциялық балық аулаудан әсер болуы мүмкін, бірақ бұл басқа теңіз құстарымен салыстырғанда төмен болуы ықтимал. Мана аралындағы колония құруға жасалған ұқсас әрекеттердің нәтижесінде "досы жоқ" Найджел деп аталған жалғыз қазын, 2018 жылдың ақпан айында өлген күйі табылғанша, бірнеше жыл бойы 80 макеттің арасында жалғыз өмір сүрді. 2018 жылдың жазында осы орынға тағы үш қазын келді. Мотуора аралындағы қорықтарда макеттердің көмегімен қазындар өрбу колонияларын құруға тартылды.

Адамдармен қарым-қатынасы

Маорилер наурыз айында Кареваға барып, жас тоқылдақтарды тамақ үшін жинаған. Кейбір материктегі колониялар туристерді тартатын жерлерге айналды, мысалы, Жаңа Зеландиядағы Кейп-Киднапперс / Те Кауваэ а Мауи және Муривай, Австралиядағы Пойнт-Денджер сияқты. Кейп-Киднапперстің тоқылдақтары 1958 және 2009 жылдары шығарылған Жаңа Зеландия пошта маркаларында бейнеленген.