Кіріспе

1979 жылы Атлантика мұхитындағы 4 санатты «Фредерик» дауылы – Кіші Антиль аралдарынан Квебекке дейін, әсіресе АҚШ шығанағының жағалауындағы аймақтарды қиратып, жойған күшті тропикалық циклон. Фредериктің тікелей салдарынан бес адам қаза тапса да, оның келтірген зияны 1,77 миллиард АҚШ долларына бағаланды (1979 жылы). Ақырғы құрлыққа шығуға дейін Фредериктің АҚШ шығанағының жағалауындағы аймақтарға қауіп төндіруі, бұрын-соңды болмаған эвакуациядан үлкен, жаппай көші-қонға әкелді. Дауыл ең көп әсерді АҚШ-тың Миссисипи және Алабама штаттарына тигізсе, үлкен және кіші Антиль аралдарында, сондай-ақ Солтүстік Американың ішкі аймақтарында да аз шамада әсер етті. «Фредерик» – 1979 жылғы Атлантика дауыл маусымының он үшінші тропикалық циклоны, алтыншы атаулы дауыл, үшінші дауыл және екінші ірі дауыл. Ол 28 тамызда Кабо-Верде аралдарының оңтүстігінде тропикалық депрессия ретінде пайда болды. Батысқа қарай тұрақты жылдамдықпен қозғалған циклон келесі күні тропикалық дауылға айналды. Атлантиканың ашық бөлігіндегі қолайлы жағдайлар «Фредерикке» 1 қыркүйекте дауыл күшіне жетуге мүмкіндік берді. Алайда, жақын маңдағы «Дэвид» дауылынан келген ауа ағыны одан әрі күшеюіне кедерілді және шамамен бір апта бойы солай жалғасты, «Фредерик» Ұлы Антиль аралдары арқылы өте келе әлсіреп қалды. Тропикалық циклон 9 қыркүйекте Жастар аралының жанында қайта пайда болғанға дейін Кубада шамалы әлсіреген. Содан бері «Фредерик» солтүстік-батысқа қарай жылжып, 12 қыркүйекте Мексика шығанағындағы ең жоғары қарқынына жетті. Дауфин аралына (Алабама штаты), Алабама мен Миссисипи арасындағы шекараның төменгі жағына құрлыққа шығар алдында желдің күші күшті болды. АҚШ-та «Фредерик» 14 қыркүйекте Пенсильванияда экстратропикалық дауылға айналып, келесі күні тарап кетті. Жеке сақтандыру талаптарының толыққанды тіркелмеуі және сақтандырылмаған зиян туралы деректердің жетіспеуі салдарынан зиянды бағалау әртүрлі. «Фредерик» Пуэрто-Рико мен АҚШ Виргин аралдарында 5 миллион доллар (1979 жылғы АҚШ доллары) зиян келтірді деп есептеледі, ал АҚШ материгіндегі зиян 1,7 миллиард долларға бағаланды. «Фредерик» соққаннан үш ай бұрын құрылған FEMA, қалпына келтіру жұмыстарына жұмсаған 250 миллион долларлық федералдық көмектің басты орталығы болды, оның 188 миллионы Алабама штатына жұмсалды (1979 жылғы АҚШ доллары). Алабама штатының оңтүстігіндегі ландшафт жылдар бойы өзгерді, мыңдаған биік қарағайлар солтүстік-батысқа қарай еңкейіп қалды. Тропикалық циклонға айналғаннан кейін депрессия әдеттегіден гөрі батысқа қарай жылдам қозғалды, біртіндеп батыс-солтүстікке бұрылып, қолайлы жағдайларда баяу күшейді. 30 тамыздағы 12:00 UTC-де тропикалық депрессия тропикалық дауыл мәртебесіне көтеріліп, «Фредерик» деп аталды. Мексика шығанағында біртіндеп жылдамдықпен қозғалған және солтүстікке қарай жылдамдық артқан «Фредерик» құрлықпен байланысқа түсуіне байланысты әлсіреп, 13 қыркүйекте Миссисипи штатының Меридиан қаласының жанында тропикалық дауыл мәртебесіне төмендетілді.

Дайындықтар

Фредерикке байланысты алғашқы тропикалық циклонға қатысты ескертулер мен ескертулер 3 қыркүйекте жарияланды, сол кезде Ұлттық дауыл орталығы Доминикадан Солтүстік Левард аралдарына дейінгі Кіші Антиль аралдарының бірнеше аралдары үшін дауыл туралы ескерту және желдің күшті болуына байланысты ескерту шығарды. АҚШ-тың Виргин аралдарындағы Шарлотта Амали тұрғындарына губернатор Хуан Франсиско Луис 24 төтенше жағдайға арналған баспанаға көшуге кеңес берді. Фредерик Виргин аралдарына жеткен кезде тропикалық дауылға дейін әлсірегеніне қарамастан, Ұлттық дауыл орталығы 4 қыркүйекте Пуэрто-Рико үшін дауыл туралы ескерту жариялады. Трюхильо-Альтода су тасқынының алдын алу үшін бөгеттен су жіберілді. Пуэрто-Рико арқылы өткеннен кейін Доминикан Республикасының және Гаитидің бір бөлігіне, сондай-ақ Түркс және Кайкос аралдарына желдің күшті болуына байланысты ескертулер берілді. Фредерик Ұлы Антиль аралдарында тропикалық депрессия ретінде жіктелген кезде NHC ешқандай аймақтар үшін ескертулер немесе сағаттар шығармады. Дегенмен, Флорида штатының Майами қаласының жағалауындағы кейбір аймақтар үшін жақын жердегі тропикалық циклоннан туындаған қатты желге байланысты шағын кемелерге ескертулер жарияланды. Фредерик 10 қыркүйекте Мексика шығанағында дауыл мәртебесіне қайта қол жеткізгеннен кейін Құрғақ Тортугалар үшін желдің күшті болуына байланысты ескерту шығарылды; бұл жаңадан пайда болған тропикалық циклонмен байланысты шығарылған алғашқы NHC ескертуі болды. Флорида штатының Ки-Уэст қаласында қалалық қызметкерлер дауыл жақындап келе жатқанына байланысты жұмыс уақытын қысқартты. Фредериктің келуін күтіп, АҚШ-тың Мексика шығанағының жағалауынан 500 000-ға жуық адам эвакуацияланды.

Кіші Антиль аралдары мен Пуэрто-Рико

Фредериктің әсері алғаш рет Левард аралдарының сыртқа қараған бөліктерінде сезілді. Антигуада кең ауқымды электр қуатының өшірілу қаупі аралдық үкіметті электр қуатын тоқтатуға мәжбүр етті. Дауылдың салдарынан аралдағы желдің ең жоғары жылдамдығы тіркелді. Сент-Мартенде қатты жел радио антеннасын құлатты. Су тасқыны аралдағы мол азық-түлік егістерін шайып кетті. Теңізде Princess яхтасы құлап, жағалау күзетінің кемесі мен экипажын құтқаруына себеп болды. Фредерик тропикалық дауыл ретінде АҚШ-тың Виргин аралдары мен Пуэрто-Рикоға нөсер жаңбыр әкелді. Бұрынғы дауылдық қарқынынан әлсірегеніне қарамастан, дауыл аймаққа күшті желдерді, сонымен қатар желдің жылдамдығына дейін әкелді. Электр қуатының таралуын болдырмау үшін түнгі сағаттарда электр қуаты әдейі өшірілді. Пуэрто-Риконың оңтүстік-шығысындағы барлық өзендер тасып, жақын орналасқан су тасқыны алаптарында маңызды су тасқынына әкелді. Нагуабо маңындағы Рио-Сантьяго өзенінің су ағыны 100 жылдық деңгейге жетті. Бұл су тасқыны бірнеше қалаларды жартылай су басып, егістіктерді жойды және көптеген жолдарға зақым келтірді. Понсе қаласына және одан шығуға арналған басты жолдар су тасқыны мен көшкін қалдықтарымен жабылды. Пуэрто-Рико тас жолының 3-ші бөлігінің кейбір бөліктері нөсер жаңбыр мен толқындардың әсерінен су астында қалды. Пуэрто-Рикодағы Фредериктің салдары кем дегенде 5 миллион АҚШ долларын құрады, бірақ Пуэрто-Риконың батысы дауылдан аз зардап шекті. Сент-Томас қаласында су тасқынынан төрт шағын үй қирады, ал тағы 50-і кем дегенде ішінара зақымдалды. Жағалауда бір су ілбірі тіркелді, бірақ зақым келтірмеді. Сент-Круадағы әдетте құрғақ жағалаулар Фредериктің су тасқынынан толды, Сент-Круадағы бес қауымдастықтағы үйлер мен басқа да ғимараттарға зақым келтірді. Жағалаудағы күшті толқындардан су бұрқақтары, көпірлер және жағажайлардың эрозиясы күшті болды. Су тасқыны түрлі кәріздік проблемаларды тудырды. Үлкен Антиль аралдары арқылы өтті. Пуэрто-Рико мен Кіші Антиль аралдарындағыдай, жауын-шашынның салдары Дэвид даулының өткенінен одан әрі ушықты. Кубаның Атлантика мұхитының шығыс жағалауындағы Гуантанамода кем дегенде жаңбыр жауғаны хабарланды. Фредерик Кубаның оңтүстігінде әлсіз тропикалық депрессия ретінде де күшті желдерді туғыза берді, 7 қыркүйекте Санта-Крус-дель-Сурде желдің жылдамдығы тіркелді. Дегенмен, Фредериктің Испаниола және Кубаның шығысында келтірген зардабы минималды болды. Көптеген жаңбырлар көптеген көшкіндерге әкелді, бұл инфрақұрылымға және 250-ден астам тұрғын үйге ауыр зақым келтірді. Қосымша көшкін қаупі бар аймақтар тұруға жарамсыз деп жарияланды, нәтижесінде 1200 адам эвакуацияланды. Кубадағы жаңбыр мөлшері ең жоғары деңгейге жетті. Фредериктің Кубаның батысына құлауынан кейін зақым туралы хабарламалар болмады, бірақ зақымды бағалау жоғары болды. Бұл Фредерикті сол кездегі АҚШ тарихындағы ең қымбат дауылға айналдырды; бұл көрсеткіш 1983 жылы Алисия даулына дейін асып түспеді.

Флорида

Фредерик Мексика шығанағында күшейген кезде Флорида-Кейс аралдарында қатты жел болғаны хабарланды. 10 қыркүйекте Құрғақ Тортугастағы станция желдің күрт күшеюін тіркеді; бұл Фредерикпен байланысты Флоридадағы кез келген басқа желдің өлшенген күшінен жоғары болды. Флорида штатының Ки-Уэст қаласындағы станция желдің күшті соғуын тіркеді, сонымен қатар, дауылдың шеттерінен келген жаңбыр Оңтүстік Флоридаға жетті, кейбір аймақтарда жаңбыр мөлшері рекордтық деңгейге жетті. Алабама жағалауында Форт Морган мен Гальф Шорс арасында мүліктердің көп бөлігі қирады, соның ішінде Гальф Шорстағы ғимараттардың 80% толыққанды жойылды. Көптеген жерлерде Дауфин аралын материкке байланыстыратын тас жолдар суға кетті. Алабама штатының екінші ірі қаласы (сол кезде) – Мобил қаласы да ауыр зардап шекті. Желдің салдарынан келген зақымдар да өте ауыр болды, әсіресе Оңтүстік Алабамада. Дауылдық желдің күші Чоктау округіне дейін сезілді. Дауылдың жерге тиген жерге жақын ауданда құрылыстардың көптеген нысандары қирады, өнеркәсіптік, тұрғын үйлер, мемлекеттік ғимараттар мен ауруханалар қатты зақымдалды. Мобил аймағының шамамен 90% электр қуатынан айырылды, ал тарихи қала әкімдігінің шатыры қатты зақымдалды. Көптеген шағын жағажай үйлері дауыл толқыны әсер етпес бұрын, қатты желден толыққанды қирады. Ағаштардың бұзылуынан кең ауқымды зақымдар келді, мыңдаған биік қарағайлар жел бағытында еңкейіп қалды. Алабама штатының 11 округі апат аймағы деп жарияланды.

Миссисипи

Билокси және Паскагула маңында, Миссисипи штатының Джексон округінде шамамен жаңбыр жауды. Миссисипитің 16 округі апат аймағы деп жарияланды, бұл АҚШ-тағы ең көп көрсеткіш. Дауылдық желдер Миссисипи штатының Меридиан қаласына дейін солтүстікке қарай сезілді.

Канада

Фредерик Канадада экстратропикалық дауыл ретінде ауыр жаңбыр жаудырды, ең көп жауын-шашын Онтарио штатының Оттава қаласының жанында тіркелді. 15 қыркүйекте Квебек штатының Сент-Анн-де-Беллеву қаласындағы Дж. С. Маршалл радиолокациялық обсерваториясында рекордтық жауын-шашын мөлшері тіркелді. Жаңбыр солтүстік-шығысқа қарай Лабрадордың шығыс жағалауына дейін тарады. Онтарионың шығысында және Ниагара түбегінің бір бөлігінде су тасқыны болды, бұл туралы Корнуоллда хабарланды. Торонтода жаңбыр салдарынан жеті көліктен тұратын жол-көлік оқиғасы және екі адамның жарақат алған жекелеген көлік апаты болды. Монреальде көшелер, жертөлелер және жер асты тұрақтары суға батты, Оңтүстік Квебекте де су тасқыны болды. Оңтүстік Квебекке келген зиян 8,238 миллион канад долларына (7,095 миллион АҚШ долларына) бағаланды. 1985 жылғы маусымда оның орнына Фабиан келді.

Танымал мәдениетте

"Жаңа соғыс" – Дон Пендлтон "Ажыратқыш" сериясын "Алтын бүркітке" өткізгеннен кейінгі Мак Боланның алғашқы романы. Оқиға Фредерик дауылы кезінде өрбітеді, ал дауылдың салдары сюжетке маңызды әсер етеді. Орсон Скотт Кардтың "Абзис" романы 1989 жылы Джеймс Кэмеронның режиссерлігімен және сценарийімен фильмге түсірілді. Бұл оқиғалар 10 жыл өткен соң болса да, фильмде Фредерик дауылы көрсетіледі. Майкл Макдауэллдің 1981 жылғы "Элементалдар" романының соңында Фредерик дауылы туралы айтылады.