Кіріспе

Жапон тіліндегі қарыз сөздер — жапон тіліндегі "қарыз сөз" дегенді білдіреді және жапон тіліне транскрипциялауды көрсетеді. Әдетте, бұл сөз ежелгі немесе орта қытай тілінен (әсіресе әдеби қытай тілінен) емес, қазіргі заманда, негізінен ағылшын, португал, голланд және қазіргі қытай диалектілерінен, мысалы, стандартты қытай және кантон тілдерінен алынған шетел тілінен шыққан жапон сөзін білдіреді. Бұл сөздер көбінесе катакана әрпімен жазылады, ал кейбір ескі терминдер қытай таңбаларымен (кандзи) жазылады; соңғылары атеджи деп аталады. Жапон тілі қытай тілінен көптеген қарыз сөздерді алған, бұл тілдің маңызды бөлігін құрайды. Бұл сөздер ежелгі заманда қарызға алынып, кандзимен жазылған. Қазіргі қытай тілінен алынған қарыз сөздер әдетте гарайго деп есептеледі және катаканамен жазылады, немесе кейде кандзимен жазылуы мүмкін (таныс сөз негізгі мәтін ретінде, ал қатысты катакана фуригана ретінде немесе керісінше); қазіргі қытай тілінен алынған қарыз сөздердің айтылуы көбінесе жапон тіліндегі осы таңбалардың әдеттегі айтылуынан өзгеше болады. Терминдер тізімі үшін гарайго және васей эйго терминдерінің тізілімін қараңыз.

Бастапқы тілдер

Жапон тілінде шетел тілдерінен сөз қабылдаудың ұзақ тарихы бар. Бұл практика 4-ғасырдың соңынан бері жалғасып келеді. Кейбір ежелгі гарайго сөздері бүгінге дейін қолданылып келеді, бірақ соңғы уақыттарда қарыз алған гарайго сөздерінің көптеген түрлері пайда болды. Көптеген қазіргі заманғы гарайго сөздері, бірақ барлығы емес, ағылшын тілінен алынған, әсіресе 2-дүниежүзілік соғыстан кейін (1945 жылдан кейін). Жапон тілінде болмайтын ұғымдарды білдіру үшін ағылшын тілінен сөздер алынады, сонымен қатар ағылшын терминдерін қалау немесе сәнге сай болу сияқты себептер де бар – көптеген гарайго сөздерінің жапон тіліндегі жақын синонимдері бар. Бұрын гарайго сөздері көбінесе ағылшын тілінен басқа тілдерден алынған. Алғашқы қарыз алу кезеңі 4-ғасырдың соңында болды, сол кезде көптеген қытай иероглифтері қабылданды. Бұл кезең гарайго тарихындағы ең маңызды кезеңдердің бірі саналады, өйткені осы кезде кандзи таңбаларын қолданатын жазбаша байланыс жүйесі қалыптасты. Азия емес елдердің алғашқылары, 16-17 ғасырларда Жапониямен кеңінен байланыс жасаған Португалия мен Нидерланды болды, және жапон тілінде португал және голланд тілдерінен алынған бірнеше сөз бар, олардың көпшілігі әлі күнге дейін қолданылады. Жапония мен Португалия арасындағы қарым-қатынас орта ғасырдың соңынан Эдо дәуірінің басына дейін (1549–1638) жалғасты. Португал тілінен алынған сөздердің мысалы – раша, яғни сол кезде өте қажет болған, бірақ қазіргі кезде сирек қолданылатын қалың жүн мата. Эдо дәуірінде (1603–1853) голланд тілінен алынған glas, газ және алкоголь сияқты сөздер жапон тіліне әсер ете бастады. Сондай-ақ, Эдо дәуірінде Gaze (марля мағынасында) және невроз сияқты көптеген медициналық сөздер неміс тілінен, ал руж және дессен сияқты көркемдік сөздер француз тілінен алынды. 19-ғасырдан бері гарайго сөздерінің көпшілігі ағылшын тілінен алынған. Мейдзи дәуірінде (19-ғасырдың соңы мен 20-ғасырдың басында) Жапония Германиямен де кеңінен байланыста болды және неміс тілінен көптеген сөздер қабылдады, әсіресе батыс медицинасы саласында, оны жапондықтар немістерден үйренді. Көрікті мысалдар: ([[wikt:アルバイト]]) (жиі қысқартылып (バイト) деп аталады) неміс тілінен алынған Arbeit ("жұмыс") және ([[wikt:エネルギー]]) неміс тілінен алынған Energie. Олар осы уақытта француз тілінен де бірнеше сөз қабылдады. Қазіргі заманда, тағам атаулары үшін, әсіресе қазіргі қытай және қазіргі корей тілдерінен сөздер қабылданады, және бұл жаңа тағамдар Жапонияда танымал бола бергенде жалғасуда; стандартты мысалдар ūron (烏龍 ウーロン "оолонг шайы") және kimuchi (キムチ "кимчи") болып табылады, ал арнайы мысалдарға hoikōrō (回鍋肉 ホイコーロー "қос пісірілген шошқа") қытай тілінен және bibinba (ビビンバ "бибимпап") корей тілінен алынған сөздер жатады. Қытай сөздері көбінесе қытай иероглифтерімен жазылады, бірақ ерекше айтылуын көрсету үшін катаканамен жазылатын қосымша белгілермен бірге, ал корей сөздері, енді қытай иероглифтерін (ханжа) жүйелі түрде қолданбайтындықтан, катаканамен жазылады. Осы қарыз сөздердің айтылуында, әсіресе дауыстық дыбыстарда, кейде екіұштылықтар туындайды, мысалы, (ト) және (ド) – ағылшын тіліндегі Даосизм–Таосизм сөздерінің жазылуындағы мәселеге ұқсас. Кейбір қазіргі қытай сөздері 17 және 18 ғасырларда сауда және Нагасакиде тұратын қытайлардың арқасында пайда болды, сондай-ақ жақындағы буддалық монахтардың, Обаку мектебінің ықпалымен, олардың сөздері Фуцзянь провинциясында қолданылатын тілдерден алынған. Соңғы корей сөздеріне жақындық және 20-ғасырдың басынан бері Жапониядағы корей халқының көп саны әсер етеді. 1889 жылы жапон сөздігінде 85 голландтық гарайго және 72 ағылшын гарайго тіркелген. 1911-1924 жылдар аралығында сөздіктерде көрсетілген гарайго сөздерінің 51% ағылшын тілінен алынған, ал бүгінде гарайго сөздерінің 80-90% ағылшын тілінен алынған. Санскрит тілінен де, әсіресе діни терминдер үшін, кейбір сөздер қарызға алынған. Бұл сөздер әдетте қытай тілінен білмей тұрып алынған транслитерациялар болып табылады.

Қосқан

Кейбір жағдайларда, екі жұп сөз немесе әртүрлі тілдерден алынған, этимологиялық тұрғыдан байланысты сөздер кейде синоним ретінде, ал кейде ерекше мағынада қолданылуы мүмкін. Ең көп кездесетін қарапайым мысал — ([[wikt:カップ) және одан бұрынғы сөздер, олар ерекше мағынада қолданылады. Ұқсас мысал — ([[wikt:グラス) және одан бұрынғы сөздер; сондықтан (ガラスのグラス) артық емес, ол әйнақтан жасалған сусынға арналған ыдыс дегенді білдіреді (мысалы, пластиктен емес). Тағы бір техникалық мысал — ([[:ja:ソルビトール) (ағылшын тілінде sorbitol) және (ソルビット) (неміс тілінде Sorbit), олар синоним ретінде қолданылады.

Усей-канго

Қарыздардан өзге, мағынасы мен айтылуы қабылданған жапон тілінде, шетелдік терминді білдіру үшін қолданыстағы қытай тілінің морфемаларын пайдаланып жасалған кең көлемде жаңа сөздер де бар. Бұлар "васей канго", яғни "жапондықтар жасаған қытай сөздері" деп аталады. Бұл процесс еуропа тілдеріндегі классикалық сөздерді құруға ұқсас. Олардың көптегені Мэйдзи кезеңінде жасалған және медициналық терминологияда кеңінен қолданылады. Бұлар гаирайго саналмайды, себебі шетелдік сөздің өзі қарызға алынбаған, ал кейде аударма мен қарыз сөз бірге қолданылады.

Жазу

Жапон тілінде гарайго әдетте катаканамен жазылады. Ескі сөздерді көбінесе атежи (фонетикалық құндылығы үшін таңдалған канджи, кейде мағына үшін) немесе хирагана арқылы жазады. Мысалы, португал тілінен алынған "темекі" немесе "сигарет" мағынасын білдіретін "табако" сөзін タバコ (катакана), たばこ (хирагана) немесе 煙草 ( "түтін шөп" деген мағынадағы канджи, бірақ бәрібір "табако" деп айтылады – мағынаға негізделген атеджи мысалы) түрінде жазуға болады, мағынасы өзгермейді. Тағы бір кең таралған ескі мысал – темпура, ол әдетте аралас канджи/кана (мазегаки) түрінде 天ぷら деп жазылады, бірақ сондай-ақ てんぷら, テンプラ, 天羅 (сирек кездесетін канджи) немесе 天婦羅 (көбірек қолданылатын канджи) деп те жазылады. Бұл дыбысқа негізделген атеджи, мұнда таңбалар тек фонетикалық құндылығы үшін қолданылады. Кейбір гарайго бір канджи таңбасымен (мағына үшін таңдалған немесе жаңадан жасалған) жазылуы мүмкін; осылайша, олар атеджи емес, кунъёми деп есептеледі, себебі жалғыз таңбалар дыбыс емес, мағына үшін қолданылады және көбінесе катаканамен жазылады. Мысалы, (頁、ページ); толық мәлімет алу үшін бір таңбалы қарыз сөздерге қараңыз.

Жалған достары мен васей-эйго

Гайраиго шатастырудың көптеген себептері бар: 1) Гайраиго жиі қысқартылады, 2) олардың мағынасы өзгеруі мүмкін (жапон тілінде немесе қарыз алғаннан кейін түпнұсқа тілінде), 3) көптеген сөздер қарыз алынбайды, керісінше жапон тілінде жасалған (васей эйго "жапонияда жасалған ағылшын"), және 4) барлық гайраиго ағылшын тілінен шыққан емес. Жапон тілінде айтылу ережелері мен мораға негізделген фонетикаға байланысты көптеген сөздерді айту үшін көп уақыт қажет. Мысалы, ағылшын тіліндегі бір буынды сөз (brake) жапон тілінде айтылғанда бірнеше буынды сөзге айналады (бұл жағдайда, burēki (ブレーキ), бұл төрт мораға тең). Сондықтан жапон тілінде қысқартылған және қысқартылған сөздер көп, ал сөздерді қысқартуға деген күшті бейімділік бар. Бұл да гарайго сөздерімен байланысты. Мысалы, "дистанциялық басқару" жапон тілінде жазылған кезде rimōto kontorōru (リモートコントロール) болады, бірақ бұл кейін rimokon (リモコン) деп оңайлатылған. Тағы бір мысал ретінде "департамент дүкені" деген транскрипцияланған сөз depātomento sutoa (デパートメントストア) болып табылады, бірақ содан бері depāto (デパート) деп қысқартылды. "Сөз өңдегіш" сөзінің wāpuro (ワープロ) сияқты қиыстырылған қосылыстары кең таралған. Караоке (カラオケ) – жапон сөзі kara "бос" және ағылшын тіліндегі "оркестр" (J. ōkesutora オーケストラ) сөзінің қиыстырылған түрі. Жапон тілінде әдетте шет тіліндегі сөздің бірінші бөлігі қолданылады, бірақ кейбір жағдайларда екінші буыны қолданылады; ағылшын тілінен алынған көрнекті мысалдарға (ホーム) және (ネルシャツ) жатады. Кейбір жапондықтар өз тіліндегі сөздердің шығу тегі туралы білмейді және барлық гарайго сөздері ағылшын тіліндегі заңды сөздер деп ойлауы мүмкін. Мысалы, жапондықтар ағылшын тілінде tēma (テーマ, неміс тілінен Thema, "тақырып" дегенді білдіреді) немесе rimokon сияқты сөздерді қолданады, бірақ "дистанциялық басқару" сөзі Жапонияда rimokon деп қысқартылғанын түсінбейді. Сол сияқты, кей жағдайларда гарайго шетелдік студенттерге жапон тілін жеңіл үйренуді жеңілдетсе де, тәуелсіз семантикалық дамуға байланысты проблемалар тудыруы мүмкін. Мысалы, ағылшын тіліндегі "пеш", одан sutōbu (ストーブ) алынған, бірнеше мағынаға ие. Американдықтар бұл сөзді жиі тамақ пісіру құрылғысын білдіреді, сондықтан жапондықтар оны кеңістікті жылыту құрылғысы (мысалы, отынмен жағылатын пеш) деп түсінгенде таңғалады. Жапонша термин – гарайго термині, renji (レンジ), ағылшынша "range"; газды пеш – gasurenji (ガスレンジ). Сонымен қатар, жапон тілінде сөздерді ағылшын тілінде кездеспейтін тәсілдермен біріктіреді. Мысалы, "қалған" – бұл бейсбол термині, ол сол жақтағы ойыншының басына соққы беру үшін, кейіннен тамақтану үшін сақталған жетілген тамаққа емес. Бұл термин қарыз сияқты көрінеді, бірақ іс жүзінде васей эйго. Жапон тілінің студенттері үшін кейде гаираиго, гисейго (ономатопея) және гитаиго (идеофондар: іс-әрекеттің тәсілін білдіретін сөздер, ағылшын тіліндегі "зигзаг" сияқты) арасын ажырату қиын, олар да катаканада жазылады. Васей эйго жапондықтар мен жапон тілін үйренушілерге көбірек қиындық туғызады, өйткені мұндай сөздер лексиконға енгеннен кейін кез-келген санда ықтимал шатастыратын комбинацияларды құрастырады. Мысалы, мүмкіндік, қызғылт, эротика, үсті, төмен, жоғары, менің және бум деген қарыздар васей эйго лексиконына еніп, жапон сөздерімен және басқа ағылшын қарыздарымен бірігіп, кез келген комбинация сөздері мен сөз тіркестерін шығарады. "Жоғарға" немесе appu, басқа сөздермен біріктіріліп, seiseki appu (үлкен нәтижелер) және raifu appu (өмір сапасын жақсарту) сияқты өсімді немесе жақсаруды білдіреді. "My" немесе mai, әр түрлі тауарлар мен түрлер үшін жарнамаларда жиі кездеседі. "My Fanny" дәретхана қағазынан "My Hand" электр қол бұрғыларына дейін mai жалпы жарнама құралы ретінде қызмет етеді. Calpis сусындар бренді қысқа уақыт ішінде mai pisu немесе 'майым' деп аталатын өнім сатты. Васейи-эйго көбінесе әйелдер қолданған кезде, қауіпті немесе жыныстық терминдер мен ымдауларды жасыру немесе жарнамалау үшін қолданылады. Васей эйго терминдері адамның сипаттамаларын, жеке басын және әдеттерін білдіреді, сонымен қатар жапондық көше жаргоны ретінде, poteto chippusu немесе 'картошка чипсы' – қыпшақ және esu efu 'SF' – 'жыныстық дос' ретінде жиі кездеседі.

Қате түсініктер

Аригато (жапонша "рахмет") сөзі португалша obrigado сөзіне ұқсас, мағынасы бірдей. Португал тілінен алынған сөздердің көптігін ескере отырып, жапондықтар осы сөзді қарызға алған деп болжау әбден орынды көрінеді, және осы пікір көптеген адамдар тарапынан қабылданып, жарияланды. Дегенмен, аригато – гарайго емес; керісінше, ол аригато гозаймасудың (arigatō gozaimasu) қысқартылған түрі, ол жапон тіліндегі аригатай (有難い) сөйлесімінің сыпайы формасы – гозаймасу (gozaimasu) етістігімен біріктірілген. Мысалы, "Маниошу" поэзия жинағында аригатай сөзі португалдықтармен байланыс орнатудан бірнеше ғасыр бұрын қолданылғанына куәліктер бар. Бұл екі сөзді жалған туыс сөздерге жатқызады. Егер португал сөзі қарызға алынған болса, онда ол, басымдықпен, обригадо (oburigado) немесе, мүмкін, оригадо (тарихи афу және офу әріптерінің ō әрпіне бірігуінен) түрінде болар еді. Тіпті ол атежи ретінде 有難 деп жазылуы да мүмкін, бірақ ол әріп "о" әрпімен басталар еді, "а" емес, және соңғы "о" әрпі ұзақ емес, қысқа болар еді.

Жапондықтардан қайта алынған қарыздар

Кейбір гарайго сөздері бастапқы тілдеріне қайта қарызға алынды, әсіресе жапондық ойын-сауық жанкүйерлерінің жаргонында. Мысалы, аниме (アニメ) – бұл "animation" деген ағылшын сөзінен туындаған, бірақ "жапон анимациясы" мағынасында ағылшын тіліне қайта қарызға алынған. Сол сияқты, пуроресу (プロレス) "professional wrestling" ("кәсіби күрес") сөзінен шыққан, ал ағылшын тілді күрес жанкүйерлері оны Жапониядағы кәсіби күрес стиліне қатысты термин ретінде пайдаланады. Косупур (コスプレ), немесе косплей, "costume play" ("костюмдік ойын") деген ағылшын сөздерінен құралған, ол аниме, манга немесе бейне ойын кейіпкерлерінің костюмдарын киюді білдіреді және қазір ағылшын және басқа тілдерде (батыстың мультфильмдер әлемінде де) кеңінен қолданылады. Индоевропалық тілдерден алынған кейбір сирек мысалдар да бар, олар кейіннен басқа индоевропалық тілдерге қарыз берілді, нәтижесінде алыс туысқан сөздер пайда болды. Мысалы, ([[wikt:イクラ) бастапқыда орыс тілінен алынған "икра" (ikra) сөзінен, және мүмкін, алыс туыс (бір ғана индоевропалық түбірден) ағылшын тіліндегі "roe" ("балық жұмыртқасы") сөзімен, бірақ олардың ортақ белгісі – әріп "r" ғана.