Кіріспе

Италия аймағы

Лигурия (/lɪ/'/g//j//ʊəɹ//i//ə/, liˈɡuːrja;) – Италияның солтүстік-батысындағы аймақ. Оның астанасы Генуя қаласы. Лигурия аумағы Альп және Апеннин тауларымен кесіліп өтеді және бұрынғы Генуя Республикасының аумағымен шамамен бірдей. Лигурияның батысында Франция (Прованс-Альп-Кот-д’Азур), солтүстігінде Пьемонт, ал шығысында Эмилия-Романья және Тоскана жатыр. Бұл аймақ Лигурия теңізінің жағасында орналасқан және 1 557 533 адам тұрады. Аймақ Альп-Жер орталық теңіз Еуроаймағының құрамына кіреді.

Этимология

Лигурия атауы латын тілінен бұрын пайда болған және оның шығу тегі белгісіз. Латын тіліндегі Ligusticum (мысалы, Mare Ligusticum) және Liguscus сөздері атаудың түпкілікті түбірін көрсетеді – ligusc: латынша sc әрпі s әрпіне қысқартылып, кейіннен ротацизм заңдылығына сәйкес Лигурияның r әрпіне айналған. Ligustikḗ λιγυστική сөзін салыстырыңыз. Аталған атау ежелгі лигур халқынан шыққан, бірақ бұл халықтың аумағы қазіргі әкімшілік аймақтан әлдеқайда кең болған; ол Солтүстік-Батыс Италияның По өзеніне дейінгі оңтүстік бөлігін және Оңтүстік-Шығыс Францияны қамтыды. Кейбір ғалымдар бұл атаудың ежелгі еуропа тілдерімен байланысы болуы мүмкін деп санайды, себебі sc (sk) форманты этрус, Эускади (басктардың өз атауы) және Гаскон сияқты атауларда да кездеседі. Бұл аймақтардың барлығы жағалауда орналасқандықтан, ортақ формант индоевропалық, теңіз жағалауында қоныстанған халықтардан және/немесе тирсен және васкон тілдер отбасыларынан шыққан ортақ тектің белгісі болуы мүмкін. Алайда, бұл аргумент этруск атауының салыстырмалы түрде кеш экзоним екені және этрусктардың өзі қолданған эндоним Расенна немесе Рашна болғанымен әлсірейді. (Грек тілінде бұл Tursēnoi және Tyrrēnoi болып өзгерген, ал латын тілінде Etruria және Tuscia болып аударылған, осыдан қазіргі Тоскана немесе Тоскана атауы пайда болған.)

География

Бұл тар жер теңіз, Альп және Апеннин тауларымен шектеседі. Кейбір таулар одан биікке көтеріледі; суайрық сызығы шамамен биіктікте өтеді. Аймақтың ең биік нүктесі – Монте Саккарелло тауының шыңы. Лигурия – Италиядағы Аоста аңғары мен Молизеден кейінгі үшінші ең кішкентай аймақ, бірақ сонымен қатар ең тығыз орналасқан, халық тығыздығы 287 адам/км², ұлттық орташа көрсеткіштен әлдеқайда жоғары және Кампания, Ломбардия және Лациодан кейін төртінші орында. Дегенмен, ішкі тау аймақтары мен жағалау аймақтары арасында үлкен айырмашылық бар. Аймақты шығыстан батысқа қарай Лигурия Альпі мен Лигурия Аппеннин таулары кесіп өтеді, олар үзіліссіз тізбек құрайды, бірақ морфологиясы тұтас емес, кейбір жерлерде Альпі/Аппеннин қырқасы өте тығыз және биік тау топтарын құрайды (Вентимильяның солтүстігінде, екінші дүниежүзілік соғыстан кейін французға өткен массивтер сериясы 2700–3000 м биіктікке жетеді), ал басқа жерлерде (мысалы, Савона мен Генуяның ішкі аймағында) тау кедергісі төмен және қысқа аңғарлар мен өткелдермен тіреліп жатыр, олар теңіз деңгейінен 500 м төмен (Bochetta di Altare, Passo dei Giovi, Crocetta d'Orero). Бұрылып өтетін созылған аймақ Вентимильядан Ла Специяға дейін жетеді. Оның 65%-ы таулы, ал 35%-ы төбелі жерлер. Лигурияның табиғи қорықтары аймақтың 12%-ын, яғни жерді құрайды. Олар бір ұлттық қорықтан, алты ірі парктен, екі кішкентай парктен және үш табиғи қорықтан тұрады. Континенттік шельф өте тар және тік, сондықтан жағалау бойымен бірден тереңдікке түседі. Портовенере және Портофино мүйістерін қоспағанда, жағалау көбінесе тік емес және көбінесе биік. Ірі су арналарының аузында шағын жағажайлар бар, бірақ Генуя мен Ла Специядан басқа терең шығанақтар мен табиғи порстар жоқ. Жағалауға жақын орналасқан төбелер мен теңіз жыл бойына қолайлы климатты қамтамасыз етеді. Қысқы температураның орташасы, ал жазғы температураның орташасы, бұл тіпті қыс айларында да жағымды болуға мүмкіндік береді. Таулар жағалауға тым жақын болғандықтан орографиялық эффект пайда болады, сондықтан жаңбыр көп жауып жануға болады. Генуя мен Ла Специяда бір жылда шамамен жаңбыр жауады; ал басқа аймақтарда жылдық орташа жауын-шашын мөлшері шамасында болады. 2023 жылғы мәліметтер бойынша, қоршаған ортаны қорғау және зерттеу жоғары институтының жерді пайдалану туралы баяндамасына сәйкес, Марке және Лигурия жағалаудағы тығыз құрылыс бойынша Италияда рекордты көрсеткіштерді ұстап тұр.

Тарихқа дейінгі дәуір

Лигурияда адамның болғандығына қатысты мәліметтер тарихқа дейінгі кезеңге дейін жетеді. Ницца портының жанында, Терра-Аматада, шамамен 300 000 жыл бұрын көшпелі аңшылар салған ең көне тұрақтардың іздері табылды. Стратиграфиялық зерттеулерде ошақтары бар сопақ үйлердің қалдықтары, ұнтақталған тастар, қырғыштар және жабайы шошқа, тасбақа, Мерк мүйізбұғасы, оңтүстік пілдері, жабайы сиырлар және түрлі құстар сияқты ауланған жануарлардың сүйектері анықталды. Лоано маңынан неандерталь адамының іздері табылған. Тоирано үңгірлерінде жоғарғы палеолиттің соңына дейінгі қоныстану белгілері байқалады. Вентимильядағы Балзи-Росси үңгірінен Кро-Магнон адамына тән қалдықтар табылды. Арене Кандиде 20 000-18 700 жылға дейінгі неолит және эпиграветт кезеңдеріне жататын қабаттардың іздері бар, ал Пенавайра ағысы бойындағы үңгірлерде, Ингауно аймағындағы осы аттас аңғарда б.з.д. 7000 жылға дейінгі адам қалдықтары анықталды. Лигурияда мыс кені 4-мыңжылдықтың ортасынан бастап қазыла бастады, Либиола және Монте-Лорето кен орындары б.з.д. 3700 жылға жатады. Бұл Жерорта теңізінің батыс бөлігіндегі ең көне мыс кен орындары болып табылады. Б.з.д. 2-мыңжылдықта (неолит дәуірінде) лигуриялықтардың Солтүстік Италияның көп бөлігін қамтитын кең аумақта болғаны туралы мәліметтер сақталған. Ежелгі лигуриялықтардың Жерорта теңізінің жағалауында, Ронадан Арноға дейін (Полибийдің айтуынша) бірнеше тайпаларға бөлініп қоныстанғаны, батысқа қарай Испанияның Жерорта теңізі жағалауына, оңтүстік-шығысқа қарай Тибрге дейін кеңігені және Корсика, Сардиния, Сицилия сияқты ірі аралдардың жағалауларын мекендегені қабылданған. Олардан көптеген керамикалық бұйымдар жетіп қалған.

Генуяның негізі

Генуя аймағында б.з.д. V немесе IV мыңжылдықтан бері адамдар қоныстанған. Ежелгі заманда бұл аймақта лигурлер (Лигурияның атымен аталатын ежелгі халық) тұрған. 1898 және 1910 жылдар аралығында қалада жүргізілген қазба жұмыстары көрсеткендей, Генуядағы лигур халқы этрусктермен және гректермен сауда байланыстарында болған, себебі олардан бірнеше заттар табылды. Б.з.д. V ғасырда алғашқы қала немесе oppidum, қазіргі ортағасырлық ескі қаланың ішінде орналасқан Кастелло (Қала) төбесінде салынды. Ежелгі Лигурия қаласы Сталия (Σταλìα) деп аталған, Артемидор Ефес және Помпоний Мела осылай атаған; бұл топоним, мүмкін, жағалаудан шалғай орналасқан Стаглиено атауында сақталған. Сталия б.з.д. 218-201 жылдардағы Екінші Пуникалық соғыс кезінде Риммен foedus aequum (теңдік шарты) арқылы одақтас болды. Карфагендіктер б.з.д. 209 жылы оны қиратты. Қала қайта жаңартылып, б.з.д. 146 жылы Карфаген соғыстары аяқталғаннан кейін қала құқығын алды. Алғашқы каструм кейін Санта-Мария-ди-Кастелло және Сан-Лоренцо шығанағындағы қазіргі аумақтарға қарай кеңейді. Сауда тауарларының ішінде тері, ағаш және бал болды. Тауарлар Генуяның ішкі аймағына, соның ішінде Тортона және Пьяченца сияқты ірі қалаларға тасымалданды. Рим дәуірінен қалған археологиялық ескерткіштердің арасында амфитеатр да табылды.

Рим дәуірі

Бірінші Пуникалық соғыс кезінде ежелгі лигуриялықтар екіге бөлінді, олардың кейбіреулері Карфагенді қолдады, ал басқалары, соның ішінде Сталия (кейін Генуя) тұрғындары Римді қолдады. Август тұсында Лигурия Италияның аймағы (Regio IX Liguria) деп белгіленді, ол жағалаудан По өзенінің жағалауына дейін созылды. Ұлы римдік жолдар (жағалаудағы Аурелия және Юлия Августа, ішкі аймақтардағы Постумия және Эмилия Скаури) аумақтық бірлікті нығайтуға және байланыс пен сауданы дамытуға көмектесті. Жағалауда маңызды қалалар өркендеді, олардың қалдықтары Альбенга, Вентимилья және Луни қираған жерлерінде сақталған. 180 ж. б.з. римдіктер Галлияны бағындыру мақсатында лигуриялық көтерілісшілерді таңсық ету үшін 47 000 лигуриялық апуаниді депортациялап, Авеллино мен Беневенто арасындағы Самнит аймағына қоныстандырды.

Орта ғасырлар

IV-X ғасырлар аралығында Лигурия Византия, король Ротаридің ломбардтары (шамамен 641 жыл) және франктардың (шамамен 774 жыл) үстемдігінде болды. Ол сондай-ақ сарацин және норманд шабуылдарына да ұшырады. X ғасырда, қарақшылардың қаупі азайғаннан кейін, Лигурия аумағы үш маркаға бөлінді: Обертенга (шығыс), Ардуиника (батыс) және Алерамика (орталық). XI-XII ғасырларда маркалар иеліктерге бөлінді, содан кейін епископтардың билігі күшейгенімен феодалдық құрылым ішінара әлсіреп бастады. Лигурияның маңызды қалалары, әсіресе жағалаудағылары, қала-мемлекеттерге айналды, оларға Генуя көп ұзамай билігін жүргізді. Бірақ, ішкі аймақтарда ақсүйек отбасыларына тиесілі феодтар ұзақ уақыт сақталды. XI ғасырдан (генуялық кемелер бірінші крест жорығында маңызды рөл атқарған кезде, рыцарьдар мен әскерлерді Орта Шығысқа ақы алып тасыған) бастап XV ғасырға дейін Генуя Республикасы ерекше саяси және коммерциялық жетістіктерге қол жеткізді (көбінесе Шығыспен дәмдеуіш саудасы арқылы). XII-XIV ғасырларда ол Жерорта теңізіндегі ең қуатты теңіз республикаларының бірі болды: Мелория шайқасындағы (1284 жыл) шешуші жеңістен кейін Тиррен теңізін бақылауға алды және Византия империясының соңғы кезеңінде биліктің маңызды орталықтарында болды, оның колониялары Қара теңізге және Қырымға дейін жетті. Өмір бойына дог атағын енгізгеннен кейін (1339 жыл) және Симон Бокканегра сайланғаннан кейін Генуя Финале маркизаты мен Лайгелия графтарына қарсы күресін жаңартты және Финале, Онелья және Порто Маурицио аумақтарын қайта бағындырды. Әскери және коммерциялық жетістіктеріне қарамастан, Генуя саяси құрылымына қысым көрсеткен ішкі топтардың құрбаны болды. Кершілік жағдайға байланысты республика билігі Миланның Висконти отбасының қолына өтті. Оларды Бокканегра басқаратын халық күштерінің қууынан кейін республика 1396 жылға дейін генуялықтардың қолында болды, онда ішкі тұрақсыздық дог Антониотто Адорноны Генуяның иелігі атағын Франция короліне беруге мәжбүр етті. Француздар 1409 жылы қуылды, ал Лигурия 1421 жылы Миланның бақылауына қайта оралды, осылайша 1435 жылға дейін сонда қалды.

Ерте заманауи

Лигуриядағы француз және миландық үстемдіктердің алмасуы 16 ғасырдың бірінші жартысына дейін жалғасты. 1528 жылы Андреа Дория Испанияның қуатты королімен одақтасып, аристократиялық үкімет құрды, бұл республикаға шамамен 250 жылға салыстырмалы тұрақтылық әкелді, соның салдарынан француздық ықпал тоқтады. Генуялық саяхатшы Христофор Колумбтың батысқа қарай теңізден өтіп, Шығыс Үндістанға жету туралы болжамды ұсынысы Испания тажы тарапынан қолдау тапты, олар мұнда Азиядағы құнды тауарлық сауда үшін бәсекелес күштерден басымдық алу мүмкіндігін көрді. 1492 жылы алғашқы саяхатында Колумб Жапонияға емес, Багам аралдарында, өзі Сан-Сальвадор деп атаған жерге қонды. Тағы үш сапар барысында Колумб Ұлы және Кіші Антиль аралдарына, сондай-ақ Кариб теңізінің Венесуэла және Орталық Америка жағалауына барды, оларды Испания империясының иелігіне алды. Ашылу дәуірінде Генуя арқылы Таяу Шығысқа бағытталған сауда жолдарының маңызы төмендеді, себебі португалдық саяхатшылар Үміт мүйісін айналып Азияға жол тапты. XVII ғасырдың халықаралық дағдарыстары Генуя үшін 1684 жылы Людовик XIV флотының бомбалауымен аяқталды, бұл республикаға француздық ықпалды қайта орнатты. Осының салдарынан Лигурия аумағы Пьемонт және Австрия әскерлерімен кесіліп өтті, олар Франциямен қақтығысқа түсті. 1746 жылы Австрия Генуяны басып алды, бірақ Габсбург әскерлері халықтың көтерілісімен қуылды. Наполеонның алғашқы итальяндық жорығы француз республикасының үлгісінде құрылған Лигурия Республикасына айналған олигархиялық Генуя мемлекетінің соңына сызық салды. Онелья және Лоаноның бірігуінен кейін (1801) Лигурия француз империясына қосылды (1805) және Наполеон оны үш департаментке бөлді: Монтенот (департамент), астанасы Савона, Генуя, астанасы Генуя және Апеннин департаменті, астанасы Чиавари.

Соңғы заманауи және қазіргі заман

1814 жылы қысқа мерзімге тәуелсіздік алғаннан кейін, Вена конгресі (1815) Лигурияны Сардиния корольдігіне қосуға шешім қабылдады. 1821 жылы Савой үйіне қарсы генуэздік көтеріліс зор құн төлеп басылды, бұл халықтың ұлттық сезімдерін оятты. Рисорджиментоның ең көрнекті тұлғалары Лигурияда дүниеге келді (Джузеппе Маццини, Мамели, Нино Биксио). Италиялық патриот және генерал Джузеппе Гарибальди, көршілес Ниццада (сол кезде Сардиния мемлекетінің бір бөлігі) туған, 1860 жылдың 5 мамырында кешке Генуяның Кварто ауданындағы жартастан Мыңдық экспедициясын бастады. 19 ғасырдың соңы мен 20 ғасырдың басында аймақтың экономикалық өсімі айқын болды: Империядан Ла Специяға дейінгі жағалау бойында болат зауыттары мен кеме құрылыс орындары гүлденді, ал Генуя порты индустрияланудағы Солтүстік Италияның негізгі сауда орталығына айналды. Екінші дүниежүзілік соғыстың қасіретті кезеңінде Лигурия ауыр бомбалау, аштық және екі жылдық неміс әскерлерінің оккупациясын бастан кешірді, оларға қарсы Италиядағы ең тиімді азаттық күресі жүргізілді. Одақтас әскерлері Генуяға кіргенде, оларды итальян партизандары құрметпен қарсы алды, олар сәтті көтеріліс арқылы қаланы азат етті және жергілікті неміс басшылығының капитуляциясын қабылдады. Осы ерлігі үшін қала әскери батырлық үшін алтын медальмен марапатталды.

Демография

Лигурияның халық тығыздығы ұлттық орташа көрсеткіштен (300 адам/км2, немесе 770 адам/м2) әлдеқайда жоғары, бірақ Кампания, Ломбардия және Лацио облыстарынан төмен. Генуя метрополитендік қаласында бұл көрсеткіш шамамен км2-ге 500 тұрғынға жетеді, ал Империя және Савона провинцияларында км2-ге 200-ден аз. 1436 жылы теңізден байқаған испан саяхатшысы Педро Тафур: «Бұл аймақты білмейтін адамға Савонадан Генуяға дейінгі жағалау бір-біріне жалғасқан қала сияқты көрінеді, соншалықты тығыз қоныстанған және үйлермен толы», – деп атап өткен. Бүгінде аймақтық халықтың 80%-дан астамы әлі де жағалауға жақын тұрады, онда 50 000-нан аса тұрғыны бар төрт ірі қала орналасқан: Генуя (610 000 адам), Ла Специя (95 000 адам), Савона (62 000 адам) және Санремо (56 000 адам). Лигурия халқы 1971 жылдан 2001 жылға дейін азайып келді, бұл Генуя, Савона және Ла Специя қалаларында ең байқалады. Қазіргі кезде демографиялық пирамида әлсіз негізге тірелген «саңырауқұлақ» пішінін алған. Бұл теріс үрдіс соңғы он жылдықта ғана тоқтады, себебі экономикалық жағдай жақсарғаннан кейін аймақ тұрақты түрде иммигранттарды тартты. 2008 жылғы мәліметтер бойынша, Италияның ұлттық статистика институты ISTAT Лигурияда 90 881 шетелдік иммигрант тұратынын, бұл аймақтық халықтың 5,7%-ын құрайтынын бағалады.

Экономика

Лигурияның ауыл шаруашылығы жоғары сапалы өнімдерге (гүлдер, шарап, зәйтүн майы) мамандануын арттырды, соның арқасында бір жұмысшыға шаққандағы жалпы қосылған құн ұлттық орташа көрсеткіштен әлдеқайда жоғары деңгейде сақталды (1999 жылы бұл айырмашылық шамамен 42% құрады). Гүл өндірісінің құны ауыл шаруашылығы секторының жалпы айналымының 75% астам бөлігін құрайды, одан кейін мал шаруашылығы (11,2%) және көкөніс өсіру (6,4%) келеді. 1950-1960 жылдардағы даму кезеңінде маңызды өнеркәсіп болған болат өндірісі, 1980 жылдардың соңындағы дағдарыстан кейін Италия ауыр өнеркәсіптен бас тартып, технологиялық жаңаруларға және қоршаған ортаны ластауды азайтуға бағытталған өндіріске көшкен соң тоқтатылды. Сондықтан Лигурия өнеркәсібі жоғары сапалы және жоғары технологиялық өнімдердің кең ассортиментіне (азық-түлік, кеме құрылысы, электр және электроника, мұнай-химия, аэроғарыш және т.б.) қарай бұрылды. Дегенмен, аймақта кеме жасау секторы дамып келеді (яхталардың құрылысы және күтімі, круиздік кемелердің құрылысы, әскери кемелерді жасау). Бұл Италиядағы ең ірі порт, Gioia Tauro транзиттік портынан кейін екі он есікті контейнерлер (TEU) бойынша екінші орында тұр, сауда көлемі 1,86 миллион TEU. 2020 жылы жұмыссыздық деңгейі 8,3% құрады, бұл ұлттық орташа көрсеткіштен сәл төмен. Жыл200620072008200920102011201220132014201520162017201820192020жұмыссыздық деңгейі (%-бен)4,8% 4,8% 5,4% 5,8% 6,6%6,4% 8,1% 9,8% 10,8%9,2% 9,7% 9,5%9,9%9,6%8,3%

Туризм

Лигурияда көптеген шағын және көркем ауылдар бар, олардың 27-сі Италияның ең әдемі ауылдары (I Borghi più belli d'Italia) деп танылған. Бұл – Италия муниципалитеттерінің Ұлттық қауымдастығының Туризм кеңесінің бастамасымен құрылған, тарихи және көркемдік құндылығы жоғары шағын итальян қалаларының коммерциялық емес жекелеген бірлестігі.

Үкімет және саясат

Лигурияның саясаты президенттік өкілді демократия аясында жүзеге асырылады, онда Өңірлік үкімет президенті үкімет басшысы болып табылады және көппартиялық жүйе қалыптасқан. Атқару билігін облыстық үкімет жүзеге асырады. Заң шығару өкілеттігі үкіметке де, облыстық кеңеске де тиесілі. Облыстық үкіметтің төрағасы – губернатор, ол бес жылға сайланады және президент пен министрлерден құралады, қазіргі таңда 11 министр бар, оның ішінде вице-президент те бар. Облыстық кеңес 40 мүшеден тұрады және бес жылға сайланады. Бірақ, егер президентке сенімсіздік білдірілсе, отставкаға кетсе немесе қайтыс болса, 1999 жылы енгізілген "simul stabunt vel simul cadent" ережесіне сәйкес, кеңес таратылып, қайта сайлау өтеді. 2015 жылдың 31 мамырында өткен соңғы аймақтық сайлауда Джованни Тоти (Forza Italia) Клаудио Бурландоның (Демократиялық партия) 10 жылдық солшыл үкіметінен кейін Рафаэлла Пайтаны (Демократиялық партия) жеңді. Ұлттық және жергілікті деңгейде Лигурия екі саяси күштің ешқайсысы басымдығы жоқ, «қолдау көрсетілмейтін» аймақ ретінде қарастырылады, шығыс провинциялары солшыл, ал батыс провинциялары оңшыл бағытта екені байқалады. Лигурия – Италияның 20 аймағының (әкімшілік бөліністерінің) бірі.

Ас мәзірі

Лигурия – итальяндық тағамдардың ең танымал соустарының бірі – жас базилик, қарағай дәнегі, зәйтүн майы, сарымсақ және пармезан ірімшігінен жасалған пестоның бастапқы отаны. Теңіз өнімдері Жерорта теңізі асханасының маңызды бөлігі болып табылады, және Лигурия да одан ерекшеленбейді, себебі теңіз өңірдің мәдениетінің бір бөлігі болғаннан бері қарай. Циупин сорпасы балық қалдықтары мен кепкен наннан, ақ шарап, пияз және сарымсақ қосылып дайындалады. Көкөністер, әсіресе бұршақ, Лигурия асханасында маңызды орын алады. Мессиуа сорпасы бұршақ, зәйтүн майы және фарродан (ескі астық түрлері, соның ішінде эмер) жасалады. Лигурия макарон өнімдеріне trenette және trofie, сондай-ақ pansòuti деп аталатын жаңа макарон қалталары кіреді.

Спорт

Екі негізгі ерлер футбол клубы – Генуя C. F. C. және U. C. Сампдория, олар ондаған жылдар бойы Серия А-да ойнап келеді. Олар "Луиджи Феррарис" стадионын бөліседі және "Лантерна дербиінде" қарсылас болады. Үшінші ең табысты клуб – 2020 жылы Серия А-да тұңғыш рет ойнаған Spezia Calcio. Pro Recco – 33 Серия А1 және 9 LEN Чемпиондар лигасының титулына ие ерлер су полосы клубы. Милан-Сан-Ремо – әлемдегі ең беделді бір күндік жол велосипед жарыстарының бірі. Сан-Ремо раллиі автожарысы 1973 жылдан 2003 жылға дейін Әлемдік ралли чемпионатының құрамында болды.