Кіріспе

Экономикалық өлшем

Кәсіпорын құны (КҚ), жалпы кәсіпорын құны (ЖКҚ) немесе фирма құны (ФҚ) – бизнес нарықтық құнын көрсететін экономикалық өлшем (яғни, нарықтық бағадан өзгеше). Бұл кредиторлардың (кепілді және кепілсіз) және акционерлердің (артықшылықты және қарапайым) барлық талаптарының қосындысы. Кәсіпорын құны – бизнес бағалауда, қаржылық талдауда, есептеуде, портфельдік талдауда және тәуекелді талдауда қолданылатын негізгі көрсеткіштердің бірі. Кәсіпорын құны нарықтық капитализациядан көбірек, ол тек жалпы акционерлік капиталды көрсетеді. Маңыздысы, КҚ бизнестің мүмкіндіктерін көрсетеді және сыртқы және ішкі жағдайларға байланысты уақыт өте келе айтарлықтай өзгеріп отыруы мүмкін. Сондықтан қаржы сарапшылары есептеулерінде көбінесе КҚ-ның қолайлы диапазонын пайдаланады.

Түсіністік

EV тұжырымдамасын түсінудің оңайлатылған жолы – бүкіл бизнесті сатып алуды елестету. Егер сіз барлық қарызкорлармен (security holders) келісіп, төлем жасасаңыз, сіз EV төлейсіз. Керісінше, кәсіпорын құнының (enterprise value) өсуі немесе төмендеуі міндетті түрде “құндылық құруға” немесе “құндылықты жоюға” сәйкес келмейді. Активтерді сатып алудың кез келген түрі (ақшамен төленгенімен немесе акциялар шығару арқылы) осы активтер өнімді болсын болмасын, EV-ді арттырады. Сол сияқты, капиталдың қарқындылығын азайту (мысалы, айналымдық капиталды азайту арқылы) EV-ді төмендетіп, оны азайтады. Компанияда, мысалы, акциялардың нарықтық құны мен жалпы капиталдануға тікелей әсер етпейтін, аса жоғары сомада қолма-қол ақша болса, EV теріс болуы мүмкін. Барлық компоненттер тарату (liquidation) талдауында маңызды, себебі банкроттық жағдайында абсолютті басымдық принципі бойынша, өз капиталынан жоғары дәрежедегі барлық қағаздар номиналды құн бойынша талап етуге құқылы. Әдетте, қарыздық капитал акциялық капиталдан кем ликвидті болады, сондықтан “нарықтық баға” бүкіл қарыздық шығарылымды сатып алу бағасынан айтарлықтай өзгеше болуы мүмкін. Акцияларды бағалауда бұл тәсіл “нарықтық бағаны” пайдаланудан гөрі консервативті болып табылады. Қолма-қол ақша алынып тасталады, өйткені ол әлеуетті сатып алушы үшін таза құнды азайтады. Бұл әсер ақшалай қаражаттың дивиденд төлеуге немесе қарызды өтеуге жұмсалуына қарамастан қолданылады. Кіші үлестің құны қосылады, себебі ол аталған компанияның активтеріне талапты көрсетеді. Бірлескен компаниялардың құны шегеріледі, себебі ол басқа компаниялардың активтеріне талапты көрсетеді. EV сондай-ақ, төленбеген зейнетақы міндеттемелері, қызметкерлердің акция опциялары, қоршаған ортаны қорғауға байланысты міндеттемелер, компанияны тастап кетуге байланысты міндеттемелер және т.б. сияқты арнайы компоненттерді қамтуы керек, себебі олар да компанияға талаптарды көрсетеді. Кәсіпорын құнын пайдалануда белгілі бір шектеулер мен қателіктер бар. Олардың бірі – компанияның қаржылық жағдайының ықшамдалған жиынтығы болуы мүмкін. Қосымша қарыздың бір бірлігі, жоқ қолма-қол ақшаның бір бірлігімен бірдей маңызға ие болмауы мүмкін. Кәсіпорын құнының дефолт ықтималдығына (рейтингке) байланысты екені және болашақта “теріс өсу деңгейі” ретінде жұмыс істейтінін көрсетуге болады.

Қолданылуы

EV капитал құрылымына бейтарап өлшем болғандықтан, әртүрлі капитал құрылымы бар компанияларды салыстыру үшін пайдалы. Мысалы, баға/табыс қатынасы жоғары қаржыландырылған компанияларда айтарлықтай құбылмалы болады. Акция нарығы инвесторлары тәуекелге бейімделіп, эквивалентті компаниялардың кірістілігін салыстыру үшін EV/EBITDA-ны пайдаланады. Олар өздері қалаған қарыз деңгейін таңдай алады. Іс жүзінде, егер инвесторлар компанияның қарызының нарықтық бағасына қол жеткізе алмаса, EV-ді дәл бағалауда қиындықтар туындауы мүмкін. Қарыздың баланстық құнын қолдану жеткіліксіз, себебі а) нарықтық пайыздық ставкалар өзгеруі мүмкін, әрі б) қарыз берілгеннен кейін нарықтың қарыз тәуекеліне қатысты көзқарасы өзгерген болуы мүмкін. Есте сақтаңыз, EV-дің мақсаты – әртүрлі капитал құрылымдарының тәуекелдерін және құнын бейтараптандыру. Бизнестің бақылау үлесін сатып алушылар, жоғарыда айтылғандай, компаниялардың кірістілігін салыстыру үшін EV-ді қолданады. Олар сондай-ақ EV бағалауын (немесе қарызсыз және қолма-қол ақшасыз бағалауды) бүкіл компания үшін қанша төлеу керектігін анықтау үшін пайдаланады (тек акционерлік капитал үшін емес), өйткені бақылаудың өзгеруі қарызды өтеуді талап етуі мүмкін. Бақылауға қол жеткізгеннен кейін олар капитал құрылымын өзгертуді де қалайды.

Уақытша сәйкессіздіктердің алдын алу

Бағалау коэффициенттері, мысалы EV/EBITDA және EV/EBIT қолданғанда, алымы теңдемінің мәнімен сәйкес келуі керек. Яғни, теңдемінің мәніндегі барлық мүдделі тараптарға теңдеуіштің табыстылық көрсеткіші қолжетімді болуы тиіс. Сондықтан, EV сұранысқа ие пайданы жасау үшін пайдаланылған активтердің нарықтық құнына сәйкес келуі керек, басқа қаржылық есеп беру кезеңінде сатып алынған активтерді (соның ішінде сатылған активтерді) ескермей. Бұл, кез келген бірігулер мен сатып алулар (ақшамен немесе акциялармен төленген), маңызды капиталдық инвестициялар немесе қарастырылып отырған есеп беру кезеңінен кейін немесе оның ішінде болған жұмыс капиталындағы маңызды өзгерістер үшін EV-ны қайта есептеуді талап етеді. Ең жақсысы, коэффициенттерді салыстырылатын қаржылық кезеңде компанияның салмақты орташа капиталдың нарықтық құнын қолдана отырып есептеу керек. Әртүрлі кезеңдердегі коэффициенттерді есептегенде (мысалы, тарихи және болашақ коэффициенттер), EV әрбір кезеңдегі компанияның салмақты орташа инвестицияланған капиталын көрсету үшін түзетілуі керек.