Кіріспе

"Арыстан тас үйірмедегі ақынды жеп жатыр" – әдеби қытай тілінде жазылған, шамамен 94 иероглифтен (нақты нұсқасына байланысты) тұратын қысқа повестік өлең. Бұл өлеңнің әр сөзі қазіргі стандартты қытай тілінде (Пекин диалектісіне негіделген) "ши" деп айтылады, тек әуендері ғана өзгеше. Өлеңді 1930 жылдары қытай тіл білімі Юэн Рен Чао тілдік демонстрация ретінде жазған. Өлең әдеби қытай тілінде мағыналы және грамматикалық тұрғыдан дұрыс, бірақ қытай тіліндегі көптеген омофондардың салдарынан ауызша айтқанда түсіну қиын. Мандарин тілінде өлеңді оқығанда түсінуге болмайды, себебі өлеңнің барлық сөздерін қамтитын тек төрт буын бар. Кантон тілінде (22 әртүрлі буын) немесе Хоккиен тілінде (15 әртүрлі буын) оқығанда өлең біршама түсінікті болады. Бұл өлең – бір буынды мәтіннің мысалы, мұндай шектеулі жазу формасы тоналды тілдерде, мысалы, мандарин қытай тілінде мүмкін. Себебі, әуендердің өзгеруі бір буынның мағыналық диапазонын кеңейтеді.

Түсіндірме

Қытай тілдері тоналды, яғни дыбыс биіктігінің өзгеруі сөздердің мағынасын өзгертеді. Романданумен жазылған поэма қытай тіліндегі антанаклазис үлгісі болып табылады. Поэма қытай тілінің сөздерді қолдану, синтаксис, пунктуация және сөйлем құрылымы сияқты көптеген жағынан икемділігін көрсетеді, бұл түрлі түсіндірулерге мүмкіндік береді. Поэма қытай тілін романдануға қарсылық ретінде қарастырылуы мүмкін, бұл автордың қытай таңбаларын латын әріптерімен алмастыру туралы ұсыныстарды сынағандығын көрсетеді – бұл дәстүрлі қытай жазуын ығыстыруға немесе жоюға әкелуі мүмкін қадам. ХХ ғасыр лингвисті Юэнь Рен Чао осы өлеңді қытай тілінің күрделілігі мен ерекшеліктерін көрсету үшін пайдаланды, жеңілдету мен романдану оның бай тоналды және логографиялық жүйесін құлдыратуы мүмкін екенін айтты. Осы өлеңді пайдаланып, Юэнь Рен Чао классикалық қытай тілінің тондық нюанстары мен гомофондарын романдануға аударудың қиындықтарын көрсетуге тырысты, бұл тілдің тереңдігі мен тарихи байлығын азайтуы мүмкін. Бұл демонстрация классикалық қытайдың әдеби және ресми дәстүрін Қытайдың тікелей сөйлеу тілдерімен салыстырады, күнделікті қолдану үшін оны дыбыстауға талпынудан гөрі жазбаша қытай тілінің ішкі құндылығын баса көрсетеді. Жазбаша өлеңді қытай таңбаларын білетін адамдар оңай түсінеді, олардың әрқайсысы нақты мағынамен байланысты. Ол қытай тілінің мандариннен басқа диалектілерінде сөйленгенде де түсінікті болып қалады. Дегенмен, романданумен жазылған немесе мандарин тілінде айтылғанда, ол шатастыру тудыруы мүмкін.

Эволюция

Қытай тілінде ғасырлар бойы ескі дыбыс тіркестерінің жоғалуы қытай тіліндегі омофондардың санын күрт арттырды. Осы мәтіндегі көптеген сөздер орталық қытай тілінде әртүрлі дыбысталып келген, бірақ уақыт өте барлық қытай тілінің диалектілері бірігіп, дыбыстарды бөліп шығарды. Мысалы, дәл осы мәтін кантон тілінде (тіпті қазіргі кантон тілінде) оқылғанда, алты түрлі тондық үлгіде жеті әртүрлі буын бар: ci, sai, sap, sat, sek, si, sik, бұл 22 түрлі иероглифтің айтылуына әкеледі. Оңтүстік Минь тілінде жеті түрлі тондық үлгіде алты әртүрлі буын бар, олар: se, si, su, sek, sip, sit, бұл он бес иероглифтің айтылуын қамтамасыз етеді. Сондықтан, бұл мәтінді қазіргі мандарин тілінде контекстсіз дауыстап оқығанда түсіну қиын, бірақ басқа синит тілдерінде, мысалы кантон тілінде оқығанда түсіну оңайырақ.