Кіріспе
Литвалықтар немесе Литаимдер – бұрынғы Ұлы Литва Княздығының аумағында тамырлары бар еврейлер (қазіргі Литва, Беларусь, Латвия, Польшаның солтүстік-шығыс Сувалки және Беласток аймақтарын, сондай-ақ қазіргі Ресей мен Украинаның іргелес аймақтарын қамтиды). Бұл термин кейде өмір салты мен білімі ашкеназдық, хасидтік емес үлгідегі барлық хареди еврейлерін, этникалық тегіне қарамастан, қамту үшін қолданылады. Литвалықтар қоныстанған аймақ идиш тілінде Лите деп аталады, сондықтан еврейше Литаим термині пайда болды. Вильня Гаоны (идиш тілінде «Вильняның генийі») – рабби Илья бен Соломон Зальман (1720–1797) сирек қолданылатын толық атымен аталатын болса, басқа еврей ешбір Литва қаласымен осылай тығыз байланысты емес. Ол Вильняны (қазіргі Вильнюс) Талмуд білімінің әлемдік орталығына айналдыруға көмектесті. Хайм Град (1910–1982) Вильнюста дүниеге келді, ол туралы жазатын қала. Соғыс аралық Литва Республикасы үлкен әрі ықпалды еврей қауымының мекені болды, оның мүшелері 1941 жылы Литвада Холокост басталғанда елден қашып кетті немесе қаза тапты. Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін Литвадағы еврей халқының саны шамамен 160 000 адамды құрады, бұл жалпы халықтың 7% -ына жуық. Тек Вильнюсте 110-нан астам синагог және 10 ешива болды. 2005 жылғы халық санауы Литвада 4007 еврейді тіркеді, бұл елдің жалпы халқының 0,12% -ын құрайды. Вильнюс 1941 жылдың маусым айында нацистік Германия тарапынан басылып алынды. Бірнеше айдың ішінде осы танымал еврей қауымы құлдырады, халқының үштен екі бөлігі қаза тапты. Еврей саясатын зерттеу институтының мәліметтері бойынша, 2016 жылдың 1 қаңтарына қарай Литваның негізгі еврей халқы 2700 адамды (жалпы халықтың 0,09%) құрады, ал кеңейтілген еврей халқы 6500 адамды (жалпы халықтың 0,23%) құрады деп есептелді. Литвалық еврей халқы еліміздің астанасы Вильнюсте шоғырланған, ал кішігірім халық орталықтарының ішінде Клайпеда және Каунас бар.
the general history of Jews in the territory of the Lithuania
Litvaks or Lita'im are Jews with roots in the territory of the former Grand Duchy of Lithuania (covering present day Lithuania, Belarus, Latvia, the northeastern Suwałki and Białystok regions of Poland, as well as adjacent areas of modern day Russia and Ukraine). The term is sometimes used to cover all Haredi Jews who follow an Ashkenazi, non Hasidic style of life and learning, whatever their ethnic background. The area where Litvaks lived is referred to in Yiddish as Lite, hence the Hebrew term Lita'im
No other Jew is more closely linked to a specifically Lithuanian city than the Vilna Gaon (in Yiddish, "the genius of Vilna"), Rabbi Elijah ben Solomon Zalman (1720–1797), to give his rarely used full name, helped make Vilna (modern day Vilnius) a world center for Talmudic learning. Chaim Grade (1910–1982) was born in Vilna, the city about which he would write. The inter war Republic of Lithuania was home to a large and influential Jewish community whose members either fled the country or were murdered when the Holocaust in Lithuania began in 1941. Prior to World War II, the Lithuanian Jewish population comprised some 160,000 people, or about 7% of the total population. There were over 110 synagogues and 10 yeshivas in Vilnius alone. Census figures from 2005 recorded 4,007 Jews in Lithuania – 0.12 percent of the country's total population. Vilna (Vilnius) was occupied by Nazi Germany in June 1941. Within a matter of months, this famous Jewish community had been devastated with over two thirds of its population killed. Based on data by Institute of Jewish Policy Research, as of 1 January 2016, the core Jewish population of Lithuania is estimated to be 2,700 (0.09% of the wider population), and the enlarged Jewish population was estimated at 6,500 (0.23% of the wider population). The Lithuanian Jewish population is concentrated in the capital, Vilnius, with smaller population centres including Klaipėda and Kaunas.
Этимология
Идиш тіліндегі "литвош" сөзі "литвалық" дегенді білдіреді: литвалық еврейді атау үшін "литвак" сөзі қолданылады. "Литвак" термині "литвалық адамды" білдіретін поляк сөзі "литвак"тан шыққан, бірақ 19 ғасырға дейін қолданыстан шығып, оның орнына "литвин" сөзі қолданылды. Кейін, 1880 жылдар шамасында бұл сөз "литвалық еврей" деген тар мағынада қайта қолданысқа енді. Мұндағы "Литва" дегені – бұрынғы Ұлы Литва княздығының аумағы. Еуропадағы негізгі идиш диалектілерінің бірі – литва идиші (литвалық идиш) диалектісі Литва, Беларусь, Латвия, Эстония және Польшаның солтүстік-шығысындағы, соның ішінде Сувалки, Ломжа және Беласток қалаларындағы еврейлердің арасында қолданылған. Бірақ, хасидтер мен миснагдимдер арасындағы дау кезінде, литва академиялары хасидизмге қарсылықтың ортасы болды. Сондықтан "литвалық" сөзі жалпы миснагдық (хасидтік емес) иудаизмді білдіретін ұғымға ие болды және ата-тегі Литвадан келген-келмегеніне қарамастан, үлкен литвалық ешивоттың дәстүрін ұстанатын барлық еврейлерге қатысты қолданылатын болды. Қазіргі Израильде "литаим" (литвалықтар) сөзі көбінесе хасид емес (және хардалим немесе сефард харедимі емес) барлық хареди яһудилерін атау үшін қолданылады. Бұл мақсатта "ешивише" және "миснагдим" сөздері де қолданылады. "Литва" және "литаим" сөздерінің екеуі де шатастыруға мүмкіндік береді, себебі үлкен Литвадан келген хасид яһудилері де бар, сондай-ақ харедим емес литвалықтар да кездеседі. Ал "миснагдим" ("қарсыластар") термині сәл ескірген, өйткені екі топ арасындағы қарсылықтың маңызы азайды. "Ешивише" де проблемалы, себебі хасидтер де қазір ешивотты литвалық яһудилермен бірдей пайдаланады.
Тарих
Литвада яһудилер XIII ғасырдың басында қоныстануды бастады. 1388 жылы Витаутас оларға арнайы жарлық берді, оған сәйкес олар барлық қылмыстық істер бойынша тікелей ұлы князь пен оның ресми өкілдерінің құзыретіне бағынды, ал ұсақ дауларда жергілікті билік өкілдерінің құзыретіне, кіші дворяндармен (szlachta), боярлармен және басқа да еркін азаматтармен тең дәрежеде бағынды. Осының нәтижесінде қауым гүлденді. 1495 жылы Александр Ягеллон оларды елден қуды, бірақ 1503 жылы қайта оралуға рұқсат берді. 1566 жылғы Литва заңдары яһудилерге бірқатар шектеулер қойып, сән-салтанат заңдарын енгізді, оның ішінде ерлерге сары бас киім, ал әйелдерге сары орамал киюді міндеттеді. Хмельницкий көтерілісі Литвадағы яһуди институттарын жойды. Дегенмен, Литвадағы яһуди халқының саны 1569 жылы шамамен 120 000-нан 1792 жылы шамамен 250 000-ға дейін өсті. 1793 жылы Польша-Литва одағының екінші бөлінісінен кейін литвалықтар Ресей империясының поддандылары болды.
Литвалықтар Екінші дүниежүзілік соғыста
Екінші дүниежүзілік соғыстан бұрын еврей литвалықтардың саны шамамен 160 000 адамды құрады, бұл жалпы халықтың шамамен 7% -ы болды. Соғыс басталғанда, Польшадан Литваға 12 000-ға жуық еврей қашқын келді. 1941 жылға қарай Литваның еврей халқы шамамен 250 000-ға жетті, бұл жалпы халықтың 10% -ын құрады. Көлемді атқылау орындары Панерай ормандары (Понари қырғыны) және Тоғызыншы бекініс болды.
Мәдениет
Литвалықтар еврей және идиш тілдерін айтудың ерекше бір жолына ие; бұл Литаның (литвалықтар қоныстанған аймақ) шекарасын анықтау үшін көбінесе қолданылады. Оның ең айқын ерекшелігі – холам дауысының айтылуы (сефард, герман және поляк тілдерінен өзгеше). Халық пікірінде, литвалықтар өз қарсыластары – галицтерге қарағанда зиялырақ және сабырлырақ саналды, ал галицтер оларды суыққандықпен қарады. Олар өз кезегінде галицтерді ақылсыз және білімсіз деп есептеді. Айра Стингруттың "Идиш білім карточкалары" осы "Ашкеназдық Хатфилдтер мен Маккойлардың нұсқасына" арналған карточканы бөліп шығарды. Бұл айырмашылық, әрине, хасидизм мен миснагед арасындағы пікір таласына байланысты, хасидизм діни сезімнің эмоционалды және спонтанды түрі деп есептеледі. Екі топтың көзқарасы, айтылуы ғана емес, сонымен қатар тағамдары да әртүрлі болды. Галицтер мол, қантталған тағамдарымен белгілі болды, ал литвалықтардың тағамдары қарапайым, дәмді болды, олардың арасындағы шекара "Гефилте Фиш Сызығы" деп аталды.
Генетика
Литвалық еврей халқы генетикалық негізін қалаушы әсерін көрсетуі мүмкін. Бұл вариациялардың пайдалылығы талқылау тақырыбы болды. Отбасылық гиперхолестеролемиямен байланысты бір вариация 14 ғасырға дейін соққан, бұл 1323 жылы Гедиминас шақырғаннан кейін неміс еврейлерін жаңа құрылған Вильнюс қаласына қоныстануға шақырумен сәйкес келеді. Халық арасында ерте басталатын дистонияның салыстырмалы түрде жоғары деңгейі де, мүмкін, негізін қалаушы әсерінен туындаған болуы мүмкін деп анықталды.