Кіріспе

Діндік дәстүр

Шығыс православие шіркеуінде Исаның өлімі мен қайта тірілу мейрамы Пасха деп аталады. Бұл мейрамның маңыздылығы ең жоғары болғандықтан, оны "мейрамдардың мейрамы" деп атайды. Одан кейін маңыздылығы бойынша он екі үлкен мейрам (грекше Δωδεκάορτον) тобы келеді. Пасхамен бірге, бұл күндер православиелік литургиялық күнтізбенің ең маңызды күндері болып табылады. Үлкен мейрамдардың сегізі Иса Мәсіх құрметіне, ал қалған төртеуі Құдай ана – Theotokos-қа арналған.

Тәңір анасының тууы

Мәриям Жоахим мен Аннаның (қазір қасиеттілер) дұғаларына жауап ретінде дүниеге келді, олар егде жастағы және бұрын бала көтере алмаған еді. Православ христиандары Рим-католик шіркеуінің Мәриямның күнәсіз тұжырымдалуы туралы доктринасын қабылдамайды, онда Мәриям Адам мен Еваның ұрпақтарының бәріне тиетін ата-бабалық күнәден, Құдайдың күнәсіз Христиан дүниеге келгеніне дайындық ретінде сақталған деп үйретіледі. Православтар Мәриямның, және іс жүзінде барлық адамзат, тек ата-бабалық күнәнің салдарына ұшырау үшін (күнәға ұшыратумен қоршалған бұзылған дүниеге туылған) дүниеге келгенін, оның ең бастысы Өлімге құлдық болғанын және осылайша барлық адамзат сияқты осы құлдықтан құтқарылуға мұқтаж болғанын сендіреді. Рим-католик шіркеуінің Күнәсіз Тұжырымдалу доктринасы да Мәриямның құтқарылуға мұқтаж екенін мойындайды, оны күнә жарасына түсіп қалмайтындай тоқтатуға, одан тартылып шығуға емес деп қарастырады. Православтық ой Марияның күна жасағандығы туралы әртүрлі, бірақ құттықтау кезінде оның күнәден тазарғаны туралы жалпы келісім бар.

Қасиетті крестті жоғарылату

Қасиетті Кресттің жоғарылатылуы (немесе Кресттің көтерілуі) Иса Мәсіх айқышқа шалынып өлген кресттің табылуын еске алады. 614 жылы парсылар оны Иерусалимді басып алғанда соғыс олжасы ретінде тартып алған, ал 629 жылы Шығыс Рим империясының ("Византия империясы") әскерлері қайтарып алды. Крест табылып алғаннан кейін христиан дінінің жандары оны құрметпен көтеріп, қуанышпен табынды.

Тәңір анасының ұсынылуы

Дәстүр бойынша, Мәриям жас кезінде Иерусалимдегі яһуди ғибадатханасына апарылды, онда Жүсіпке күйеуге берілгенге дейін өмір сүрді және қызмет етті.

Иеміздің тууы

25 желтоқсан – Рождество. Исаның дүниеге келуі туралы айтылған оқиға (Лұқа іңілі) Мәриям мен Жүсіптің (Мәриямның никесіндегі жары) Август Цезар бұйрығымен Римдік халық санағына қатысу үшін Бетлехемге сапармен басталады. Жолда Мәриям бала туу үшін орын іздейді, бірақ барлық қонақүйлер толы болып шығады, ал қолайлы орын – жануарлар ұсталатын үңгір ғана (Батыс сипаттамаларында тұрақ ретінде көрсетіледі). Құдай ана (Құдайды көтерген, Әзіре Мариям) өте керемет түрде (қайғысыз және ауырсынусыз) босанды және босанғаннан кейін де тазалығын сақтайды.

Теофания (Иеміздің шомылдыру рәсімі)

Бұл мереке Иса Мәсіхтің Жордан өзенінде Жақыннан (Иоанн Креститель) шомылдырылуын және Оның жердегі қызметінің басталуын еске алады (Матфей Інжілі, Марк Інжілі). Православиеліктер бұл күнді Epiphany (яғни, көрініс) және Theophany (Құдайдың көрінісі) деп атайды. Кейбір шығыс христиан дәстүрлерінде бұл Рождествомен бірге әртүрлі айтулы күн ретінде аталады.

Иеміздің келуі

Лұқаның Ізгі хабарында Мәриям мен Жүсіп нәресте Исаны Иерусалимдегі ғибадатханаға алып барды. Ол ақсақал Шимонның құшағына алынып, ол мінездеп айтты: "Енді, Раббым, Өзіңнің құлыңды бейбіт түрде өлтіруге рұхсат бер, өйткені Мен Сенің құтқарылуыңды көрдім." Мәриям осыны "жүрегінде ойлады" – басқалар оның Ұлын Мәсіх деп таныды. Бұл мереке "Тәңірдің кездесуі" немесе "Гипапанте" деп те аталады.

Мәсіхті жариялау

Лұқа жазған Ізгі хабарға сәйкес, періште Жәбірейіл Мәриямға оның күйеуі болмаса да, жүкті болып ұл туатынын жеткізді. Бұл күн Рождествоға дәл тоғыз ай бұрын таңдалған, бұл Мәсіхтің «Құдай Рухымен және Мәриям қызбен» сол кезде құрсаққа біткенін көрсетеді, деп Никеялық діни сенімде айтылған.

Иерусалимге кіру (Палм жексенбісі)

Иса айқышқа шегеленіп өлтірілгенге дейін бірнеше күн бұрын, Иерусалимге жас есек мүжіліп кіргенде, Оны құлшынатын көпшілік қарсы алды (Матай Ізгі хабары). Халық қуанышпен Оның жолына тамақ бұтақтарын лақтырды, тіпті балалар да Оны мақтап шулады. Православтар бұл күнді қуанышпен тойлайды, бірақ жақын арада өте қасіретті оқиғалар болатынын сезінеді. Орыс православиесінде бұл мерекеде пальма ағаштарының жетіспеуіне байланысты жылыз бұтақтары қолданылады.

Көтерілу

Қайта тірілгеннен кейін қырық күн өткен соң, шәкірттеріне батасын беріп (Лұқа Евангелиясы), Мәсіх көкке көтерілді (Марқа Евангелиясы), және Әкесінің оң жағына жайғасты (Никеялық Символ). Шәкірттер Исаны көкке көтеріліп бара жатқанын көріп тұрғанда, бір періште пайда болып, Раббының осылай көкке көтерілгендей қайта оралатынын айтты (Апостолдардың істері).

Алғашқы өнім мейрамы

Қайтыс тірілгеннен кейін елу күн өткен соң, яһудилердің Шәууәт мейрамы күні, Исаның шәкірттері мен көптеген ізбасарлары дұға ету үшін жиналғанда, Қасиетті Рух оларға "жалынды тілдер" түрінде, зор желдің шуылымен түсті де, олар бұрын білмеген тілдерде сөйлей бастады. Сол кезде Иерусалимге яһудилердің мейрамын сақтау үшін яһуди диаспорасынан көптеген адамдар келді. Олар білімі жоқ балықшылардың өздеріне жат тілдерде Құдайды мақтап жатқанын естіп, таң қалды (Апостолдардың істері).

Суретке келу

Иса (Иисус) өзінің шәкірттері Петір (кейін елшілер деп аталды), Жақып және Жоханды (сондай-ақ Жохан Жақсы Хабаршы деп те аталады) Табор тауына алып барды. Олар көріп тұрғанда, Исаның сырт келбеті өзгеріп, ұлы даңқпен нұрланып кетті. Ілияс және Мұса пайда болып, Исамен сөйлесті. Шәкірттер таңғалып, қатты қорқып кетті. Осы оқиға Исаның құдайлығын көрсетеді, Оның көтерілуінен кейін шәкірттерінің Оның Әкесінің нұрының жарқыраған бейнесі екенін, ал Оның құрбандыққа баруы ерікті болғанын түсінуі үшін. Марк жазған Інжіл.

Тәңір анасының ұйқысы

Православтық Денеге қонған мейрам Рим-католиктердің Марияның Көкке көтерілу мейрамымен салыстырылады. Православие дәстүрі бойынша, Мәриям барлық адамдар сияқты қайтыс болған, «ұйықтап қалған» деуге болады, бұл мейрамның атынан-ақ көрінеді. (Католик теологтары Мәриямның қайтыс болғандығы мәселесінде екіге бөлінген. Бүгінде көпшілігі Көкке көтерілуге дейін қайтыс болғандығын жақтайды.) Апостолдар осы оқиғаға керемет түрде шақырылды, Мәриям осы дүниеден өткен кезде Томадан басқа барлығы қатысты. Ол жерленді. Үш күннен кейін Тома келді, Мәриямды тағы бір рет көруді қалап, қалған апостолдарды қабірін ашуға көндірді. Олар таңғалып, оның денесін таппады. Бұл оқиға Мәсіхтің екінші келуінде болады деп сенілетін адалдардың қайта тірілуінің алғашқы нышаны ретінде қарастырылады. Бұл оқиға көбінесе «Дормиция» деп аталады, бірақ көптеген православие шіркеулері «Ассомция» деп аталады. Грек тілінде «Дормиция» — «Кимисис» (Коэмесис), яғни өлімде ұйықтау, содан «күмбез» сөзі шыққан.