Кіріспе
Салт-дәстүр бойынша немесе заңмен белгіленген мерекелік күндер. Мереке – фестивальдерге немесе демалысқа арналған күн немесе белгілі бір уақыт кезеңі. Мемлекеттік мерекелер мемлекеттік органдармен белгіленеді және штаттан немесе аймақтан аймаққа өзгереді. Діни мерекелерді діни ұйымдар өз мүшелері үшін белгілейді және дін басым елдерде көбінесе мемлекеттік мерекелер ретінде де сақталады. Рождество сияқты кейбір діни мерекелерді оларды тойлаушылардың бір бөлігі немесе барлығы діннен айырып, секулярландырған. Секуляризациядан басқа, көптеген мерекелер индустрияның дамуына байланысты коммерцияландырылған. Мерекелер тақырыптық – белгілі бір топтарды, оқиғаларды немесе идеяларды тойлауға немесе еске алуға арналған, немесе тақырыптық емес – ешқандай ерекше мағынасы жоқ демалыс күндері болуы мүмкін. Ұлт Достастығының ағылшын тілінде бұл термин жұмыстан демалысқа шығудың кез келген кезеңін білдіруі мүмкін, мысалы, демалыс немесе мектеп демалысы. Американдық ағылшын тілінде "holidays" әдетте Америка мәдениетіндегі көптеген маңызды мерекелерді қамтитын Алғыс айту күнінен Жаңа жылға дейінгі кезеңді білдіреді.
days of observance
A holiday is a day or other period of time set aside for festivals or recreation. Public holidays are set by public authorities and vary by state or region. Religious holidays are set by religious organisations for their members and are often also observed as public holidays in religious majority countries. Some religious holidays, such as Christmas, have become secularised by part or all of those who observe them. In addition to secularisation, many holidays have become commercialised due to the growth of industry. Holidays can be thematic, celebrating or commemorating particular groups, events, or ideas, or non thematic, days of rest that do not have any particular meaning. In Commonwealth English, the term can refer to any period of rest from work, such as vacations or school holidays. In American English, the holidays typically refers to the period from Thanksgiving to New Year's, which contains many important holidays in American culture.
Терминология
"Мереке" сөзі көне ағылшын тіліндегі hāligdæg (hālig – "қасиетті", dæg – "күн") сөзінен туындаған. Алғашқыда бұл сөз тек қана ерекше діни күндерді атау үшін қолданылған. "Мереке" сөзінің мағынасы әр аймақта әртүрлі. АҚШ-та бұл сөз ұлттық, діни немесе мәдени тұрғыдан тойланатын демалыс күндеріне немесе осы оқиғалардың өзіне ғана қатысты қолданылады. Ал Ұлыбританияда және басқа да Достастық елдерінде бұл сөз жұмыстан демалуға келісілген уақытты білдіруі мүмкін және АҚШ-та жиі қолданылатын "демалысқа шығудың" синонимі ретінде пайдаланылады. Бұл уақыт көбінесе демалуға, саяхаттауға немесе ойын-сауықпен айналысуға арналады, сонымен қатар, осы мүмкіндіктерді пайдалануға және жақсартуға бағытталған толыққанды салалар бар. Демалыс күндері нақты дәстүрлер мен заңдарға сәйкес келмеуі мүмкін. Жұмыс берушілер мен білім беру ұйымдары өздері "демалыс" күндерін белгілей алады, олар ұлттық немесе мәдени маңызы бар күндермен сәйкес келуі де, келмеуі де мүмкін. Бұл да осы мағынаға жатады, бірақ осы мақалада ең алдымен осы аспектіге назар аударылады. Қазіргі қолданысы географиялық тұрғыдан өзгеше. Солтүстік Америкада бұл кез келген арнайы мереке күнін немесе мерекелік кезеңді білдіреді. Ұлыбританияда, Австралияда және Жаңа Зеландияда "демалыс" сөзі "демалысқа шығу" сөзінің орнына жиі қолданылады.
Дүниежүзілік мерекелер
Жаңа жылды тойлау кем дегенде төрт мың жылдан бері мәдениеттер арасында ортақ мереке болып келеді. Мұндай мерекелер әдетте жылдың соңғы күнін және күнтізбе жүйесінде келесі жылдың басталуын атап өтеді. Қазіргі заманғы мәдениеттерде Григориан күнтізбесін пайдаланатындар Жаңа жылды 31 желтоқсандағы Жаңа жыл қарсаңында және 1 қаңтардағы Жаңа жыл күні тойлайды. Дегенмен, басқа күнтізбе жүйелерінде де Жаңа жыл тойланады, мысалы, қытайлық Жаңа жыл және вьетнамдық Тет. Жаңа жыл – Израильден басқа Григориан күнтізбесін қолданатын барлық елде салтанатты түрде аталатын ең көп таралған мереке. Христиан дінінің таралуына байланысты Рождество бүкіл әлемде кеңінен танымал. Бұл мереке Еуропа, Америка, Африка және Австралияның көптеген елдерінде мемлекеттік мереке ретінде мойындалған және оны 2 миллиардтан астам адам тойлайды. Рождество діни түбірлерге ие болғанымен, оны дінге жат адамдар да секулярлық мереке ретінде тойлайды. Мысалы, Ұлыбритания халқының 61% Рождествоны толығымен дінсіз тойлайды. Рождество кейбір христиан емес елдерде де дәстүрге айналған. Көптеген жапондықтар үшін Рождествода қуырылған тауық жеу қалыпты жағдайға айналды. Соңғы кезде пайда болған мерекелер қазіргі заманғы әлеуметтік және саяси мәселелерді, сондай-ақ басқа да маңызды тақырыптарды еске түсіреді. Біріккен Ұлттар Ұйымы Халықаралық күндер мен апталардың тізімін жариялайды. Мұндай күндердің бірі – 8 наурыздағы Халықаралық әйелдер күні, ол әйелдердің жетістіктерін және гендерлік теңдік пен әйелдер құқығы үшін күресті атап өтеді. Жер күні 1970 жылдан бері әлемдік деңгейде тойланып келеді, 2007 жылы 10 000-нан астам шара өтті. Бұл мереке қоршаған ортаның ластануы және климаттық дағдарыс сияқты қауіптерге назар аударады.
Жалпы діни мерекелер
Басқа да діни емес мерекелер аймақтық, ұлттық және бірнеше елді қамтитын аймақтарда тойланады. Біріккен Ұлттар Ұйымының мерекелер күнтізбесі белгілі бір тақырыпқа онжылдықтарды, сондай-ақ толық жыл, ай, апта және күндерді арнайды. Екінші дүниежүзілік соғыстың аяқталуына немесе Шоаға арналған мерекелер де БҰҰ Бас Ассамблеясының 60/147 қарарына сәйкес, халықаралық адам құқықтары заңнамасының өрескел бұзушылықтары мен халықаралық гуманитарлық заңның ауыр бұзушылықтарының құрбандарына өтемақы төлеу міндетінің бір бөлігі болуы мүмкін. Үлкен зайырлы мерекелердің тағы бір мысалы – Шығыс және Оңтүстік-Шығыс Азияда тойланатын Ай мерекесі. Көптеген басқа да күндер белгілі бір оқиғаларды немесе тұлғаларды еске алу үшін белгіленеді, бірақ олар ресми демалыс емес, себебі жұмыстан босату сирек кездеседі; мысалдарға Ағаш күні (алғаш рет АҚШ-та тойланды), Еңбек күні (кейбір елдерде әртүрлі атаулармен және күндері тойланады) және Жер күні (22 сәуір) жатады.
Орналастыру демалыс күндері
Егер мереке басқа мерекемен немесе демалыс күнімен сәйкес келсе, оның орнына басқа күнді демалыс деп тануға болады. Ұлыбританияда үкіметтің веб-сайтында былай делінген: "Егер мемлекеттік мереке соңғы күндердің біріне түйіп келсе, оның орнына келесі дүйсенбі демалыс күні болады.", ал 2020 жылғы мемлекеттік мерекелер тізімінде 26 желтоқсан сенбілік болғандықтан, 28 желтоқсан дүйсенбісі "Бокс күні (қосымша күн)" деп көрсетілген. Жаңа Зеландияда мереке күнін келесі дүйсенбіге жылдыру процесін "дүйсенбіге жылдыру" деп атайды.
Ұлттық күндер
Ұлттық күндер – бұл ұлт немесе ұлт-мемлекет үшін маңызды күндер. Ұлттық күндер әдетте мемлекеттің тәуелсіздігін (мысалы, АҚШ-та 4 шілде), құрылуын немесе бірігуін (мысалы, Германияның бірлігі күні), революцияны (мысалы, Францияда Бастилия күні) немесе азаттық алуын (мысалы, 9 мамыр – Канал аралдарында), немесе әулиенің (мысалы, Ирландияда Сент-Патрик күні) немесе билеушінің (мысалы, Таиландта 5 желтоқсан) мерекесін тойлау үшін белгіленеді. Бельгияның ұлттық күні, 21 шілдеде, бельгиялықтардың алғашқы патшасының (сол кезде болашақ королева Викторияның туысы) ант беру рәсімін еске алады, яғни, Бельгия алғашқы үкіметтік тоқырауды аяқтап, патшалыққа айналған күнін білдіреді. Дания мен Ұлыбританиядан басқа барлық елде ұлттық күн тойланады. Ұлыбританияда құрамына кіретін елдердің әрқайсысының өздерінің әулиелерімен байланысты ресми немесе ресми емес ұлттық күндері бар. Ұлыбританияның ұлттық күні ретінде 1707 жылғы Одақ актілерінің күні (1 мамыр) немесе Корольдің ресми туған күні ұсынылған, бірақ қабылданбаған. Елдің әскери қызметшілерін немесе ардагерлерін құрметтеу үшін арналған ұлттық маңызы бар басқа да күндер бар. Мысалы, Атыс тоқтату күні (11 қараша) Бірінші дүниежүзілік соғыстағы одақтас елдерде (және бүкіл Достастықта) дүниежүзілік соғыстарда қаза тапқандарды еске алу үшін танылады. Ұлттық көшбасшылар әдетте ұлттық ескерткіштерде еске алу рәсімдеріне қатысады. Күртпейтіндей, Екінші дүниежүзілік соғыстағы атыс тоқтату күні (және нацизмге қарсы жеңіс) – 8 мамыр, одан әлдеқайда аз тойланады.
Діни мерекелер
Көптеген мерекелер сенімдер мен діндермен байланысты (жоғарыда этимология қараңыз). Христиандық мерекелер литургиялық жылдың бір бөлігі ретінде анықталады, олардың бастылары Пасха мен Рождество. Православ христиандары мен Батыс Рим католиктерінің әулие күні немесе "аты күні" әр жердің қамқоршы әулиесі күніне орай, қасиеттілер күнтізбесіне сәйкес атап өтіледі. Ехоба куәгерлері жыл сайын "Иса Мәсіхтің өлімін еске алу" мерекесін өткізеді, бірақ Пасха, Рождество немесе Жаңа жыл сияқты діни маңызы бар басқа мерекелерді тойламайды. Бұл әсіресе христиандық емес сенімдерден алынған ғұрыптарды, дәстүрлерді қамтитын және оларды сіңіріп алған мерекелерге, сондай-ақ Ехобаға құлшылық етуден алаңдатып немесе оның орнына келген мерекелерге қатысты. Ислам дінінде ең үлкен мерекелер – Рамазаннан кейінгі Ораза айт және Хаж соңындағы Құрбан айт. Ахмадий мұсылмандары Уәде етілген Мәсіх күні, Уәде етілген реформатор күні және Халифат күнін атап өтеді, бірақ көпшілік пікірге қарамастан, олар мереке ретінде қарастырылмайды. Индустар, джайндар және сикхтер бірнеше мерекелерді сақтайды, олардың ең ірілерінің бірі – Дивали (жарық фестивалі). Жапондық мерекелер, сондай-ақ кейбір католик мерекелерінде әртүрлі сенімдер мен нанымдарға көптеген сілтемелер бар. Келттік, норвегиялық және неопагандық мерекелер Жыл шеңберінің ретімен өтеді. Мысалы, Рождествоға байланысты ағаштарды безендіру және түстер (жасыл, қызыл және ақ) сияқты идеялар қазіргі заманғы Виккаға (қазіргі заманғы жаңа дін) өте ұқсас, ол Жыл шеңберінің кішігірім Саббаты – Юле болып табылады. Кейбірлері шведтік тойлармен тығыз байланысты. Бахаи діні Бахаи күнтізбесімен белгіленген күндері жыл сайын 11 мереке өткізеді. Яһудилерде екі мерекелік маусым бар: көктемгі мерекелер – Песах (Пасха) және Шавуот (апталар, грек тілінде Пентекост); және күзгі мерекелер – Рош-Хашана (Жыл басы), Йом-Кипур (Кешірім күні), Суккот (Шатырлар) және Шемини-Ацерет (жиналыстың сегізінші күні).
Секуляризация
Көптеген адамдар кейбір діни мерекелерді де діннен бөлек, әдеттік мереке ретінде тойлайды. Мысалы, британдықтардың 61% Рождествоны мүлдем дінсіз тойлайды. Кейбір мерекелердің секуляризациялануы туралы айтылған мәлімдемелер дау тудырып, дінге немесе саяси тұрғыдан дұрыстыққа цензура жасалып жатыр деген пікірлерге әкелді. Мысалы, 1990 жылдары Бирмингем қалалық кеңесі Рождество маусымында көпмәдениетті атмосфера құру үшін "Winterval" деген бренд астында бірнеше іс-шара ұйымдастырды. Бирмингем епископы бұл оқиғаларға жауап ретінде: "Барлыққа құрмет көрсетуді мақұлдаған зайырлы әлем, шын мәнінде, дінге ұялады. Немесе, бәлкім, христиан дініне цензура жасалып жатыр" деді. АҚШ-та консервативті сарапшылар қысқы мерекелердің секуляризациялануын "Рождествоға қарсы соғыс" деп сипаттады.
Бейресми мерекелер
Бұл дәстүрлі түрде күнтізбеде белгіленбеген мерекелер. Бұл мерекелерді әртүрлі топтар мен жеке тұлғалар тойлайды. Кейбіреулері қандай да бір мәселені қолдайды, ал енді біреулері ресми мойындалмаған тарихи оқиғаларды еске алады, тағы біреулері әзілдеу ниетімен тойланатын "күлкілі" мерекелер болып табылады. Мысалы, Маймыл күні 14 желтоқсанда, Халықаралық пиратша сөйлеу күні 19 қыркүйекте, ал Құдайды қорлау күні 30 қыркүйекте тойланады. Басқа мысалдар: 1 сәуір – Ақпан күні және 31 мамыр – Әлемдік темекіге қарсы күні. Әртүрлі қоғамдық ұйымдастырушылар мен маркетологтар әлеуметтік желілерде ерекше мерекелерді насихаттайды.
Коммерциализм
АҚШ-та мерекелер 19-шы ғасырдың соңынан бері тұтыну мәдениетіне тартылып келеді. Көптеген азаматтық, діни және халықтық мерекелер коммерцияландырылған. Осының салдарынан, дәстүрлер индустрияның қажеттіліктерін қанағаттандыру үшін өзгертілді. Ли Эрик Шмидт тұтыну мәдениетінің дамуы мерекелердің өсуіне жағдай жасады, бұл қоғамдық тұтынуды ұлғайтуға және оны белгілі бір уақытта жүзеге асыруға мүмкіндік берді деп санайды. Осылайша, Азамат соғысынан кейін, қалалық дүкендер коммерцияның кеңістіктік бейнесі болғандықтан, мерекелер оның уақыттық бейнесіне айналды.