Кіріспе

Sermo Lupi ad Anglos ("Англиялықтарға қасқырдың уағызы") – 1010-1016 жылдар аралығында Англияда Йорк архиепископы Вулфстан II (1023 жылы қайтыс болған), өзін Lupus немесе атының бірінші бөлігінен ("қасқыр тасы" – wulf stan) "қасқыр" деп атаған адам жазған уағыз. Атауы латын тілінде болғанымен, өзінің мәтіні көне ағылшын тілінде жазылған. "Сермо Лупи" – Вулфстанның ең белгілі туындысы. Онда ол ағылшындар арасындағы моральдық жағдайдың нашарлығын ағылшындарға қарсы Құдайдың ашуының себебі деп баяндайды, бұл Англияға қарсы викингтердің отыз жылдық шапқыншылығына ұласты. Вулфстан ағылшындарды Құдайға ұнайтын мінез-құлықты ұстануға, әсіресе шіркеу және корольдің заңдарына сәйкес өмір сүруге шақырады. "Сермо Лупи" риторикалық жетістіктерімен ерекшеленеді және Вулфстанның уағызшы және шешен ретіндегі шеберлігінің шыңы деп есептеледі. "Сермо Лупи" мәтіні көп рет сын тұрғысынан қаралып, өңделді, соңғы рет Дороти Бетхурум оны өңдеген. Бұл еңбекте көне ағылшын тіліндегі wælcyrian сөзі кездеседі, ол көне скандинав тіліндегі valkyrjur – валькириялар сөзімен байланысты.

Тарихи контекст

Вулфстанның өткені белгісіз, бірақ ол шіркеулік қызметін бенедиктин монахы ретінде бастаған болуы мүмкін. Ол 996 жылы Лондон епископы болған. 1002 жылы ол бірден Ворчестер епископы және Йорк архиепископы болып тағайындалды. Ол 1016 жылға дейін екі лауазымды бірге атқарды, содан кейін Ворчестерден бас тартты. Өлгенше Йорк архиепископы қызметін атқарды. Лондон епископы болған кезінде ол уағыздар мен уасияттардың авторы ретінде танымал болды, әсіресе Антихрист тақырыбында. Йорк архиепископы ретінде Вульфстанның әкімшілік міндеттері ауыр болды. Солтүстік Англиядағы діни және тұрмыстық қауымдардың рухани және қаржылық қажеттіліктерін қамтамасыз етумен қатар, ол Оңтүстік саясатының маңызды мәселелеріне де белсенді қатысты. Ол король Этельред II-нің Витан деп аталатын кеңесінің маңызды мүшесі болды және сол кездегі барлық маңызды саяси шешімдерге белсенді қатысты. 1008 жылы ол король мен Витанның ресми заң жобаларын дайындау құқығын алды. Ол заң шығаруға қатты мән берді, өйткені жақсы заңдар халықтың гүлденуі үшін өте маңызды деп есептеді. Дания королі Кнут Ұлының билігіне дейін корольдің бас заң жобалаушысы болып қызмет етті. Вульфстанның Этельред пен Кнуттың билігі кезінде саясатта орталық рөл атқарғаны таңғажайып және қызығушылық тудырады, әсіресе Этельредтің билігінде Вульфстан өзінің "Sermo Lupi"-де Дания және Норвегия викингтерінің қиратуын қатты айыптады. Король Этельред II, «Дайын емес» лақап атымен белгілі, 978–1016 жылдар аралығында Англияны басқарды. Оның билігінің басым бөлігінде Англия үздіксіз викингтердің шабуылына ұшырады. 980–1016 жылдар аралығында Оңтүстік Англияның көптеген аймақтары зардап шекпеді, өйткені алдымен викингтердің шағын отряды, содан кейін бүкіл викинг армиялары ағылшын ауылдарын тонап, қиратты. Тарихшылардың айтуынша, викингтердің шабуылына қарсы тиімді шаралар қабылдамаған Этельредке сын айтылды, ол викингтердің жылдам флотына қарсы сәтті шабуыл жасай алмады және оның корольдігін викингтерден қорғау әрекеттері үнемі нәтижесіз болды. Этельред және оның кеңесшілері ақырында викингтер армияларын ақшамен сатып алу саясатын қабылдады. Бұл үлкен төлемдер, Данегельд деп белгілі, ағылшын жер иелері мен азаматтардан алынды, бұл ағылшын экономикасына қатты соққы берді. Викингтердің шабуылы мен Данегельд төлемдері ағылшын халқын тізе бүктірді. Бірақ викингтердің шабуылдары тоқтамады. Осы кезеңде көптеген ағылшындар өзінің немесе елдерінің болашағына үмітсіздікпен қарады. 1013 жылы жағдай нашарлады, өйткені Этельредке қарамастан викингтер армиясының көрнекті басшысы Свейн Форкбард Англия королі болып өзін жариялады. Жауап ретінде Этельред Нормандияға қашып, Свейннің өлімінен кейін ғана елге оралып, тағына қайта орналасты.

Авторлығы мен датасы

Вулфстанның есімі «Сермо Лупи»-мен тікелей байланыстырылмаса да, оның авторлығы күмәнсіз. «Сермо Лупи» мәтіні бес қолжазбада сақталған, олардың бірқатары уағызды Вулфстанның псевдонімі – Lupus есімімен байланыстырады. Бес қолжазба мәтінді үш нұсқада ұсынады: біреуі қысқа, екеуі ұзын. Жалпы қабылданған пікір бойынша, қысқа нұсқа – түпнұсқа, ал ұзын нұсқалардың бірі – кейінірек автор жасаған түзету; яғни, Вулфстан уағызды жазған, содан кейін оны қайта өңдеп, кеңейткен. Осы нұсқалар көне ағылшын жазушысының өзінің еңбегін қайта қарау процесін зерттеуге мүмкіндік береді. Вулфстанның өзі түзеткен ұзын нұсқасы архиепископ түсіндірмелер мен түзетулер енгізген қолжазбада сақталған; шындығында, осы қолжазбада «Сермо Лупи»-ге Вулфстанның өзінің қаламымен жасалған көптеген түзетулер бар. Осы қолжазбадағы «Sermo Lupi» тақырыбында былай делінген: «Sermo Lupi ad Anglos quando Dani maxime persecuti sunt eos, quod fuit anno millesimo XIIII ab incarnatione Domini nostri Iesu Cristi» – «Иса Мәсіхтің дүниеге келгенінен кейін 1014 жылда, дандықтардың [викингтердің] ағылшындарды қудалаған кезде, ағылшындарға арналған Қасқырдың уағызы». Осылайша, түзетулер 1014 жылы жасалған болуы мүмкін. Бұл Этельредтің Нормандиядан Англияға оралған жылы еді. Сондай-ақ, бұл жыл ірі патшалық кеңес өткізілген жыл, онда Этельред және оның Витан жаңа заң кодексін жариялады. Осы оқиғаларды Вулфстанның қайта құрылған ағылшын Витанына арнап айтқан «Сермо Лупи» уағызымен байланыстыруға жеткілікті себеп бар. «Сермо Лупи» Этельредтің жер аударылуы туралы айтады, оны өкінішпен еске алады, бұл маңызды болып көрінеді.

Негізгі тақырыптар

Осы әлемнің соңы жақындап келеді, күн сайын жамандық күшейе түседі. Шайтан ағылшын халқын жолдан тайдырды. Жерде зұлымдық пен әділетсіздік толып жатыр, ал ешкім оған ем іздемейді. Біз көптеген қиындықтарға тап болдық, бірақ оған лайықпыз. Тіпті, мүшрік елдерде де құдайларға құрбандық шалады, бірақ біз шіркеу мен оның қызметкерлерін құрмет пен байлықтан айырдық. Эдгар патша қайтыс болғаннан бері Англия заңдары күрт нашарлады. Паналық орындар бұзылды, жесірлер әділетсіз некеге мәжбүр етілді, көптеген адамдар кедейленіп, пайдаланылды және шетелге құлдыққа сатылды. Балалар ұрлық үшін құлдыққа түседі, азаматтар мен құлдардың құқықтары жойылды. Құдайдың заңдары мен үйретулері жек көріледі. Құдайдың қаһары бізді ұятқа қалдырды, егер Оның қорғанышын іздемесек, жағдай одан да нашарлай түседі. Ұлтты көптеген азабы басып, ешкімнің игілігі жоқ. Зорлық-зомбылық, ашаршылық, оба, жеккөрушілік және ұрлық кең етек жайды. Ауыр салықтар баршаға қиындық туғызады. Дауыл егістіктерді жоқ етеді. Туыстық байланыстардың маңызы жойылды. Біз өз құштарлықтарымызды заңға айналдырып, нағыз заңды елемейміз. Әркім көршісін сатуға және қорлауға тырысады. Лордты өз адамдары сатқындап кетеді. Ең үлкен қылмыс – қожайынды өлімге сату немесе оны жерден қуу. Екеуі де жақында осы жерде орын алды: король Эдуард өлтіріліп өртеліп, король Этельред өз патшалығынан қуылды. Көптеген күнәсіз адамдар қаза табады. Байлар діни орындарды күтіп ұстауға көбінесе немқұрайды. Адамдар әйелді бірлесіп сатып алып, иттіңдей зорлап, сосын жауларына қайта сатуы қорқынышты. Әкелер ұлдарын, ұлдар аналарын пайда табу үшін сатады. Көптеген адамдар жалған ант беріп, сөздерінен қайтады. Құл қожайынынан қашып, викинг болады, бұрынғы қожайынынан гөрі осылай көбірек құрметке ие болады. Біз жауларымызға ұятсыз түрде ақы төлеп, ағылшындар үнемі жеңіледі. Қарақшылар күшті болып келеді, олардың біреуі бізден он адамды қуып шығады, сондықтан біз күнәға батқанбыз. Біздің тағдырымыз – қайғы мен жалпы ұят, өйткені біз бізге зиян келтіргендерді құрметтейміз және бізді қорлағандарға ақы төлейміз. Ұлт жамандыққа ұшырады. Барлық түрдегі қылмыстар жасалуда. Адамдар қазір жамандыққа қарағанда жақсылықтан көбірек ұялады. Мақтандығынан ешкім күнәларына өкінуге асықпайды, бірақ кітаптар осыны бұйырады. Егер Құдайдың қаһарынан сақтану үшін өкінішпен ем іздесек, онда британдықтардың тағдырына ұшырамаспыз. Британдықтар да көптеген күнәларға ұшырады және олар зұлымдықты көргенде оған қарсы айқайламады. Мақтандығынан Құдайды ашуландырып, Ол шетелдіктерді (сол кездегі англосакстарды) осы аралға басып кіруге және оны олардан алуға мәжбүр етті. Сондықтан жамандықтан бас тартып, дұрыс жолға түсейік. Құдай мен патшаның заңдарын орындап, жасаған қателіктерімізді өтейік. Шомылдыру рәсімінде берген уәдемізге сай өмір сүрейік. Анттарымызды сақтап, бір-бірімізге адал болайық, соңғы сотты ойлап, мәңгілік оттың азабынан құтылайық; оның орнына көктегі мәңгілік сыйлықтарды жеңейік.

Тарихи маңызы

Бұл уағызда Вулфстан бүкіл ағылшын халқына жүгініп, елдің ахуалы үшін оларды жауапты деп есептейді. Вулфстанның уағызының маңызды бөлігі – Англияның алғашқы англосаксон билеушілері (британиялықтарды елден қуғандар) мен қазір елге қиындық әкеліп отырған даниялықтар арасындағы байланыс. Гилдас бойынша, британдықтар Құдайға қарсы күнә жасағандықтан жеңіліске ұшыраған. Сондықтан Құдай олардың жеңілуіне рұхсат берді. Вулфстан тыңдаушыларын өткеннің қателіктерінен сабақ алып, британдықтардың тағдырына ортақ болмауға шақырады. "Құсқыр уағызы" – викингтердің шабуылдарын Құдайдың ашуымен байланыстырған көптеген уағыздардың бірі. Бұл мәтінді, физикалық оқиғалар мен табиғи процестерді трансценденттік күштермен салыстырып, талдаған ескі ағылшын уағыздарының бір бөлігі ретінде қарастырғанда, қазіргі заманғы оқырмандар ағылшын халқының психологиясында христиан теологиясының берік орнығанын байқай алады (мұндай теологияның көпшілігі бірнеше ғасыр бұрын белгісіз болған). Елеулі әсер ететін мұндай сөздер ағылшындарды өздерінің ең жаман жауы ретінде көрсетіп, викингтердің жаулауларына пассивті қатыстыруға әкелді, себебі олар өздерінің апаттарының себебі емес еді. Осылайша, даниялықтар елдің ішкі аймақтарына еніп, түрлі өңірлерде өздерінің қоныстарын құрды. Бұл уағыз "Этельредтің билігіндегі қиын жағдайдың құнды куәсі" деп есептеледі, өйткені ол 11 ғасырдың басында викингтердің шабуылдарының салдарына тоқталып, сол замандағы құжаттардың бірі болып табылады.