Кіріспе
ДДҰ денсаулық және қызмет ету жіктемесі Халықаралық қызмет ету, мүгедектік және денсаулық жіктемесі (ICF) – қызмет ету және мүгедектіктің денсаулық компоненттерін жіктеу. ICF 2001 жылғы 22 мамырда Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының (ДДҰ) 191 мүше мемлекетінің барлығы қолдауымен, 54-ші Дүниежүзілік денсаулық сақтау ассамблеясында бекітілді. Бұл бекіту ДДҰ ұйымдастырған тоғыз жылдық халықаралық қайта қарау жұмысының нәтижесі болды. ICF жіктемесі ДДҰ-ның Халықаралық аурулар жіктемесінің 10-шы қайрылымын (ICD) толықтырады, онда диагноз және денсаулық жағдайы туралы ақпарат келтірілген, бірақ функционалдық жағдай туралы емес. ICD және ICF ДДҰ Халықаралық жіктемелер отбасының (ДДҰ FIC) негізгі жіктемелерін құрайды.
The International Classification of Functioning, Disability and Health (ICF) is a classification of the health components of functioning and disability. The ICF received approval from all 191 World Health Organization (WHO) member states on May 22, 2001, during the 54th World Health Assembly. Its approval followed nine years of international revision efforts coordinated by WHO. The ICF classification complements WHO's International Classification of Diseases 10th Revision (ICD), which contains information on diagnosis and health condition, but not on functional status. The ICD and ICF constitute the core classifications in the WHO Family of International Classifications (WHO FIC).
Артықшылықтары
ICF-ті қолданудың пациенттерге де, денсаулық сақтау саласының қызметкерлеріне де пайдасы бар. Пациент үшін ең маңызды артықшылық – оның денсаулығының физикалық, психикалық және әлеуметтік жақтарын біріктіру. ICF адамның өмірінің барлық аспектілерін (даму, қатысу және орта) қамтиды, тек диагнозына ғана емес, сонымен қатар оның функционалдық мүмкіндіктеріне де назар аударады. Диагноз адамның қандай функцияларды орындай алатыны туралы көп мәлімет бермейді. Диагноздар себебін және емделу барысын анықтау үшін маңызды, бірақ функциялық шектеулерді анықтау көбінесе араласуды жоспарлау және іске асыру үшін қолданылатын ақпарат болып табылады. Реабилитациялық команда клиенттің күнделікті қызметтеріне қатысуын білгеннен кейін, ICF ұсынған проблеманы шешу тізбегін пайдалануға болады. Мысалы, еңбек терапевті пациенттің күнделікті іс-әрекеттерін бақылап, оның функционалдық қабілеттерін анықтайды. Бұл ақпарат пациенттің қабілеттерін терапия арқылы қаншалықты жақсартуға болатынын және оның өмірін жеңілдету үшін ортаны қаншалықты өзгертуге болатынын анықтау үшін қолданылады. Бір деңгейдегі (қазіргі қабілеттер) араласу келесі деңгейдегі (қатысу) оқиғаларды болдырмауға немесе өзгертуге мүмкіндік береді. Мысалы, саңырау балаға қол тілімен үйрету тиімді қарым-қатынасқа көмектеседі және отбасымен қатысуын арттырады. Барлық элементтер нақты өмірдегі бағалауларда қолдануға оңай және түсінікті болатын анық сипаттамалармен нақты анықталған. ICF-те қолданылатын тіл осы топтар арасындағы жақсырақ байланысты қамтамасыз етуге көмектеседі.
Клиникалық маңызы
Аурудың адамның қалыпты қызмет етуіне қалай әсер ететінін білу, ұзақ мерзімді мүгедектігі немесе созылмалы аурулары бар адамдарға қызметтерді, емдеуді және оңалтуды жақсы жоспарлауға мүмкіндік береді. Қазіргі ICF (Халықаралық функционалдық жіктелім) адамның ауруына, сырқатына немесе мүгедектігіне назар аудармай, денсаулықты интеграцияланған түрде түсінуді қалыптастырады, соның нәтижесінде адам туралы толыққанды мәліметтер жинағы құрылады. ICF-ті қолданудың салдары – жеке тұлғаның күшті жақтарына баса назар аудару, олардың қабілеттерін арттыруға бағытталған шаралар арқылы қоғамға белсенді қатысуына көмектесу және олардың қатысуына кедергі келтіретін орталық және жеке факторларды ескеру. Біліктіліктер стандарттауға қолдау көрсетеді және көп салалық бағалауда функционалдық жағдайды түсінуге көмектеседі. Олар команданың барлық мүшелеріне, тіпті маманы емес салаларда да, проблемалардың дәрежесін анықтауға мүмкіндік береді. Біліктіліктерсіз кодтардың мағынасы жоқ. Кемістік, шектеу немесе қанағаттанбаушылық 0 (Проблема жоқ; 0–4%), 1 (Жеңіл проблема: 5–24%), 2 (Орташа проблема: 25–49%), 3 (Ауыр проблема: 50–95%) және 4 (Толық проблема: 96–100%) деңгейлерімен біліктілікпен сипатталады. Орталық факторлар ортаның кедергі немесе көмекші фактор ретінде әрекет ету деңгейін көрсететін теріс және оң шкаламен өлшенеді. Сақтандыру мақсатында біліктіліктер емнің тиімділігін сипаттау үшін қолданылуы мүмкін. Біліктілік баллының төмендеуі пациенттің функционалдық қабілетінің артуы деп түсіндірілуі мүмкін.
Негізгі жиынтықтар
ICF негізгі жиынтығы пациенттің функционалдық жағдайын анықтау және сипаттау үшін анықтамалық база және тиімді құрал ретінде қызмет ете алады. ICF негізгі жиынтықтары күтімнің үздіксіз процесінде және денсаулық жағдайының даму барысында қолданылуы мүмкін. Клиникалық дәрігер үшін ICF-тің толық көлемін пациенттермен қолдану көп уақытты қажет етеді, себебі қажетті категориялардың бір бөлігі ғана. Жалпы ереже бойынша, тәжірибеде байқалатын вариацияның 80% 20% кодтармен түсіндіріледі. ICF негізгі жиынтықтары пациенттің функционалдық деңгейін сипаттау үшін қажетті болған жағдайда, мүмкіндігінше аз, бірақ жеткілікті ICF категорияларын қамтиды. Кодтау жүйесі денсаулық жағдайының ауырлығы туралы маңызды ақпаратты, оның функционалдық жағдайға тигізетін әсері тұрғысынан ұсынуы мүмкін. Бұл аутизм немесе церебральды паралич сияқты спектрлік бұзылыстары бар балаларға күтім жасайтын мамандар үшін маңызды рөл атқарады. Осындай жағдайлары бар балалардың диагнозы бірдей болуы мүмкін, бірақ олардың қабілеттері мен функционалдық деңгейі уақыт өте келе жеке тұлғалар арасында да, бір тұлғаның ішінде де айтарлықтай өзгеруі мүмкін. Балалар мен жастардың функционалдық жағдайын, мүгедектігін және денсаулығын халықаралық жіктемесінің (ICF CY) алғашқы нұсқасы 2003 жылы аяқталды және 2007 жылы жарияланды. ICF CY ересектерге арналған ICF-тің құрылымдық тұрғысынан үйлесімді болуы үшін әзірленді. ICF CY мен ICF арасындағы маңызды айырмашылық – ересектерге арналған ICF-тің жалпы сипаттамалары ICF CY-де балалар мен жастардың даму ерекшеліктерін қамтиды. ICF CY кодтарының сипаттамалары қайта қаралып, кеңейтілді, ал бұрын пайдаланылмаған кодтарға жаңа мазмұн қосылды. Бейімделу, жауап беру, болжамдылық, тұрақтылық және қолжетімділік сипаттамаларын көрсететін кодтар қосылды. "Сезіну" және "объектілерді зерттеу" кодтары, сондай-ақ "оқудың маңыздылығы" кеңейтілді. Балалар өскен сайын көптеген орталарға ауысады. Мысалы, бала бастауыш немесе жоғары мектепке ауысуы немесе бір қызмет орнынан немесе мекемеден басқасына көшуі мүмкін. Мүгедек балалардың өміріндегі осындай өзгерістерге назар аудару денсаулық сақтау мамандарының маңызды міндеті болып табылады. Көшу кезінде баланың қажеттіліктеріне сай келетін ортаны табу үшін дайындық пен жоспарлау қажет. ICF CY сияқты кодтау жүйесінің арқасында көшу процесі жеңілдетіледі және араласу шаралары бұрынғы денсаулық сақтау қызметкері тоқтаған жерден жалғасады.