Кіріспе

Германиядағы таулар тізбегі

Вестервальд (; сөзбе-сөз "Батыс орман") – Рейн өзенінің оң жағалауында орналасқан, Рейнланд-Пфальц, Гессен және Солтүстік Рейн-Вестфалия федералдық штаттарындағы төменгі таулар тізбегі. Ол Рейн массивінің (Rheinisches Schiefergebirge немесе Рейн тақта таулары) бір бөлігі болып табылады. Оның ең биік нүктесі – теңіз деңгейінен 657 метр биіктіктегі Жоғарғы Вестервальдтағы Фушкауте. Туристік тартымдылықтарының қатарында – Ла Тене дәуіріндегі (б.з.д. 5-1 ғасырлар) кельт руиналары бар де (394 метр), сол аттас муниципалитетте орналасқан, сондай-ақ ортағасырлық орталығы бар Лимбург-ан-дер-Лан қаласы бар. Геологиялық тұрғыдан ескі және күшті эрозияға ұшыраған Вестервальдтың солтүстік бөлігі неогендік базальт қабаттарынан құралған жанартаулық үстіртпен жабылған. Оның ауданы шамамен құрайды, демек, шамамен , Вестервальдты Германиядағы ауданы бойынша ең ірі тау тізбектерінің біріне айналдырады. Батыс бөлігінде (Төменгі Вестервальд) жер беті шөгіп, төбелі жазықтарға ұласады. Жоғарғы Вестервальдтың экономикасының ерекшелігі – оның 40% орманды аймақтар, дәстүрлі тақта тас өндіру, саз кеніштері, диабаз және базальт өндіру, керамика және темір кен өнеркәсібі, сондай-ақ Сейгерландтағы (шамамен "Сейгерланд кенді аймақтары") кен өндіру. Шамалы биіктігіне қарамастан, Вестервальд төменгі таулар үшін тән жағымды климатқа ие. Экономикалық және мәдени тұрғыдан ол Германиядағы ең танымал тау тізбектерінің біріне жатады. "Вестервальд" атауы алғаш рет 1048 жылы Трир курфюрстігінің құжатында айтылған, ол Герборн қаласының батысындағы Бад Мариенберг, Реннерод және Эммерихенхайн қалаларындағы үш шіркеудің айналасындағы орманды жерлерді сипаттаған. Бұл атау 19 ғасырдың ортасынан бастап ғана бүкіл аймақ үшін кеңінен қолданыла бастады. Жоғарғы Вестервальд орта ғасырлардан бері Вестервальдқа билік етушілік ("Herrschaft zum Westerwald", сондай-ақ "vom" немесе "auf dem" Вестервальд) жүрегін құрады. Оған Мариенберг, Эммерихенхайн және Нойкирх сот округтері кірді. Кейіннен билік Бейльштейнге қарасты билікке немесе графтыққа қарады.

Орналасқан жері

Вестервальд негізінен Рейнланд-Пфальц, Гессен және Солтүстік Рейн-Вестфалия штаттарының үш ортақ нүктесінен оңтүстік-батысқа қарай жатыр. Ол Альтенкирхен, Лан-Дилль, Лимбург-Вейльбург, Нойвид, Рейн-Лан, Рейн-Зиг, Вестервальд аудандары мен ішінара Зиген-Витгенштейнде орналасқан. Ол Ротхаргебиргеден оңтүстікке, Лахн-Дилль Бергландтан (тағы бір төмен таулы жота) оңтүстік-батысқа, Таунустың солтүстігіне және Орта Рейннің шығысына қарай созылады. Зиген мен Бурбахтан шамамен оңтүстікке, Хайгерден оңтүстік-батысқа, Вейлбургтен солтүстік-батысқа, Лимбург-ан-дер-Лахннан солтүстікке, Кобленцтен солтүстік-шығысқа, Линц-ам-Рейннен шығысқа, Виссеннен оңтүстік-шығысқа және Бетздорфтан оңтүстікке қарай кеңейеді. Оның орталығында Бад-Мариенберг пен Хахенбург жатыр. Сағат тілі бойынша Вестервальдтың шекарасында келесі өзен аңғарлары орналасқан: Кобленц пен Линц арасындағы Рейн, Бетздорфқа дейінгі Зиг, Хеллер, Дилль және оның Ветцлар маңындағы сағасынан бастап Ланннан Ланштейнге дейін. Геоморфологиялық тұрғыдан Вестервальд Рейн массивіне жатады, ол Рейннің оң жағалауындағы осы таулы аймақтың шығыс жартысының көп бөлігін құрайды. Сонымен қатар, Дилльдің шығысында орналасқан Гладенбах жоталары да Вестервальдқа жатады, ал Хайгер Садлға (Хайгер Саттл) жақын және Зигеннің шығысына дейінгі таулар Ротхаргебирге бөлігі деп есептеледі.

Климат

Аймақтың климаты негізінен мұхиттық (Кеппен климаттық жіктелімі: Cfb) деп сипатталады, ал биік жерлерде ылғалды континенттік климат (Кеппен климаттық жіктелімі: Dfb) басым. Unterwesterwald (Төменгі Вестервальд) төмендіктерінде жаз айлары жылыдан ыстыққа дейін өзгереді. Кездейсоқ конвективтік жаңбырлар жиі кездеседі, бірақ көбінесе қысқа мерзімді болады. Қыстары жұмсақ және жауын-шашын мөлшері көп, көбінесе жаңбыр түседі. Жыл бойы бірнеше рет қар жауады, бірақ көбінесе сағаттар ішінде еріп кетеді. Бұл аймақта инжір, шабдалы сияқты жылуға төзімді жемістер жақсы өседі. Oberwesterwald (Жоғарғы Вестервальд) және Hoher Westerwald (Биік Вестервальд) таулы аймақтарында климат әлдеқайда суық және экстремалды ауа райы құбылыстарына бейім, мысалы, экстратропикалық циклон кезіндегі күшті жел. Жазғы күндері жағымды жылы болады, салқын желдің арқасында ыстыққа дейін жете бермейді, ал қыстары суық және қарлы болады. Аймақта бірнеше шаңғы курорттары орналасқан.

Орны

Вестервальдтағы округтік орталықтар: Альтенкирхен (Альтенкирхен ауданы), Монтабур (Вестервальд округі) және Нойвид (Нойвид ауданы). Бұған қоса, Лахн-Дилл округі, Майен-Кобленц округі, Рейн-Лан округі және Лимбург-Вейльбург округінің әрқайсысы Вестервальдтың бір бөлігін қамтиды. Егер Зиг өзені Вестервальдтың ең солтүстік шекарасы деп есептелсе, онда Рейн-Зиг округі де, кем дегенде, осы аймаққа жатады (мысалы, Зибенгебирге және Эйторф пен Виндек қалалары).

Көлік байланыстары

Вестервальд және оның сыртқы шеттері Bundesstraßen 8, 42, 49, 54, 62, 255, 256, 277, 413 және 414 тас жолдарымен кесіліп өтеді, олар арқылы A 3 (Кельн–Франкфурт), A 45 (Дортмунд–Ашафенбург) және A 48 автобандарына қосылу мүмкіндігі бар. Ең маңызды темір жол – Монтабур және Лимбург-ан-дер-Лан қалаларындағы шағын аялдамалары бар Кельн-Франкфурт жоғары жылдамдықты темір жол желісі. Жоғарғы Вестервальдты жеке қолдану және арнайы туристік рейстер үшін Сигерланд әуежайы қызмет көрсетеді, ол Бурбахтың оңтүстігінде орналасқан.

Геология

Геологиялық тұрғыдан алғанда, Вестервальд Рейн массивінің бір бөлігі болып табылады және мезозой дәуірінде Еуропаның көп бөлігін құраған үлкен Вариска тау жүйесінің күшті эрозияға ұшыраған қалдығын көрсетеді. Девон шөгінділері үшіншілік кезеңдегі жанартаулық массалармен, әсіресе базальт және туфтармен жабылған. Шаруашылық тұрғысынан маңыздылары – шифер, әк тас және саз кеніштерінен басқа, Рейнтал (Ункель, Линц) және төменгі Вид өзені арасындағы темір және оны өңдеу өнеркәсібі, Нойвид бассейніндегі пемзалы қиыршық тас, түрлі минералды сулар және бұрынғы көмір өндірісі болды. Вестервальд аймағының барлығы палеозой дәуірінде (600-270 миллион жыл бұрын) тропикалық жылы теңіздің астында жатқан. Бұл теңіз Вариска геосинклиналына көптеген шақырым қалыңдықтағы шөгінділерді жинақтады, олар кейіннен болған тау жасалу кезеңінде күшті қысымға ұшырады. Вестервальдтың солтүстік және оңтүстік-батыс жиектеріндегі Зиген және Кобленц қалалары тіпті екі төменгі девон қабатына, олардың әдемі тақташаларына аттарын берді. Таудың жоғарғы қабаттары базальттан тұратын жанартаулық шөгінділерден құралған. Кейбір аймақтарда шифер мен саз ұзақ жылдар бойы қазылып келеді, соңғысы әсіресе Kannenbäckerland аймағында, сондай-ақ саз тұзды шынымен жалатылған сұр Вестервальд керамикасын жасау үшін қолданылады, оған кобальт көк түсті әшекейлер салынады. Керамика өнеркәсібі Гренцхаузенде шоғырланған. Экспорт, әсіресе Италияға, маңызды рөл атқарады (жыл сайын бір миллионнан астам тонна). 16-шы ғасырдың ортасында Бельгиядағы Раереннен келген керамика шеберлері Вестервальдқа көшіп келіп, өздерімен бірге кейбір қалыптарды әкелді. Осы керамика Жаңа дүниеге жеткізілді және Чесапик поселкелерінде табылған. Бүгінде мұнда жоғары сапалы құймақ пен кружкалар ғана емес, сонымен қатар қолмен боялған, иілген гүлдік өрнектермен безендірілген, қолмен жасалған тұрмыстық заттардың алуан түрлерін табуға болады. Шығыс Вестервальдта (Гессенде орналасқан бөлігі) геологиялық уақыттың әртүрлі кезеңдерінен қызықты әктас кен орындары бар. Төменгі карбон дәуіріндегі Эрдбах әктасы бір шағын уақыт аралығына "Эрдбахия" деген ат берді. Брайтшайд маңынан 380 миллион жыл бұрын осы жерде болған субтропикалық девон теңізінен қалған атоллдың қалдықтары табылды. Бұл әктастың бір бөлігі ашық карьерде өңделеді, ал Энспель маңында "табиғат ескерткіші" құрылды, онда бірнеше университеттердің ғылыми-зерттеу институттары зерттеулер мен экскурсиялар жүргізеді. Бірнеше карст үңгірлері спелеология үшін қызығушылық тудырады және Эрдбахтың уақытша жоғалып, қайта пайда болуына себеп болады.

Ерте заман

Тарихи қазбалар арқылы Вестервальд аймағына кельттер қоныстанғандығы және олардың Халштат дәуірінде (темір дәуірі, шамамен б.з.д. 750-500 жылдар) темір кенін пайдаланғандығы анықталды. Олар бұл аймаққа Хунсрюк аймағынан келген болуы мүмкін. Ла Тене дәуірінен келттік сақиналы қабырғалармен қоршалған қорғаныс және паналатуға арналған қамалдар қалды, оларды Малберг сияқты басқа да биіктерде кездестіруге болады. Ла Тене дәуірінде германдық тайпалар шығыстан және Сиг аңғарынан еніп келді. Олар б.з.д. 380 жылы Жоғарғы Вестервальдқа келді, Жоғарғы Вестервальдты айналып өтіп, оны жолсыз, орманды дала ретінде қарады, содан кейін 2-ғасырда Рейнге жетті.

Рим дәуірі

Кельттер германдық басқыншылардан қашып, батысқа қарай жылжуға мәжбүр болған кезде, римдіктер де Рейн өзенінің сол жағалауынан оңтүстік-батысқа қарай ығысты. Дегенмен, римдіктер Рейн өзенінің оң жағалауындағы тар жолақты және Рейн Вестервальд деп аталатын аймақты ғана басып алды. Вестервальдтың өзі римдіктер бақылауындағы аумақтан тыс қалды, себебі римдіктер шекара ретінде сирек қоныстанған, көбінесе жолдары жоқ жабайы далалы жерді сақтап тұруды жөн көрді.

Чатти уақыты

Вестервальдтың тұрақты қонысы және осымен оның аумақтық тарихы III ғасырда римдіктер ығыстырылғаннан кейін шати (гессендер) аймаққа енуімен басталды. Көші-қон дәуірінен ("Völkerwanderung") қалған –ar, –mar және –aha (мысалы, "Haigraha" = Haiger) сияқты жер-атауларының жұрнақтары қазір де кездеседі. Олар орманның сыртқы жиектеріндегі, топырағы мен климаты ерте қоныс салушыларға қолайлы болған ойыстар мен шатқалдарда орналасқан, мысалы, Хадамар, Лар және Ветцлар. IV-VI ғасырларда бұрын жол болмаған жерлерде жерді игеру кезеңінде пайда болған қоныстар –ingen және –heim жұрнақтарын алып, Беллинген және Бладернхайм сияқты аталады; олар Жоғарғы Вестервальдтағы кең, көтеріңкі жазықтарда жатыр.

Франктар заманы

Франктар өздерінің аймақтарының орталық бөліктерінде Вестервальдтың шетінде ескі қоныстарын салған, ішкі аймақтарда баяу және тұрақты бекіністерді қалыптастыру үшін. Осылайша, –rode, –scheid, –hahn, –berg, –tal және –seifen сөздерімен аяқталатын атаулар пайда болды. Орманды далаға айналдырып, елді мекендер құрылғаннан және темір кенін қорыту үшін ағаш кесу басталғаннан кейін, орманның кең ауқымды жойылуы басталды. 6-9 ғасырлар аралығында ескі қоныстардан шетке қарай кеңейіп, жаңа елді мекендер пайда болды, бұл процесс әлі күнге дейін –hausen, –hofen, –kirch, –burg немесе –tal сияқты жер-атауларының соңғы буындарында көрініс береді.

Орта ғасырлар

Вестервальдтағы соңғы қоныстану кезеңі 10 ғасырда басталып, шамамен 1300 жылы аяқталды. Каролингтер саясаты және одан кейін Трир және Кельн миссиясы арқылы бұл аймақ христиандықты қабылдады. Трир Лан өзені бойымен, Кельн Рейн және Сиг өзендері бойымен ілгеріледі. Трейрдің Лоррания және Төменгі Рейн әсері Вестервальдқа енгізілді. Сол кездегі құрылыс өнерінің куәгерлерінің бірі – Лимбург Диткирхендегі монастырь шіркеуі, оның ең көне бөліктері. Отон және Салиан әулеттері арасындағы көптеген меншік алмасулардан кейін, ақырында Sayn, Diez және Wied графтары кең аумақты жерлерді иеленуге қол жеткізді. Лоренбург графтары ерекше маңызға ие болды, кейіннен олар өздерін Нассау графтары деп атады. Шығыс жақта Гессен ландграфтары Майнц архиепископын шайқаста жеңе алатындарын мәлімдеді. Сонымен қатар, Вид графтары, Сайн-Витгенштейн графтары және Трир курфюрстігі – бәрі де көрнекті жер иелері болды.

Қазіргі заман

Саяси қатынастар 16 ғасырға дейін қарапайым болды. Төрт ірі державаның ықпал аймақтарында (Майнц, Кельн, Трир, Гессен) Нассау үйі Зиген мен Нассау арасындағы Диль өзені бойындағы өзінің аумағын кеңейтіп, бекіте алды. Наполеондық дүрбелеңдерден кейін Нассау жаңадан құрылған Пруссиямен Вестервальдтың үлкен бөлігін бөлісуге мәжбүр болды. 1866 жылы Пруссия оны аннексиялағанға дейін Нассау тәуелді герцогтығы болды. Бүгінде Вестервальд Германияның үш федералды жері: Гессен, Солтүстік Рейн-Вестфалия және Рейнланд-Пфальц арасында бөліскен.

Вестервальд жалған

Вестервальд әндермен де, әсіресе халық әндерімен халықаралық деңгейде танымал. Оның ішінде "Вестервальд әні", сондай-ақ "Вестервальд маршы", "Вестервальд, сен қаншалықты әдемісің", ән жазушы Ульрик Ремидің "Жаңа Вестервальд әні", "Мен Вестервальдтанмын" және Карл Эберхард Хайн мен Юрген Хардектің "Вестервальдтағы ең сүйкімді қыз" әндері Де Хёнер, Дир Шрёдерс және басқа топтар арқылы кеңінен танылды. "Вестервальд әні" Чили қарулы күштерінде де орындалады және "Himno de la Sección" деп аталады. Бұл ән Оңтүстік Кореяның "Біздің ұлтымыз мәңгілік" әскери әніне шабыт берді. Соңғы жылдары Германияда нацистік дәуірдегі тарихына байланысты даулы мәселеге айналды, нәтижесінде 2017 жылы Германия әскері оны орындауды тоқтатты.

Басқа

Вестервальд тұрғындары үшін стандартты неміс термині – Вестервальд (көпше түрі: сол күйінде), бірақ олар сонымен қатар «Базальткөпп» («Базальт бас») деп те белгілі, себебі олардың ойлауы баяу деп есептеледі және олар базальтқа бай аймақта өмір сүреді. Wäller – олардың тағы бір халықтық аты. Германиядағы ең жақсы бағаланған 12 жаяу серуен жолының бірі – Вестервальдстейг. Вестервальдстейг Вестервальдты шығыстан (Херборн) батысқа (Райн) кесіп өтеді.