Кіріспе

Арденн (аʁdɛn; Ardennen ; Ardennen; ; ), сондай-ақ Арденн орманы немесе Арденн орманы деп аталады, Бельгия, Люксембург, Германия және Францияда орналасқан, кең орманды, қиын-қыстау жерді, төбелер мен қатарлы жоталарды қамтитын Еуропа аймағы. Геологиялық тұрғыдан алғанда, бұл таулы аймақ Эйфельдің батысқа қарай созылған бөлігі болып табылады; екеуі де девон кезеңінің гиветтік дәуірінде (382,7 – 387,7 миллион жыл бұрын) пайда болған, сондай-ақ осы үлкен таулы аймақтың басқа да бірнеше аймақтары да осы кезде қалыптасқан. Арденн Германия мен Францияға дейін созылады (Арденн департаменті мен бұрынғы Шампань-Арденн аймағына атын берген) және геологиялық тұрғыдан Эйфельге (Арденн орманының Германияның Битбург-Прум аймағына дейінгі шығысқа қарай созылған бөлігі) дейін жетеді; оның көп бөлігі Валонияның оңтүстік-шығысында, Бельгияның оңтүстік және ауылдық бөлігінде орналасқан (жағалау жазығынан алыс, бірақ елдің жалпы аумағының жартысынан астамын қамтиды). Арденннің шығыс бөлігі Люксембург Ұлы Герцогстығының солтүстік үштен бір бөлігін құрайды, бұл аймақ «Éislek» (Оеслинг) деп те аталады. Оңтүстік-шығысқа қарай Эйфель аймағы Германияның Рейнланд-Пфальц аймағына жалғасады. Арденннің ағаштары мен өзендері Валонияның 18- және 19-ғасырлардағы өнеркәсіптік өркендеуіне қажетті көмірді қамтамасыз етті, сол кезде Валония әлемдегі екінші ірі өнеркәсіптік аймаққа айналды. Аталған аймақ 20-ғасырға дейін өнеркәсіптік маңыздылығын сақтап келді, металлургияда көмірдің көмірді алмастыруынан кейін де. Арденннің стратегиялық орны оны ғасырлар бойы Еуропа елдері үшін шайқас алаңына айналдырды; ол екі дүниежүзілік соғыс кезінде де маңызды шайқастардың ортасы болды.

География

Арденнің көп бөлігі тығыз орманмен жабылған, төбелерінің орташа биіктігі шамалы, бірақ Оңтүстік-Шығыс Бельгиядағы Биік Фен аймағындағы батпақты сортаптарда одан да биікке көтеріледі. Аймақ жылдам ағысқа ие өзендермен ойылып жасалған тік беткейлі аңғарлармен ерекшеленеді, олардың ең ірісі – Муаз өзені. Оның халқы ең көп қалалары – Бельгиядағы Вервьер және Франциядағы Шарлевиль-Мезиер қалалары, екеуінде де 50 000-нан астам тұрғын бар. Арден аймағында басқа жерлерде халық тығыздығы салыстырмалы түрде төмен, қалалардың көбі 10 000 тұрғынынан аспайды. (Бельгияның Юпен және Бастонь қалалары бұл ереженің ерекшелігі болып табылады.) Германиядағы Эйфель таулары Арденмен шектеседі және бірдей геологиялық құрылымның бөлігі, бірақ олар әдетте екі жеке аймақ ретінде қарастырылады.

Геология

Арден – Герциний оргенезі кезінде қалыптасқан тау жотасының қалдықтары; Францияда осыған ұқсас құрылымдар – Арморика массиві, Орталық массив және Вогездер. Бұрынғы таулардың төменгі жағында көбінесе көмір, темір, мырыш және басқа да металдар кездеседі. Бұл геологиялық факт Валлонияның географиясы мен тарихының көп бөлігін түсіндіреді. Арденнің солтүстігі мен батысында Самбр және Мез өзендерінің аңғарлары орналасқан, олар Валлонияның ең өнеркәсіптік дамыған провинциялары арқылы (Sillon industriel) өтеді, мысалы, Эно провинциясы, Эно өзені бойында (Эноның этимологиясы); Самбр өзені бойындағы Боринаж, Орталық және Шарлеруа; Мез өзені бойындағы Льеж провинциясы. Аймақ соңғы жүздеген мың жылдарда мантиалық қаусылдаманың әсерінен көтерілген, бұл ескі өзен террасаларының қазіргі биіктігінен өлшенді. Бұл геологиялық аймақ Валлония тарихында маңызды, өйткені осы бұрынғы тау Валлонияның экономикасының, тарихының және географиясының бастауында тұр. "Валлонияда әртүрлі жасқа бөлінетін тау жыныстарының кең ауқымы бар. Халықаралық деңгейде танылған кейбір геологиялық кезеңдер Валлониядағы тау жыныстарынан анықталған: мысалы, Фрасний (Фраснес-лез-Кувин), Фаменний (Фамен), Турне (Турне), Визе (Визе), Динант (Динант) және Намур (Намур)". Турнеден басқа, бұл тау жыныстарының барлығы Арден геологиялық аймағына жатады.

Экономика

Ардендер Бельгияның Люксембург провинциясының (жақын орналасқан Люксембург Ұлы Герцогтігімен шатастырмау керек) басым бөлігін, Намюр провинциясының оңтүстігін, Лиеж провинциясының көп бөлігін, сондай-ақ Эно провинциясының шағын бөлігін қамтиды. Бұған қоса, Люксембург Ұлы Герцогтігінің солтүстік үштен бір бөлігі, "Эйслек" (Ослинг) деп аталатын және француз Ардендер департаментінің негізгі бөлігі де кіреді. 19 ғасырдағы индустрияландырудан бұрын, Валлония аймағындағы осы төрт бельгиялық провинцияда және француз Ардендеріндегі алғашқы домендік пештер отын ретінде Ардендер орманнан алынған көмірді пайдаланды. Бұл өнеркәсіп қазіргі Люксембург провинциясының оңтүстігінде де дамыды (1839 жылға дейін ол Люксембург Ұлы Герцогтігінің құрамында болған), бұл аймақ Гаум деп аталды. Көмірді пайдаланатын Валония болат өнеркәсібінің ең маңызды бөлігі Лиеж, Шарлеруа, Ла-Лувьер, Боринаж қалалары және Валония Брабантындағы (Тюбиз) көмір кен орындарының маңында салынды. Валония аумағы мен халқына шаққанда әлемдегі екінші ірі өнеркәсіптік аймаққа (Ұлыбританиядан кейін) айналды. Ардендердің таулы жері мен қатал климаты ауыл шаруашылығының мүмкіндіктерін шектейді; тазартылған жерлерде егіншілік пен сүт шаруашылығы ауыл шаруашылығының негізгі саласы болып табылады. Аймақ ағаш және минералдарға бай, ал Лиеж және Намюр қалалары маңызды өнеркәсіптік орталықтар болып табылады. Орманды алқаптарда жабайы жануарлар көптеп кездеседі. Аймақтың көркемдігі мен аулау, велосипед тебу, жаяу серуендеу және каноэмен жүзу сияқты түрлі демалыс мүмкіндіктері оны танымал туристік орынға айналдырды.

Этимология

Бұл аймақ өзінің атауын Рим дәуірінде Ардуэнна Сильва деп аталатын кең байырғы орманнан алады. Ардуэнна, болжам бойынша, бритондық "ardu" сөзінің галлик түбірінен шыққан, себебі "ardd" ("биік") және латын "arduus" ("биік", "жартасты") сөздерімен байланысты. Екінші бөлігі нақты белгісіз, бірақ ол кельттік "*windo" элементімен байланысты болуы мүмкін, мысалы, уэльс тіліндегі "wyn/wen" ("ақ", "батыл"), бұл бастапқыда "батыл/ақ биіктіктердің орманы" деген мағынаны білдіреді деген жорамал бар. Арденн аймағы, бұл этимологияны Ұлыбританиядағы көптеген Арден атауларымен, соның ішінде Арден орманымен бөліседі.

Тарих

Қазіргі Арден аймағы римдіктер заманында тіркелген орманнан едәуір кішірек аумақты қамтиды. Шарльмен байланысты XII ғасырғы көне француз жыр-дастаны «Quatre Fils Aymon» Валлонияның көптеген өзендерін, ауылдарын және басқа да жерлерін атайды. Динанттағы Байяр деп аталатын жартас атын Байярдан алған, ол – аңыз бойынша, Муа өзенінің екінші жағалауына секіріп өткен сиқырлы бай ат. 881 және 882 жылдары викингтер Ардендегі ескі римдік жолдарды пайдаланып, Малмеди және Ставелот аббаттарына шабуыл жасап, Эйфельдегі Прум аббатханасын қиратқан. Арденнің стратегиялық орны оны көптеген ғасырлар бойы еуропалық державалар үшін шайқас алаңына айналдырды. Арденнің көп бөлігі Люксембург герцогтығының (1815 жылдан бастап Ұлы герцогтық) құрамына кірді, ол Киелі Рим империясының мүшесі болды және Еуропаның күшті әулеттері арасында бірнеше рет қолы ауысты. 1793 жылы революциялық Франция Рейн өзенінің батысындағы барлық басқа аумақтармен бірге осы аймақты да аннексиялады. 1815 жылы Наполеон соғыстарының саяси салдарларын қарастырған Вена конгресі бұрынғы географиялық жағдайды қалпына келтірді, Арденнің көп бөлігі Люксембург Ұлы Герцогтығының құрамына енді. 1830 жылғы төңкерістен кейін Бельгия Корольдігі құрылды, Арденнің саяси болашағы Бельгия, Люксембург және Нидерланды арасында көптеген дау-дамайларға себеп болды, сонымен қатар Франция, Пруссия және Ұлыбритания сияқты ірі державалар да қатысты. Нәтижесінде 1839 жылы Люксембург Ұлы Герцогтығы өзінің аумағының батыс бөлігінің 63% -ын (Арденнің негізгі бөлігін де қамтиды) жаңа Бельгия Корольдігіне берді, ол қазір Люксембург провинциясы болып табылады. 20 ғасырда Арден аймағының қиын жер бедері мен тар байланыс жолдары салдарынан ірі әскери операцияларға жарамсыз деп есептелді. Алайда, Бірінші және Екінші дүниежүзілік соғыстарда Германия Францияның салыстырмалы түрде нашар қорғалған бөлігіне шабуыл жасау үшін Арденнен тез өтуге сәтті тырысты. Дүниежүзілік соғыстар кезінде Арденде үш ірі шайқас болды: Бірінші дүниежүзілік соғыстағы Арден шайқасы (1914 жылдың тамызы), Франция шайқасы (1940) және Екінші дүниежүзілік соғыстағы Арден шайқасы (1944–1945). Екі дүниежүзілік соғыс кезінде аймақтың көптеген қалалары ауыр зақымдарға ұшырады. Екінші дүниежүзілік соғыстағы одақтас әскерлерінің генералдары бұл аймақтың көлік құралдары мен әсіресе бронетехника үшін өтпес деп сенді, сондықтан соғыс кезінде бұл аймақ іс жүзінде қорғалмаған болып қалды. Неміс әскері бұл аймақты екі рет Солтүстік Франция мен Оңтүстік Бельгияға басып кіру үшін пайдаланды, Люксембург арқылы Франция шайқасында және кейінірек Арден шайқасында. 1939 және 1940 жылдары нацистік Германияның әскери стратегтері Францияға шабуыл жасағанда осы орманды механикаландырылған күштерінің негізгі бағыты ретінде таңдады. Орманның үлкен аумағы бронетанктік дивизияларды жасыруға мүмкіндік берді, ал француздар немістердің мұндай қауіпті қадамға баратынын күтпегендіктен, ондағы ілгерілеуді ойламады немесе армияның орман арқылы өтуіне кем дегенде 15 күн кетеді деп есептеді. Неміс күштері, негізінен Эрих фон Манштейннің басшылығымен, екі күн ішінде жоспарды жүзеге асырып, көптеген дивизияларды Мажино желісінен өтіп, Францияға солтүстіктен шабуыл жасап, француз күштерін жеңді. 1940 жылдың мамыр айында неміс әскері француз армиясының қарсылығына қарамастан Муа өзенін кесіп өтті. Генерал Хайнц Гудерианның басшылығымен неміс бронетанктік дивизиялары Франциядағы Динант және Седан қалаларынан өзеннен өтті. Бұл Парижке қарай жылжудағы маңызды қадам болды, ал Франция 1940 жылдың 25 маусымында құлдырады. Соғыстың соңында Арден аймағы Арден шайқасында қайтадан маңызға ие болды. Бірнеше уақыт бойы кері шегінуге мәжбүр болған неміс армиясы 1944 жылдың желтоқсан айында Антверпенді қайтарып алуға және Францияның солтүстігіндегі алға жылжып келе жатқан британдық және американдық күштердің арасында бұзушылық жасауға тырысып, күтпеген шабуыл жасады. Ауыр шайқастан кейін одақтас әскерлері Динант маңында Муа өзенінде неміс шабуылын тоқтатты. Соғыстан кейінгі кезеңде Арден бельгиялықтар мен көршілес елдер арасында танымал демалыс орнына айналды. Туристік индустрия кең ауқымды және әр түрлі қызмет түрлері мен жайлылық деңгейлеріне ие.