Кіріспе

Ресейлік миллиардер (1961 жылы туған) Владимир Потанин

Владимир Олегович Потанин (Владимир Олегович Потанин; 3 қаңтар 1961 жылы туған) – ресейлік миллиардер кәсіпкер. Ол байлығын 1990-шы жылдардың басындағы және ортасындағы Ресейдегі «акцияларға қарыз беру» дағдысы арқылы едәуір жинады. 2024 жылдың ақпанына қарай ол Ресейдің ең бай адамы және Bloomberg Billionaires Index бойынша әлемдегі 48-ші ең бай адам, оның күйі 31 миллиард долларға бағаланады. 2023 жылы Forbes журналы оны 23,7 миллиард долларлық күйімен Ресейдің екінші ең бай адамы деп атады. Оның ұзақ мерзімді серіктесі Михаил Прохоров болды, олар 2007 жылы тарасуға келісті. Содан кейін олар өзара активтерін Folletina Trading холдинг компаниясына біріктірді, одан кейін активтерді бөлу туралы келісімге келді. 2018 жылдың қаңтар айында Потанин АҚШ Қаржы министрлігінің Ресей президенті Владимир Путинмен тығыз байланысы бар 210 адамнан тұратын «Путин тізіміне» енді. 2022 жылдың маусым айында Ұлыбритания «Президент Владимир Путиннің жақын шеңберінен» шыққан ірі олигархтардың бірі болғандығы үшін Потанинге санкция салды.

Ерте өмір және білім

Потанин бұрынғы КСРО-да, Мәскеуде, жоғары дәрежелі орыс коммунистік отбасында дүниеге келген. 1978 жылы Мәскеу мемлекеттік халықаралық қатынастар институтының (МГИМО) Халықаралық экономикалық қатынастар факультетіне оқуға түсті, бұл институт Сыртқы істер министрлігі үшін кадр даярлаған. 1983 жылы МГИМО-ны бітірген соң, ол әкесінің жолын жалғап, Сыртқы сауда министрлігінің құрамындағы барлық одақтық сыртқы сауда ұйымы (FTO) Soyuzpromexport-та жұмыс істеді.

Басталуы (1991-1998)

Перестройка кезінде Потанин мемлекеттік сыртқы сауда құрылымдарынан кетіп, 1991 жылы Сыртқы сауда министрлігінде алған білімі мен бұрынғы кәсіби байланыстарын пайдалана отырып, "Интеррос" жеке бірлестігін құрды. 1993 жылы Потанин жаңа құрылған Біріккен экспорт-импорт банкінің (ОНЭКСИМ банк) президенті болды. "Онексимбанк" – "МФК" банкінің қаржылық серігі және Андрей Вавиловқа жақын "Онексимбанк МФК" банктік тобы ретінде де танымал болды. Потанин Ресей Премьер-Министрі Виктор Черномырдинмен Анатолий Чубайс арқылы танысты, ол Потанинды Черномырдинге ұсынды. 1995 жылы Потанин Ресейдің кеңес одағынан кейінгі экономикалық реформасының маңызды тірегі болған "акцияларға қарыз" аукциондарын ұйымдастыруда шешуші рөл атқарды. Бұл аукциондар ресейлік компаниялардың активтерін нарықтық бағадан төмен сатуға мүмкіндік берді және Ресей олигархиясының қалыптасуының бастапқы сәті деп есептеледі. "Нью-Йорк Таймс" газетінің мәліметінше, 1999 жылы аукцион жоспары "көптеген жағдайда зор қылмыс актісі" ретінде қарастырылды. 1998 жылдың тамызынан бері Потанин "Интеррос" компаниясының президенті және директорлар кеңесінің төрағасы болып табылады. 1998 жылдың 25 қарашасында Потанин Борис Джорданды "Сиданко" компаниясының төрағасы қызметіне ұсынды, ол 1999 жылдың ақпанына дейін бұл қызметті атқарды.

Норильск никелі

Потанин және оның ұзақ мерзімді серіктесі Михаил Прохоров 1990 жылдардың басында "акциялар үшін несиелер" схемасы арқылы "Норильск Никельді" (немесе "Норникельді") сатып алды, олар екеуі фирманың 54% үлесіне ие болды. 2018 жылғы мәлімет бойынша, Потанин компанияның 34% үлесіне ие болды. Олар қызметін ұйымдастырып, "Норникельді" заманауи корпорацияға айналдырды. Прохоров өзінің 25% үлесін 15 миллиард долларға сатуға ұсынды. 2016 жылы Meduza зерттеу платформасы жариялаған мәліметтерге сәйкес, Прохоров Ресейдің бұрынғы президенті Борис Ельциннің бас кеңесшісі Валентин Юмашевке президент Владимир Путинге жүгінді. Хабарламаға қарағанда, Путин Прохоровтың қатысуымен Потанинге телефон соғып, "Серіктестерді алдау – адал емес" деп айтып, оны сөккен. Прохоров соңында өзінің 25% "Норильск" үлесін RUSAL-дың Олег Дерипаскасына сатуға келісті.

Олег Дерипаскамен меншік даулары

2008 жылы Дерипаска Прохоровпен оның "Норильск никель" үлесін сатып алу туралы келісімге келді, бұл Потаниннің қарсылығына қарамастан жасалды. Қарсылығында, Прохоров "РУСАЛ" компаниясының 14%-ын иеленді. Бұл Дерипаска мен Потанин арасында меншік дауы тудырды, ол 2012 жылы Роман Абрамович Норильск акцияларының 6,5%-ын сатып алып, тараптар арасындағы күш тепе-теңдігін сақтап, дауыны тоқтату арқылы шешілді. Бұл келісім сонымен қатар тараптарға жаңа үлестерді сатуға немесе сатып алуға тыйым салды. Келісімнің нәтижесінде Потанин компанияның бас директоры болды, себебі ол "Норильск" акцияларының шамамен 30%-ына ие болды, бұл Дерипаскадан 2%-ға көп. 2018 жылдың ақпан айында Потанин Абрамовичтің үлесінің 4%-ын сатып алуды ұсынды. Наурыз айында Потанин Абрамовичтен "Норильск" акцияларының 2%-ын сатып алу бойынша алдын ала келісімге қол жеткізді. 2018 жылдың наурыз айына дейін сатып алу ресми түрде бекітілмеді, себебі 2012 жылғы акционерлер келісімі бұзыла ма, жоқ па, деген мәселені шешетін сот шешімі күтілуде еді. Егер сатып алу мақұлданса, Потанинге "Норильск" акцияларының 32,9%-ы тиесілі болар еді, ал Дерипасканың үлесі 27,8% құрар еді. 2018 жылдың 28 маусымында сот Абрамовичтің активтерін Потанинге сатуға тыйым салды. Ол кезде Дерипаска акцияларды сатып алуға алдын ала құқығын пайдалана ма, жоқ па, белгісіз болды.

Қоршаған ортаның ластануы

Потаниннің бас директор ретінде қызмет ету кезеңінде «Норникель» компаниясы экологиялық жағдайы үшін үнемі сыналып келді. Компания Ресей Арктикасының ең ірі ластаушыларының бірі деп танылды, ал Норильск қаласы Жер бетіндегі ең ластанған орындардың бірі ретінде аталды. 2013 жылғы мәліметтерге сәйкес, «Норникель» өндірісі «жыл сайын 500 тонна мыс және никель оксидтерін шығарып, атмосфераға тағы 2 миллион тонна күкірт диоксидін шығарады», бұл жергілікті тұрғындардың өмір сүру ұзақтығын Ресейдегі орташа көрсеткіштен 10 жылға кемітеді. Қалаға келген журналистердің хабарлауынша, Норильск «1,2 миллион акр өлген ормандармен» қоршалған, немесе «Германияның аумағымен тең радиустағы табиғат ауаның қатты ластануынан құрдымға кеткен».

2016 жылдың қыркүйек айында, «Норникель» компаниясының шлам құбырының жарылуы салдарынан суға өнеркәсіптік қалдықтар құйылғаннан кейін Далдыкан өзені қызыл түске енді. Осыдан кейін Ресейдің табиғи ресурстарды қадағалау федералды қызметі (Росприроднадзор) «Норникель» компаниясына белгісіз сомада айыппұл салды. 2017 жылдың қаңтар айында Путинмен өткен кездесуде Потанин 2023 жылға дейін жаңа технологияларды енгізу арқылы экологиялық мәселелерді шешуге уәде берді. Потанин компанияның 2023 жылға дейінгі ұзақ мерзімді даму бағдарламасы аясында шығарындыларын 75%-ға азайтуды жоспарлап отырғанын айтты. Компания мәліметтері бойынша, 2017 жылы Норильск аймағындағы шығарындылар 30-35%-ға төмендеді. Дегенмен, тағы да 2 миллиард долларлық экологиялық тазалау жобасы әлі де күтіп тұр. 2020 жылдың мамыр айында «Норникель» компаниясына тиесілі электр стансасында ірі мұнай төгіліп, өзендер 21 000 текше метрге дейін дизель отынымен жабылған, бұл қазіргі Ресей тарихындағы екінші ірі мұнай төгілуі деп танылды.

Басқа инвестициялар

Потанин сонымен қатар Petrovax Pharm фармацевтикалық компаниясының акцияларына да ие.

Роза Хутор шаңғы курорты

Потанин 2003 жылы Австрияда Путинмен бірге шаңғы тебуден кейін Сочидің маңындағы Мзимта шатқалында «Роза Хутор» шаңғы курортын дамытуға шабыттанды. 2007 жылы Сочи 2014 жылғы Қысқы Олимпиада ойындарын қабылдағаннан кейін ол курортқа 2 миллиард доллардан астам инвестициялады. Ол Путинді аймақты кеңейтуге келісім беруге шақырды, бұл аймаққа одан әрі зиян келтіреді деп есептеген экологиялық ұйымдардың қарсылығына қарамастан, «Ресейлік Куршевель» құруға мүмкіндік береді. Потанин Сочидегі қонақүйлер мен шалелерді, сондай-ақ «Роза Хутор» шаңғы курортын салу кезінде (Халықаралық Олимпиада комитетінің талабы бойынша) кем дегенде 530 миллион долларға шығын бағасы артқанын мәлімдегеннен кейін, Ресей үкіметінен қосымша шығындарды өтеуді сұрады. Кейіннен «Роза Хутор» курортын салу орманның кең аумағын кесуге әкелгені анықталды, бірақ Потанин құрылысқа «аздаған қазба жұмыстары мен ағаш кеспеу» қажет ететінін хабарлаған болатын. «Солтүстік Кавказ бойынша экологиялық бақылау» сияқты экологиялық ұйымдар бұл жайтты қатты сынады. 2005 және 2010 жылдар аралығында Потанин Мзимта шатқалында барс өсіру жобасын бастауға 500 мың доллар инвестициялады. 2015 жылы ол президент Путиннен шаңғы курортының ауданын екі есеге ұлғайтуға рұқсат беруді өтінді, бұл кеңейту оның үлесін қосқан барс бағдарламасына қауіп төндіреді.

Иран

2016 жылы Иранға қатысты санкциялар күштен шығарылғаннан кейін Потанин Ирандағы активтерді сатып алған алғашқы ірі ресейлік инвестор атанды. Ол өзінің New Winter Capital Partners (NWCP) инвестициялық қоры арқылы, Иранның бірнеше интернет компанияларының, соның ішінде елдің ең ірі онлайн сауда желісі Digikala-ның үлесіне ие швед Pomegranate (фирмасының) акцияларын сатып алды. Digikala-ға жасалған инвестицияның көлемі 300 миллион долларға бағаланды.

Крипто валюталар

Потанин Ресей өнеркәсіпшілер мен кәсіпкерлер одағының (РСПП) мүшесі, бұл лоббилік топ 2018 жылдың қазан айында премьер-министр Дмитрий Медведевке криптовалюта реттеудің баламалы жолдары туралы ұсыныс жолдаған.

Внешэкономбанк

2015 жылдың мамырында Потанин мемлекеттік меншіктегі Внешэкономбанк (ВЭБ) "Росхлебпродукт" компаниясының таратылуынан туындаған залапты өндіру жөніндегі сот ісінде бірлескен сотталған болып танылды, ол компанияға оның иелігі тікелей қатысты емес еді. VEB жалпы сомасы 68 миллион доллар көлемінде Потанин және басқалардан залапты өтеуді сұрады.

Росбанк

2022 жылдың сәуірінде Украинаға 2022 жылғы Ресейдің басып кіруі кезіндегі халықаралық санкцияларға байланысты француз банкі Societe Generale Rosbank активтерін сатуға мәжбүр болды және Ресейден тез шығуды іздеді. "Интеррос" компаниясы қиын жағдайдағы активтерді сатып алды. Француз банкірі 2006-2014 жылдар аралығында Interros-қа шамамен 4,3 миллиард доллар төлеп, ресейлік банк пен оның еншілес компанияларының акцияларының басым бөлігін жинады. Осы мәміле нәтижесінде француз банкірі өзінің балансынан 3,3 миллиард долларды жойды. Төрт айдан кейін Потанин Росбанктің 50% акцияларын өзінің қайырымдылық қорына беру ниеті туралы хабарлады. Акцияның тағы 7,5%-ы Rosbank-тың еншілес компаниясы – "Русфинанс" инвестициялық компаниясына сатылды.

Тинкофф Банкі

2022 жылдың сәуірінде Олег Тинков Тиньков банкіндегі үлесін Потанин бақылауындағы "Интеррос" компаниясына сатты. Тинковтың сөзінше, оған акцияларының нақты құнының шамамен 3 пайызы ұсынылған, бірақ ол 2022 жылы Ресейдің Украинаға басып кіруін ашық сынағаннан кейін, Путин әкімшілігінің өкілдері банкты мемлекеттік меншікке алу қаупімен қорқытқандықтан, бұл ұсынысты қабылдауға мәжбүр болды.

Марапаттар

2003 жылдың наурыз айында ол Ұлттық корпоративтік басқару кеңесінің (NSKU) басшылығын қабылдады, оның басты мақсаты – Ресейдегі заңнамалық реттеуді жақсарту және ресейлік компанияларда корпоративтік басқарудың кәсіби және этикалық стандарттарын енгізу. Мақсаты – ресейлік бизнестің беделін және инвестициялық тартымдылығын арттыру. 2003 жылдың сәуірінде Потанин Ресейдің ең танымал өнер мұражайы – Мемлекеттік Эрмитаждың қамқоршылар кеңесінің төрағасы болып сайланды. 2014 жылға дейін Ресейдің Азаматтық палатасының мүшесі болды. 2016 жылы Потаниннің қайырымдылық ұйымы – Владимир Потанин қоры, Ресей және Кеңес өнерінің көрмесі үшін Цимпидо орталығына суреттер сыйлады, оған Владимир Семенхин, Цукановтар отбасы қоры және тағы 40 донор қатысты. Осы еңбегі үшін Потанин сол жылы Францияның Құрмет Легионы орденімен марапатталды. Потанин Нью-Йорктегі Соломон Р. Гуггенхайм қорының қамқоршылар кеңесінің мүшесі болды. 2022 жылдың наурыз айында, 2022 жылы Ресейдің Украинаға басып кіргенінен кейін, Путинмен тығыз байланыста болған ресейлік олигархтарға бағытталған наразылықтан кейін ол қамқоршылық қызметінен бас тартты.

Санкциялар

Ұлыбритания үкіметі 2022 жылы Ресей-Украина соғысымен байланысты санкция салды. 2022 жылдың 6 сәуірінде Трюдо үкіметі Украинаға Ресейдің басып кіруіне байланысты Потаниннің есімін санкциялар тізіміне қосты. 2022 жылдың 15 желтоқсанында АҚШ Қаржы министрлігі де Потаниннің есімін санкциялар тізіміне қосып, басқа елдерге қосылды.

Байт желісі

ФБР 2018 жылдың шілдесінде Мэриленд штатының сайлау жөніндегі басқармасының деректерін сақтауға шарт жасасқан ByteGrid дерек шешімдерін ұсынатын компаниясының Potanin инвестор болып табылатын жеке капитал фирмасына тиесілі екенін мәлімдеді. АҚШ Ішкі қауіпсіздік департаментінің Ұлттық киберқорғаныс және коммуникациялар интеграциялық орталығы шығарған кейіннен жасалған тергеу есебі MDSBE корпоративтік желісіне қатысты бұзушылықтарға ешқандай белгі байқамады. Сақтық шарасы ретінде аталған шарт Intelishift компаниясына берілді.

Чарльз МакГонигал

2023 жылдың тамызында бұрынғы ФБР арнайы агенті Чарльз МакГонигал санкцияланған ресейлік олигарх Олег Дерипасканың тапсырысымен Потанинді АҚШ санкциялар тізіміне қою схемасына қатысқандығы үшін кінәсін мойындады.

Наталья Потанинамен ажырасу туралы іс

2016 жылы Наталья Потанина 15 миллиард долларлық талап арызбен жүгінді, онда «Норникель» компаниясының және «Интеррос Интернэшнл» компаниясының табыстарын талап етті, бұл әлемдегі ең ірі ажырасу төлемдерінің бірі болуға тиіс еді. Мәскеу аудандық соты 2017 жылдың шілдесінде оның талабын қабылдамады, өйткені талап арыз беру мерзімі өткен. Бұл талапқа дейін 2015 жылы 7 миллиард долларлық кішірек талап қойылған еді, себебі Потанин ажырасу шарты ретінде ай сайын 250 000 доллар жәрдемақы, сондай-ақ Мәскеу, Лондон және Нью-Йорктегі жылжымайтын мүлікті ұсынған. 2016 жылы бұл талап қабылданбады. Наталья Ресей заңнамасы бойынша неке кезеңінде жинақталған мүлік ажырасып бара жатқан тараптар арасында тең бөлінуге тиіс екенін айтты.