Кіріспе

Эрзурум (;) – Түркияның шығыс Анатолия аймағындағы қала. Ол Эрджурум провинциясының ең ірі қаласы және оның орталығы. Теңіз деңгейінен 1900 метр (6233 фут) биіктікте орналасқан. 2010 жылы Эрджурумның халқы 367 250 адамды құрады. Қала өзінің гербі ретінде қос басты бүркіт бейнесін пайдаланады, бұл мотив қола дәуірінен бері Анатолияда жиі кездесетін символ болып табылады. Эрджурумда қысқы спорт түрлерімен айналысуға арналған жабдықтар бар және 2011 жылғы Қысқы Универсиадаға қабылдады.

Атауы мен этимологиясы

Қала бастапқыда армян тілінде Karno K'aghak' деп белгілі болды, яғни Карин қаласы, Карин ауданынан ерекшелендіру үшін. Басқа бір теория бойынша, жергілікті князь отбасы, Камсаракандар, ирандық Карьин Пахлав әулетінен тараған армян тайпасы, өз атын кейін қала атанған жерге берген. Рим дәуірінде Эрзурум Теодосиополис (Theodosiopolis,) деп аталды. Табула Путингерияда ол Аутиспарат деп көрсетілген. VII ғасырда Арменияны арабтар басып алғаннан кейін, қала арабтарда Каликала (түпнұсқа армянша Karno K'aghak' атынан алынған, яғни "Карин қаласы", оны Карин (Կարին) ауданынан ажырату үшін) деп белгілі болды. Армян, сириялық және басқа да христиан халқы Теодосиополиске көшіп, оны бұрынғы тұрақтарынан ерекшелендіру үшін Арцн Рум (яғни "Румның Арцзесі", яғни римдіктер) деп атауға кірісті. Атаудың мынадай басқа да түрлері де кездеседі: Эрзерум, Арзрум.

Ерте тарих

Ерзурумның айналасы Урарт кезеңінде Диауэхиге қарасты болған деп есептеледі. Кейін Ерзурум армян тілінде Карин деген атпен белгілі болды. Арменияның Артаксиад және Арсасид әулеттері билеген тұста Карин, Бардзер Хайк провинциясындағы Карин кантонының астанасы қызметін атқарды. 387 жылы Армения Шығыс Рим империясы мен Сасанид Персиясы арасында бөліскеннен кейін, қала римдіктердің билігіне өтті. Олар қаланы нығайтып, император Феодосий I-нің құрметіне Феодосиополь деп атады. Империяның шығыс шебіндегі маңызды әскери бекініс ретінде Теодосиополь стратегиялық тұрғыдан өте маңызды болды және Византия мен парсылар арасындағы соғыстарда қызу бәсекеге түсті. Императорлар Анастасий I және Юстиниан I өздерінің билік кезеңдерінде қаланы қайта нығайтып, жаңа қорғаныс құрылыстарын салды.

Орта ғасырлар

Теодосиополис 700/701 жылдары Омейяд әскербасы Абдалла ибн Абд әл-Малик тарапынан басып алынды. Ол Ḳālīḳalā әмірлігінің астанасы болды және Византия территориясына жасалған шабуылдар үшін база ретінде қолданылды. Қала христиан армян халқы шоғырланған аймақтағы араб билігінің ошағы болғанымен, жергілікті тұрғындар көбінесе халифаның әкімдеріне адал болып келді. Халифаттың күші әлсірегенде және Византияның қайта жандануы басталғанда, жергілікті армян басшылары қаланың билігі жоқ мұсылман әмірлерінің бақылауында болуын, күшті Византия императорларының билігінен гөрі артық көрді. 931 және 949 жылдары болашақ император Иоанн I Цимискестің әкесі Теофил Куркуас басқарған Византия әскерлері Теодосиополисті басып алды. Араб халқы қуылды, ал қала гректер мен армяндармен қайта қоныстандырылды. Император Василий II 1018 жылы жергілікті армян халқының көмегімен қаланы және оның қорғанысын жаңартты. 1071 жылы Манзикерт шайқасынан кейін Селжұқ түркілері Теодосиополис қаласын жаулап алды. Салтукидтер 1071 жылдан 1202 жылға дейін Ерзурумда орналасқан Анатолиялық бейлік (князьдік) билеушілері болды. Насыруддин Мұхаммедтің қарындасы Мелике Мама Хатун 1191 және 1200 жылдар аралығында билік құрды. Теодосиополь Селжұқтар мен грузиндердің (соңғылары қаланы Карну Калаки деп білген) көптеген шабуылдары мен әскери жорықтарына 1201 жылға дейін қарсы тұрды, содан кейін қала мен провинция Селжұқ сұлтаны Сүлейманшах II тарапынан басып алынды. 1242 жылы монғолдар Эрзен-Эрзурумды қоршауға алды, қала тоналып, қиратылды. 14 ғасырдың басында Рум сұлтандығының құлауынан кейін ол Ильханаттың әкімшілік провинциясына айналды, ал кейіннен қала шамамен 1310 жылдары Трапезунд империясының билігінде болды. Содан кейін ол Чобан бейлігінің, Қара қойлы түрікмендердің, Тимур Ленк империясының және Ақ қойлы түрікмендердің құрамына кірді. Кейін ол Сәфәүи Персиясына қарасты, бірақ 1514 жылы Селим I басқарған Османлылар оны Халдиран шайқасы арқылы басып алды. Осман империясы кезінде қала аймақтағы әскери күштің маңызды базасы болды. Ол Эрзурум әйялетінің астанасы болды. 17 ғасырдың басында провинцияға Сәфәүи Персиясынан қауіп төнді және провинция әкімі Абаза Мехмед-паша көтеріліс ұйымдастырды. Бұл көтеріліс Иранның қолдауымен 1628 жылға дейін жалғасты. 1733 жылы Иран билеушісі Надир Шах Осман-Персия соғысы (1730-35 жж.) кезінде Ерзурумды басып алды, бірақ 1747 жылы оның қайтысынан кейін қала Осман иелігіне қайта оралды.

Қазіргі тарих

1821 жылы Осман империясының соңғы маңызды соғысы барысында Осман империясы Ерзурум шайқасында (1821) ирандық қажарларға шешулі жеңіліске ұшырады. 1829 жылы қала Ресей империясының басып алуына түсті, бірақ сол жылдың қыркүйек айында Адрианополь (Эдирне) шарты бойынша Осман империясына қайтарылды. Қырым соғысы кезінде Ресей әскерлері Ерзурумға жақындады, алайда жеткіліксіз күштер және Карс қамалының жалғасуына байланысты шабуылға көшпеді. 1877-1878 жылдардағы орыс-осман соғысында орыс әскері қалаға сәтті шабуыл жасамады (Эрзурум шайқасы (1877)). Дегенмен, 1878 жылдың ақпан айында орыстар қарсылықсыз Ерзурумды басып алды, бірақ ол тағы да Осман империясына қайтарылды, бұл жолы Сан-Стефано шарты арқылы. 1894-1896 жылдардағы Хамидия қырғыны кезінде қаланың армян тұрғындарына жаппай қырғын жасалды.

Бірінші дүниежүзілік соғыс және Түркияның тәуелсіздік соғысы

1915 жылы армян геноциді кезінде 40 мың армян халқы қаладан күштеп шығарылып, жаппай қырғынға ұшырады. Олардың мәдени орындары, оның ішінде шіркеулер, клубтар мен мектептер тоналып, қиратылды немесе қараусыз қалды. 1916 жылы Ресей әскерлері Эрзурумды басып алғанда, тірі қалған армяндардың саны 200-ге жетпейтін еді. Қала Бірінші дүниежүзілік соғыстың Кавказ майданындағы Осман және Ресей империялары армиялары арасындағы маңызды шайқастардың бірі болды. Нәтижесінде 1916 жылдың 16 ақпанында Ұлы князь Николай және Николай Николаевич Юденич басқаратын Ресей әскерлері Эрзурумды басып алды. 1918 жылдың наурыз айында Брест-Литовск шартына қол қойылғаннан кейін Эрзурум Осман империясының билігіне қайта өтті. 1919 жылы қазіргі Түрік Республикасының негізін қалаушылардың бірі Мұстафа Кемал Ататүрк Эрзурумда Осман армиясынан кетіп, қаланың "Құрметті азаматы" болып жарияланды және оған жаңа Түрік Республикасының алғашқы азаматтық тіркеу және куәлігі (Nüfus Cuzdanı) берілді. 1919 жылғы Эрзурум құрылтайы Түркия Тәуелсіздік соғысының бастамасы болды.

Бас инспекция

1935 жылдың қыркүйегінде Эрзурум жаңа құрылған үшінші Бас инспекцияның (Umumi Müfettişlik, UM) орталығы болды. Үшінші UM Эрзурум, Артвин, Ризе, Трабзон, Карс, Гүмүшхане, Эрзинжан және Агры облыстарын қамтыды. Бас инспекция 1952 жылы Демократиялық партия үкіметі тұсында таратылды.

Феодосиополь кеңесі (593)

572–591 жылдардағы ұзақ Византия-Сасани соғысынан кейін Византия билігі Арменияның барлық батыс бөліктеріне дейін кеңейді, ал император Морис (582–602) Армения шіркеуінің Халкедондық фракциясын қолдау арқылы аймаққа саяси бақылауды күшейтуге шешім қабылдады. 593 жылы Батыс Армения епископтарының аймақтық кеңесі Теодосиополь қаласында өткізіліп, Халкедон анықтамасына адалдық серт берді және Багарандық Иоанн (Йоханнес немесе Ованнес) Халкедон армяндарының жаңа Католикосы болып сайланды. Армениядағы ежелгі Теодосиополь (немесе «Каппадокияда») ретінде бұрынғы епископтық латын католиктерінің титулды орындығы болып сақталады, ол Апрустың титулды архиепископтық орындығы деп аталды. Оның лауазымы 1968 жылдан бері бос, және Антонио Грегорио Вуччино соңғы архиепископы болды.

Демография

1829 жылы Ерзурумда 130 000 тұрғын болды, оның ішінде 30 000 армян. Армян геноциді кезінде шамамен 200 армяннан басқа барлық армяндар өлімге ұшырады.

Экономика

Ататүрік университеті қаладағы ең ірі табыс көзі мен экономикалық белсенділіктің бірі болып табылады. 1950 жылы құрылған бұл университет Түркиядағы ең ірі университеттердің бірі, онда қырық мыңнан астам студент оқиды. Туризм де аймақтың кірісінің бір бөлігін құрайды. Қала жақын орналасқан Паландёкен тауында қысқы спорт түрлерімен айналысуға танымал орын. Ерзурум Ольту тасынан жасалған бұйымдардың шағын көлемде өндірілуімен ерекшеленеді: көбінесе олар сувенир ретінде сатылады және дұға таспалары, білезіктер, әшекейлер, брошкалар, сырғалар және шашқыштарды қамтиды. Қазіргі таңда Ерзурум Оңтүстік Кавказ құбыржолының соңғы нүктесі болып табылады, бұл құбыр Баку-Тбилиси-Эрзурум (BTE) деп те аталады. Ерзурум сонымен қатар жоспарланған Набукко құбыр желісінің бастапқы нүктесі болады, ол Каспий теңізі бассейнінен Еуропалық Одаққа табиғи газ жеткізеді. Түркия, Румыния, Болгария, Венгрия және Австрия арасындағы Набукко құбыржолын салу жөніндегі үкіметаралық келісім 2009 жылдың 13 шілдесінде Анкарада бес премьер-министрдің қатысуымен қол қойылды. Еуропалық Одақтың өкілі ретінде Еуропалық комиссияның төрағасы Жозе Мануэль Баррозу және Энергетика комиссары Андрис Пиебалгс, ал АҚШ-ты Еуразиялық энергетика жөніндегі арнайы өкілі Ричард Морнингстар және АҚШ Сенатының Сыртқы қатынастар комитетінің жетекші мүшесі сенатор Ричард Лугар қатысты.

Туризм

Ортағасырлық Эрзурумның көп бөлігі сақталмаған, тек қала бекінісі және 13 ғасырға жататын Чифте Минарели Медресе ("Егіз минарет" медресесі) сияқты жекелеген ғимараттар ғана көрінеді. Саяхатшылар 13 ғасырдың соңында салынған Чобандеде көпірі, Лала Мустафа-паша мешіті және Ұлы мешітті де көруге ниет етуі мүмкін.

Ас мәзірі

Ерзурум асханасының бір ерекшелігі – қағ кебабы. Бұл кебаптың түрі туған жерінен тыс аймақтарда жақында ғана танымал болғанымен, Түркия бойынша кеңінен танылып келеді. Қадиф долмасы – жаңғақтан жасалған тамаша десерт. Басқа да аймақтық тағамдар: су бөркі (ылғалды қамыр), екшілі долма (қышқыл толма), кесме шорбасы (шорба), айран ашы яйла шорбасы (жазғы жайылымдық шорба), чириш, шалғам долмасы (шалғам толмасы), жұмыртқалы палау және қадиф долмасы. Сондай-ақ, Ататүрік университеті Ерзурумда орналасқан. Санасарян колледжі бұрын Ерзерумда болған.

Фрэнк Ленцтің жоғалуы

1894 жылдың мамыр айында америкалық велосипедші Франк Ленц велосипедпен әлемді айналып саяхаттау мақсатымен жасаған сапарының соңғы бөлігінде қаланың сыртында із-жайсыз жоғалып кетті.

Климат

Ерзурумның ылғалды континенттік климаты бар (Кеппен климаттық жіктелімі: Dfb, Треварта климаттық жіктелімі: Dcb), онда өте суық, қарлы қыстар және жылы, құрғақ жаздар болады. Тамыз айындағы орташа ең жоғары тәуліктік температура шамамен 28 °C (82 °F) құрайды. Ең жоғары температура 2000 жылдың 31 шілдесінде 36,5 °C (98 °F) тіркелді. Қаңтар – ең суық ай, орташа ең төменгі тәуліктік температура шамамен -16 °C (3 °F) шамасында. Ең төменгі температура 2002 жылдың 28 желтоқсанында -37,2 °C (-35 °F) тіркелді. Қыста қар жамылғысы жиі кездеседі, бірақ климаттың құрғақ болуы үлкен қар жиналуына кедерес жасайды.