Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Эрзурум (;) – Түркияның шығыс Анатолия аймағындағы қала. Ол Эрджурум провинциясының ең ірі қаласы және оның орталығы. Теңіз деңгейінен 1900 метр (6233 фут) биіктікте орналасқан. 2010 жылы Эрджурумның халқы 367 250 адамды құрады. Қала өзінің гербі ретінде қос басты бүркіт бейнесін пайдаланады, бұл мотив қола дәуірінен бері Анатолияда жиі кездесетін символ болып табылады. Эрджурумда қысқы спорт түрлерімен айналысуға арналған жабдықтар бар және 2011 жылғы Қысқы Универсиадаға қабылдады.
Erzurum (;) is a city in eastern Anatolia, Turkey. It is the largest city and capital of Erzurum Province and is 1,900 meters (6,233 feet) above sea level. Erzurum had a population of 367,250 in 2010. The city uses the double headed eagle as its coat of arms, a motif that has been a common symbol throughout Anatolia since the Bronze Age. Erzurum has winter sports facilities and hosted the 2011 Winter Universiade.
Атауы мен этимологиясы
Қала бастапқыда армян тілінде Karno K'aghak' деп белгілі болды, яғни Карин қаласы, Карин ауданынан ерекшелендіру үшін. Басқа бір теория бойынша, жергілікті князь отбасы, Камсаракандар, ирандық Карьин Пахлав әулетінен тараған армян тайпасы, өз атын кейін қала атанған жерге берген. Рим дәуірінде Эрзурум Теодосиополис (Theodosiopolis,) деп аталды. Табула Путингерияда ол Аутиспарат деп көрсетілген. VII ғасырда Арменияны арабтар басып алғаннан кейін, қала арабтарда Каликала (түпнұсқа армянша Karno K'aghak' атынан алынған, яғни "Карин қаласы", оны Карин (Կարին) ауданынан ажырату үшін) деп белгілі болды. Армян, сириялық және басқа да христиан халқы Теодосиополиске көшіп, оны бұрынғы тұрақтарынан ерекшелендіру үшін Арцн Рум (яғни "Румның Арцзесі", яғни римдіктер) деп атауға кірісті. Атаудың мынадай басқа да түрлері де кездеседі: Эрзерум, Арзрум.
The city was originally known in Armenian as Karno K'aghak' , meaning city of Karin, to distinguish it from the district of Karin (Կարին). An alternate theory contends that a local princely family, the Kamsarakans, the Armenian off shoot of the Iranian Kārin Pahlav family, lent its name to the locale that eventually became the city. During Roman times, Erzurum was named Theodosiopolis (Theodosiopolis, ). On the Tabula Peutingeriana it is called Autisparate. After the Arab conquest of Armenia in the seventh century, the city was known to the Arabs as Kālīkalā (adopted from the original Armenian name Karno K'aghak' , meaning 'Karin City', to distinguish it from the district of Karin (Կարին). Its Armenian, Syrian, and other Christian inhabitants moved to Theodosiopolis, which they began calling Artsn Rum (meaning 'Artze of the Rûm', i. e., Romans) to distinguish it from their former residence. The following variants of the name also occur: Erzerum, Arzrum.
Ерте тарих
Ерзурумның айналасы Урарт кезеңінде Диауэхиге қарасты болған деп есептеледі. Кейін Ерзурум армян тілінде Карин деген атпен белгілі болды. Арменияның Артаксиад және Арсасид әулеттері билеген тұста Карин, Бардзер Хайк провинциясындағы Карин кантонының астанасы қызметін атқарды. 387 жылы Армения Шығыс Рим империясы мен Сасанид Персиясы арасында бөліскеннен кейін, қала римдіктердің билігіне өтті. Олар қаланы нығайтып, император Феодосий I-нің құрметіне Феодосиополь деп атады. Империяның шығыс шебіндегі маңызды әскери бекініс ретінде Теодосиополь стратегиялық тұрғыдан өте маңызды болды және Византия мен парсылар арасындағы соғыстарда қызу бәсекеге түсті. Императорлар Анастасий I және Юстиниан I өздерінің билік кезеңдерінде қаланы қайта нығайтып, жаңа қорғаныс құрылыстарын салды.
The surroundings of Erzurum at the Urartian period presumably belonged to Diauehi. Later, Erzurum existed under the Armenian name of Karin. During the reigns of the Artaxiad and Arsacid kings of Armenia, Karin served as the capital of the eponymous canton of Karin, in the province Bardzr Hayk' (Upper Armenia). After the partition of Armenia between the Eastern Roman Empire and Sassanid Persia in 387 AD, the city passed into the hands of the Romans who fortified the city and renamed it Theodosiopolis, after Emperor Theodosius I. As the chief military stronghold along the eastern border of the empire, Theodosiopolis held a highly important strategic location and was fiercely contested in wars between the Byzantines and Persians. Emperors Anastasius I and Justinian I both refortified the city and built new defenses during their reigns.
Орта ғасырлар
Теодосиополис 700/701 жылдары Омейяд әскербасы Абдалла ибн Абд әл-Малик тарапынан басып алынды. Ол Ḳālīḳalā әмірлігінің астанасы болды және Византия территориясына жасалған шабуылдар үшін база ретінде қолданылды. Қала христиан армян халқы шоғырланған аймақтағы араб билігінің ошағы болғанымен, жергілікті тұрғындар көбінесе халифаның әкімдеріне адал болып келді. Халифаттың күші әлсірегенде және Византияның қайта жандануы басталғанда, жергілікті армян басшылары қаланың билігі жоқ мұсылман әмірлерінің бақылауында болуын, күшті Византия императорларының билігінен гөрі артық көрді. 931 және 949 жылдары болашақ император Иоанн I Цимискестің әкесі Теофил Куркуас басқарған Византия әскерлері Теодосиополисті басып алды. Араб халқы қуылды, ал қала гректер мен армяндармен қайта қоныстандырылды. Император Василий II 1018 жылы жергілікті армян халқының көмегімен қаланы және оның қорғанысын жаңартты. 1071 жылы Манзикерт шайқасынан кейін Селжұқ түркілері Теодосиополис қаласын жаулап алды. Салтукидтер 1071 жылдан 1202 жылға дейін Ерзурумда орналасқан Анатолиялық бейлік (князьдік) билеушілері болды. Насыруддин Мұхаммедтің қарындасы Мелике Мама Хатун 1191 және 1200 жылдар аралығында билік құрды. Теодосиополь Селжұқтар мен грузиндердің (соңғылары қаланы Карну Калаки деп білген) көптеген шабуылдары мен әскери жорықтарына 1201 жылға дейін қарсы тұрды, содан кейін қала мен провинция Селжұқ сұлтаны Сүлейманшах II тарапынан басып алынды. 1242 жылы монғолдар Эрзен-Эрзурумды қоршауға алды, қала тоналып, қиратылды. 14 ғасырдың басында Рум сұлтандығының құлауынан кейін ол Ильханаттың әкімшілік провинциясына айналды, ал кейіннен қала шамамен 1310 жылдары Трапезунд империясының билігінде болды. Содан кейін ол Чобан бейлігінің, Қара қойлы түрікмендердің, Тимур Ленк империясының және Ақ қойлы түрікмендердің құрамына кірді. Кейін ол Сәфәүи Персиясына қарасты, бірақ 1514 жылы Селим I басқарған Османлылар оны Халдиран шайқасы арқылы басып алды. Осман империясы кезінде қала аймақтағы әскери күштің маңызды базасы болды. Ол Эрзурум әйялетінің астанасы болды. 17 ғасырдың басында провинцияға Сәфәүи Персиясынан қауіп төнді және провинция әкімі Абаза Мехмед-паша көтеріліс ұйымдастырды. Бұл көтеріліс Иранның қолдауымен 1628 жылға дейін жалғасты. 1733 жылы Иран билеушісі Надир Шах Осман-Персия соғысы (1730-35 жж.) кезінде Ерзурумды басып алды, бірақ 1747 жылы оның қайтысынан кейін қала Осман иелігіне қайта оралды.
Theodosiopolis was conquered by the Umayyad general Abdallah ibn Abd al Malik in 700/701. It became the capital of the emirate of Ḳālīḳalā and was used as a base for raids into Byzantine territory. Though only an island of Arab power within Christian Armenian populated territory, the native population was generally a reliable client of the Caliph's governors. As the power of the Caliphate declined, and the resurgence of Byzantium began, the local Armenian leaders preferred the city to be under the control of powerless Muslim emirs rather than powerful Byzantine emperors. In 931, and again in 949, Byzantine forces led by Theophilos Kourkouas, grandfather of the future emperor John I Tzimiskes, captured Theodosiopolis. Its Arab population was expelled and the city was resettled by Greeks and Armenians. Emperor Basil II rebuilt the city and its defenses in 1018 with the help of the local Armenian population. In 1071, after the decisive battle at Manzikert, the Seljuk Turks took possession of Theodosiopolis. The Saltukids were rulers of an Anatolian beylik (principality) centered in Erzurum, who ruled from 1071 to 1202. Melike Mama Hatun, sister of Nâsırüddin Muhammed, was the ruler between 1191 and 1200. Theodosiopolis repelled many attacks and military campaigns by the Seljuks and Georgians (the latter knew the city as Karnu Kalaki) until 1201 when the city and the province was conquered by the Seljuk sultan Süleymanshah II. Erzen Erzurum fell to the Mongol siege in 1242, and the city was looted and devastated. After the fall of the Sultanate of Rum in early 14th century, it became an administrative province of the Ilkhanate, and later on the city was under Empire of Trebizond occupation for a while around the 1310s. Then became part of the Çoban beylik, Black Sheep Turkmen, empire of Timur Lenk and White Sheep Turkmen. It subsequently passed to Safavid Persia, until the Ottomans under Selim I in 1514 conquered it through the Battle of Chaldiran. During Ottoman imperial rule, the city served as the main base of military power in the region. It served as the capital of the eyalet of Erzurum. Early in the seventeenth century, the province was threatened by Safavid Persia and a revolt by the province governor Abaza Mehmed Pasha. This revolt was combined with Jelali Revolts (the uprising of the provincial musketeers called the Jelali), backed by Iran and lasted until 1628. In 1733, Iranian ruler Nader Shah took Erzurum during the Ottoman–Persian War (1730–35), but the city returned to Ottoman possession following his death in 1747.
Қазіргі тарих
1821 жылы Осман империясының соңғы маңызды соғысы барысында Осман империясы Ерзурум шайқасында (1821) ирандық қажарларға шешулі жеңіліске ұшырады. 1829 жылы қала Ресей империясының басып алуына түсті, бірақ сол жылдың қыркүйек айында Адрианополь (Эдирне) шарты бойынша Осман империясына қайтарылды. Қырым соғысы кезінде Ресей әскерлері Ерзурумға жақындады, алайда жеткіліксіз күштер және Карс қамалының жалғасуына байланысты шабуылға көшпеді. 1877-1878 жылдардағы орыс-осман соғысында орыс әскері қалаға сәтті шабуыл жасамады (Эрзурум шайқасы (1877)). Дегенмен, 1878 жылдың ақпан айында орыстар қарсылықсыз Ерзурумды басып алды, бірақ ол тағы да Осман империясына қайтарылды, бұл жолы Сан-Стефано шарты арқылы. 1894-1896 жылдардағы Хамидия қырғыны кезінде қаланың армян тұрғындарына жаппай қырғын жасалды.
In 1821, during the last major Ottoman Persian War, the Ottomans were decisively defeated at Erzurum by the Iranian Qajars at the Battle of Erzurum (1821). In 1829 the city was captured by the Russian Empire, but was returned to the Ottoman Empire under the Treaty of Adrianople (Edirne), in September of the same year. During the Crimean war Russian forces approached Erzurum, but did not attack it because of insufficient forces and the continuing Russian siege of Kars. The city was unsuccessfully attacked (Battle of Erzurum (1877)) by a Russian army in the Russo Ottoman War of 1877–78. However, in February 1878, the Russians took Erzurum without resistance, but it was again returned to the Ottoman Empire, this time under the Treaty of San Stefano. There were massacres of the city's Armenian citizens during the Hamidian massacres (1894–1896).
Бірінші дүниежүзілік соғыс және Түркияның тәуелсіздік соғысы
1915 жылы армян геноциді кезінде 40 мың армян халқы қаладан күштеп шығарылып, жаппай қырғынға ұшырады. Олардың мәдени орындары, оның ішінде шіркеулер, клубтар мен мектептер тоналып, қиратылды немесе қараусыз қалды. 1916 жылы Ресей әскерлері Эрзурумды басып алғанда, тірі қалған армяндардың саны 200-ге жетпейтін еді. Қала Бірінші дүниежүзілік соғыстың Кавказ майданындағы Осман және Ресей империялары армиялары арасындағы маңызды шайқастардың бірі болды. Нәтижесінде 1916 жылдың 16 ақпанында Ұлы князь Николай және Николай Николаевич Юденич басқаратын Ресей әскерлері Эрзурумды басып алды. 1918 жылдың наурыз айында Брест-Литовск шартына қол қойылғаннан кейін Эрзурум Осман империясының билігіне қайта өтті. 1919 жылы қазіргі Түрік Республикасының негізін қалаушылардың бірі Мұстафа Кемал Ататүрк Эрзурумда Осман армиясынан кетіп, қаланың "Құрметті азаматы" болып жарияланды және оған жаңа Түрік Республикасының алғашқы азаматтық тіркеу және куәлігі (Nüfus Cuzdanı) берілді. 1919 жылғы Эрзурум құрылтайы Түркия Тәуелсіздік соғысының бастамасы болды.
The 40,000 strong Armenian population was deported from the city and killed en masse during the 1915 Armenian genocide. Their cultural institutions, including churches, clubs, and schools, were looted, destroyed, or otherwise left derelict. When Russian forces occupied Erzurum in 1916, there were scarcely 200 Armenians left alive. The city was also the location of one of the key battles in the Caucasus Campaign of World War I between the armies of the Ottoman and Russian Empires. This resulted in the capture of Erzurum by Russian forces under the command of Grand Duke Nicholas and Nikolai Nikolaevich Yudenich on February 16, 1916. Erzurum reverted to Ottoman control after the signing of the Treaty of Brest Litovsk in March 1918. In 1919, Mustafa Kemal Atatürk, one of the key founders of the modern Turkish Republic, resigned from the Ottoman army in Erzurum and was declared an "Honorary Native" and freeman of the city, which issued him his first citizenship registration and certificate (Nüfus Cuzdanı) of the new Turkish Republic. The Erzurum Congress of 1919 was one of the starting points of the Turkish War of Independence.
Бас инспекция
1935 жылдың қыркүйегінде Эрзурум жаңа құрылған үшінші Бас инспекцияның (Umumi Müfettişlik, UM) орталығы болды. Үшінші UM Эрзурум, Артвин, Ризе, Трабзон, Карс, Гүмүшхане, Эрзинжан және Агры облыстарын қамтыды. Бас инспекция 1952 жылы Демократиялық партия үкіметі тұсында таратылды.
In September 1935 Erzurum was made the seat of the newly created third Inspectorate General (Umumi Müfettişlik, UM). The third UM span over the provinces of Erzurum, Artvin, Rize, Trabzon, Kars Gümüşhane, Erzincan and Ağrı. The Inspectorate General was dissolved in 1952 during the Government of the Democrat Party.
Феодосиополь кеңесі (593)
572–591 жылдардағы ұзақ Византия-Сасани соғысынан кейін Византия билігі Арменияның барлық батыс бөліктеріне дейін кеңейді, ал император Морис (582–602) Армения шіркеуінің Халкедондық фракциясын қолдау арқылы аймаққа саяси бақылауды күшейтуге шешім қабылдады. 593 жылы Батыс Армения епископтарының аймақтық кеңесі Теодосиополь қаласында өткізіліп, Халкедон анықтамасына адалдық серт берді және Багарандық Иоанн (Йоханнес немесе Ованнес) Халкедон армяндарының жаңа Католикосы болып сайланды. Армениядағы ежелгі Теодосиополь (немесе «Каппадокияда») ретінде бұрынғы епископтық латын католиктерінің титулды орындығы болып сақталады, ол Апрустың титулды архиепископтық орындығы деп аталды. Оның лауазымы 1968 жылдан бері бос, және Антонио Грегорио Вуччино соңғы архиепископы болды.
After the long Byzantine Sasanian War of 572 591, Byzantine rule was extended to all western parts of Armenia, and emperor Maurice (582 602) decided to strengthen political control over the region by supporting pro Chalcedonian fraction of the Armenian Church. In 593, regional council of western Armenian bishops met in Theodosiopolis, proclaimed allegiance to the Chalcedonian Definition and elected John (Yovhannes, or Hovhannes) of Bagaran as new Catholicos of Chalcedonian Armenians. As Ancient Theodosiopolis in Armenia (or "in Cappadocia"), the former bishopric remains a Latin Catholic titular see, renamed as Titular Archiepiscopal See of Aprus. Its post is vacant since 1968, Antonio Gregorio Vuccino was its last archbishop.
Демография
1829 жылы Ерзурумда 130 000 тұрғын болды, оның ішінде 30 000 армян. Армян геноциді кезінде шамамен 200 армяннан басқа барлық армяндар өлімге ұшырады.
In 1829 Erzurum had 130,000 inhabitants, including 30,000 Armenians. All but about 200 Armenians were executed during the Armenian genocide.
Экономика
Ататүрік университеті қаладағы ең ірі табыс көзі мен экономикалық белсенділіктің бірі болып табылады. 1950 жылы құрылған бұл университет Түркиядағы ең ірі университеттердің бірі, онда қырық мыңнан астам студент оқиды. Туризм де аймақтың кірісінің бір бөлігін құрайды. Қала жақын орналасқан Паландёкен тауында қысқы спорт түрлерімен айналысуға танымал орын. Ерзурум Ольту тасынан жасалған бұйымдардың шағын көлемде өндірілуімен ерекшеленеді: көбінесе олар сувенир ретінде сатылады және дұға таспалары, білезіктер, әшекейлер, брошкалар, сырғалар және шашқыштарды қамтиды. Қазіргі таңда Ерзурум Оңтүстік Кавказ құбыржолының соңғы нүктесі болып табылады, бұл құбыр Баку-Тбилиси-Эрзурум (BTE) деп те аталады. Ерзурум сонымен қатар жоспарланған Набукко құбыр желісінің бастапқы нүктесі болады, ол Каспий теңізі бассейнінен Еуропалық Одаққа табиғи газ жеткізеді. Түркия, Румыния, Болгария, Венгрия және Австрия арасындағы Набукко құбыржолын салу жөніндегі үкіметаралық келісім 2009 жылдың 13 шілдесінде Анкарада бес премьер-министрдің қатысуымен қол қойылды. Еуропалық Одақтың өкілі ретінде Еуропалық комиссияның төрағасы Жозе Мануэль Баррозу және Энергетика комиссары Андрис Пиебалгс, ал АҚШ-ты Еуразиялық энергетика жөніндегі арнайы өкілі Ричард Морнингстар және АҚШ Сенатының Сыртқы қатынастар комитетінің жетекші мүшесі сенатор Ричард Лугар қатысты.
One of the largest source of income and economic activity in the city has been Atatürk University. Established in 1950, it is one of the largest universities in Turkey, having more than forty thousand students. Tourism also provides a portion of the province's revenues. The city is a popular destination in Turkey for winter sports at the nearby Palandöken Mountain. Erzurum is notable for the small scale production of objects crafted from Oltu stone: most are sold as souvenirs and include prayer beads, bracelets, necklaces, brooches, earrings and hairclips. For now, Erzurum is the ending point of the South Caucasus Pipeline, also called the Baku Tbilisi Erzurum (BTE) pipeline. Erzurum will also be the starting point of the planned Nabucco pipeline which will carry natural gas from the Caspian Sea basin to the European Union member states. The intergovernmental agreement between Turkey, Romania, Bulgaria, Hungary and Austria to build the Nabucco pipeline was signed by five Prime Ministers on 13 July 2009 in Ankara. The European Union was represented at the ceremony by the President of the European Commission Jose Manuel Barroso and the Commissioner for Energy Andris Piebalgs, while the United States was represented by the Special Envoy for Eurasian Energy Richard Morningstar and the Ranking Member of the United States Senate Committee on Foreign Relations Senator Richard Lugar.
Туризм
Ортағасырлық Эрзурумның көп бөлігі сақталмаған, тек қала бекінісі және 13 ғасырға жататын Чифте Минарели Медресе ("Егіз минарет" медресесі) сияқты жекелеген ғимараттар ғана көрінеді. Саяхатшылар 13 ғасырдың соңында салынған Чобандеде көпірі, Лала Мустафа-паша мешіті және Ұлы мешітті де көруге ниет етуі мүмкін.
Little of medieval Erzurum survives beyond scattered individual buildings such as the citadel fortress, and the 13th century Çifte Minareli Medrese (the "Twin Minaret" madrasa). Visitors may also wish to visit the Çobandede Bridge, which dates back to late 13th century, the Lala Mustafa Pasha Mosque and the Grand Mosque.
Ас мәзірі
Ерзурум асханасының бір ерекшелігі – қағ кебабы. Бұл кебаптың түрі туған жерінен тыс аймақтарда жақында ғана танымал болғанымен, Түркия бойынша кеңінен танылып келеді. Қадиф долмасы – жаңғақтан жасалған тамаша десерт. Басқа да аймақтық тағамдар: су бөркі (ылғалды қамыр), екшілі долма (қышқыл толма), кесме шорбасы (шорба), айран ашы яйла шорбасы (жазғы жайылымдық шорба), чириш, шалғам долмасы (шалғам толмасы), жұмыртқалы палау және қадиф долмасы. Сондай-ақ, Ататүрік университеті Ерзурумда орналасқан. Санасарян колледжі бұрын Ерзерумда болған.
One specialty of Erzurum's cuisine is Cağ Kebab. Although this kebab variety is of recent introduction outside its native region, it is rapidly attaining widespread popularity around Turkey. Kadayıf Dolması is an exquisite dessert made with walnut. Other regional foodstuffs include Su böreği (wet pastry), ekşili dolma (sour stuffed vegetables), kesme çorbası (soup), ayran aşı yayla çorbası (nomads soup), çiriş, şalgam dolması (stuffed turnip), yumurta pilavı (egg pilaf), and kadayıf dolması. and the Atatürk University are located in Erzurum. Sanasarian College was formerly in Erzerum.
Фрэнк Ленцтің жоғалуы
1894 жылдың мамыр айында америкалық велосипедші Франк Ленц велосипедпен әлемді айналып саяхаттау мақсатымен жасаған сапарының соңғы бөлігінде қаланың сыртында із-жайсыз жоғалып кетті.
In May 1894 American bicyclist Frank Lenz disappeared outside the city on the final leg of his quest to circumnavigate the globe on a bike.
Климат
Ерзурумның ылғалды континенттік климаты бар (Кеппен климаттық жіктелімі: Dfb, Треварта климаттық жіктелімі: Dcb), онда өте суық, қарлы қыстар және жылы, құрғақ жаздар болады. Тамыз айындағы орташа ең жоғары тәуліктік температура шамамен 28 °C (82 °F) құрайды. Ең жоғары температура 2000 жылдың 31 шілдесінде 36,5 °C (98 °F) тіркелді. Қаңтар – ең суық ай, орташа ең төменгі тәуліктік температура шамамен -16 °C (3 °F) шамасында. Ең төменгі температура 2002 жылдың 28 желтоқсанында -37,2 °C (-35 °F) тіркелді. Қыста қар жамылғысы жиі кездеседі, бірақ климаттың құрғақ болуы үлкен қар жиналуына кедерес жасайды.
Erzurum has a humid continental climate (Köppen climate classification: Dfb, Trewartha climate classification: Dcb) with very cold, snowy winters and warm, dry summers. The average maximum daily temperature during August is around 28 °C (82 °F). The highest recorded temperature is 36.5 °C (98 °F), on 31 July 2000. ; January is the coldest month, with an average minimum daily temperature around 16 °C (3 °F). The coldest recorded temperature is 37.2 °C ( 35 °F) on 28 December 2002. Snow cover is frequent in winter, but the dry nature of the climate usually prevents large accumulation.