Кіріспе

Clun Castle – Англияның Шропшир графтығындағы Клун ауылындағы ортағасырлық қираған қамал. Клун қамалын Норман бароны Роберт де Сей Англияға Нормандар шапқаннан кейін салған, ол 12 ғасырда маңызды шекаралық ақсүйектер қамалына айналып, кең аумақты қорғау жүйесіне ие болды. Көп жылдар бойы Фицталан әулетіне тиесілі болған Клун, аймақты Уэльс шабуылынан қорғауда маңызды рөл атқарды, бірақ кейіннен одан әлдеқайда сәнді Арундел қамалысының пайдасына бас тартылды. Фицталан әулеті 14 ғасырда Клун қамалын ойын-сауық бақтарымен бірге аң аулау резиденциясына айналдырды, бірақ 16 ғасырға қарай қамал көбінесе қирап қалды. 1646 жылы Англия азаматтық соғысынан кейін қиратылған Клун, 1890 жылдарға дейін жарамсыз күйде қалды. Бүгінде қамал І санаттағы ескерткіш және қорғалатын ескерткіш ретінде тіркелген. Оның иесі – Норфолк герцогы, ол сонымен қатар Клун бароны атағын да иеленеді, ал басқару құқығы English Heritage-ге берілген.

Сәулет

Клун қамалы Клун өзенінің иілісінде орналасқан, Клунның шағын қаласы мен оның шіркеуін (өзеннің ар жағында) көріп тұрады. Өзен солтүстік және батыс жақтан табиғи қорғаныс қамтамасыз етеді, ал қамалдың негізгі мұнарасы үлкен моттаның (төбешіктің) үстінде тұр. Басты моттаның төңірегіндегі үш ұқсас, бірақ аз елеулі төбешік қамалдың қорғаныс құрылымын құрайды. 80 фут (24 метр) биіктігіндегі төрт қабатты тікбұрышты үлкен мұнараның қалдықтары әлі де моттаның солтүстік жағында тұр. Бұл, көбінесе, Нормандық дәуірдің соңына тән, кең, Альбербери, Бриджнорт және Хоптон сияқты, пиластрлы тіректері және дөңгелек бас сәулетті Норман терезелері бар. Ерекшелігі, мұнара орталықтан сәл ығысқан, бұл іргетастың кеңірек таралуына және моттаға артық қысым түсірмеуге мүмкіндік береді – ұқсас дизайн Гилдфорд қамалында да кездеседі. Бірінші қабат сақтауға пайдаланылған, ал жоғарғы үш қабат отбасының тұруына арналған. Әр қабатта үлкен ошақ пен бес терезе болған. Үлкен мұнара күшті көрінеді, бірақ қауіпсіздік пен ыңғайлылық арасындағы келісім ретінде салынған – ғимаратта салыстырмалы түрде аз ойықтар бар, сырттан көрінетін ойықтардың көпшілігі жалған және ғимаратты оңай қиратуға болар еді. Көпірдің оңтүстігінде қақпа ғимаратының орны, ал оңтүстік-батысында үлкен дөңгелек мұнараның іргесі көрінеді. Батыс жағында Шато Гейлардты еліктеумен салынған екі мықты мұнараның қалдықтары бар. Басты бекініс ішінде бір кезде қора, ат тұрағы және нан пісіретін үй сияқты бірнеше шаруашылық ғимараттар орналасқан. Қамалдың шығыс жағында тағы екі бекініс қабырғасының қоршауы көрінеді. Солтүстік-шығыс жағында өзенге жалғасқан шлюзбен байланысты балық тобанының қалдықтары жатыр. Клун қамалын Роберт де Сей, сондай-ақ Пико деп танылған, ерте Норман бароны салдырған, ол Эдриктен жерді тартып алған; Роберт екі бекінісі бар үлкен мотталы қамал салдырды. Олардың Оуэйн ап Кадуган есімді ұлы болды. Пиконың ұлы Генри де Сей 1098 жылы қамалға ие болды, ал оның ұлы Хелиас де Сей 1165 жылы қайтыс болғанға дейін қамалдың басшысы болды. Хелиас тұсында Сей барониясы екіге бөлінді, Хелиас қызы Изабелла де Сей Клунға орталықтанған кеңейтілген иелік алды, ал де Сей жерінің шығыс бөлігі, болашақ Стоуксей қамалын қоса, Теодорик де Сейге берілді. Шамамен сол кезде Генрих I Клунда жаңа қамал күзет жүйесін құрды, бұл, әлдеқайда 1094 жылы Груффуд ап Цинан көтерілісінен кейін Уэльстің шабуылдарына жауап болды. Қамал күзет жүйесінде Клун қамалын қорғау Клуннан және Уэльс шекарасынан шығысқа қарай созылған феодтар тобынан келген салт аттылардың міндетіне берілді, олар көп жағдайда Клун өзені бойымен өтетін ежелгі римдік жолмен байланысты болды. Әр салт атты жыл сайын қырық күндік әскери қызмет атқаруға міндетті болды, бұл дағдарыс кезінде шақырылуы мүмкін, тұрақты күзетті ұстаудың орнына, және қажет болған жағдайда қосымша атты немесе жаяу әскер сержанттарымен толықтырылды. Генрих II 1160-64 жылдары қамалға көп қаржы салып, шекараны қорғаудың аймақтық орталығы ретінде Клунға патшалық назар аударуды жалғастырды. Қамал сонымен қатар Уэльстің феодалдық қызметіне де ие бола алды, жиырма бес жергілікті Уэльс елді мекені қамалға әскери міндеттілікпен міндетті болды. Қамалдың төңірегіндегі аймақ енді Маркер барониясы деп жарияланды, ол 13 ғасырда Клунның құрметі деп аталды, бұл оның ағылшын заңдарынан гөрі өз заңдарымен және Уэльс марктерінің осы бөлігін басқаратын Маркер лорды басқаруын білдірді. Атап айтқанда, Клун қамалының иесі патшаның өкілі ретінде емес, өз атынан қылмыскерлерді өлтіруге құқығы бар екендігімен танымал болды; бұл жазаны орындау үшін қылмыскерлерді Шрусбериден алып келетін. Изабелла Освестри лорды Уильям Фитц Аланға тұрмысқа шықты. Уильям тағы бір күшті аймақтық лорд болды және Генрих I-нің екінші әйелі Лувеннің Аделизасы оны Шропширдің жоғары шерифі етіп тағайындады. Генрих I-нің Анархия кезінде қайтыс болғаннан кейін Англия король Стефан мен император Матильданың қарсыластары арасында бөлінді, Уильям император Мод жағында екенін мәлімдеді және 1138 жылы Стефанға қарсы төрт апта бойы Шрусбери қамалын ұстады. Вильгельм қаланың құлдырауынан бұрын қашып кетіп, келесі он бес жылды Генрих II-нің 1153 жылы оралуына дейін жер аударылумен өткізді. Вильям қайтыс болғаннан кейін Изабелла тағы екі рет үйленді, оның күйеулері Джеффри де Вере мен Вильям Боторел некеге байланысты Клун қамалының иелері болды, бірақ оның 1199 жылы қайтыс болуымен қамал оның бірінші некесінен туған ұлы, екінші Уильям Фитц Аланға өтті. Осылайша, Изабелла көршілес Освестри және Клунның біріктірілген иелігін құрды, бұл болашақтағы қуатты ақсүйек отбасының бастауы болды.

13 ғасыр

13 ғасырда Шропшир, Ұлы Льюэллинның Уэльс княздығының билігін қайта орнату әрекеттерінің алдыңғы қатарында болды, бұған король Джонның жергілікті барондармен қарым-қатынасының қиындығы да себеп болды. Көп жылдар бойы 1196 жылы қамалды Уэльстік Дехьюбарт корольдығының принці Рис ап Груффид басқарып, уэльстіктердің қоршауына алынған деген жаңылыс әңгіме тарады. Бұл оқиға 1196 жылы шабуылға ұшыраған Раднорширдегі Колвин қамалы және уэльс тілінде Клунның «Колунви» деп айтылуының шатасуынан туындаған. Уильям 1210 жылы қайтыс болды, қамалды үлкен ұлы, тағы бір Уильям Фиц Аланға қалдырды. Бірақ король Джон Уильямның жерлерін мұраға алуы үшін 10 000 маркалық үлкен ақы талап етті; төлей алмағандықтан Клун қамалы Томас де Эрдингтонға берілді. Уильям көп ұзамай 1215 жылы Пасха күні қайтыс болды, ал оның інісі Джон Фиц Алан, Ұлы Льюэллиннің жақын досы, дереу корольге қарсы қару көтеріп, Клун мен Озвестриді патшалық биліктен тартып алды. 1217 жылы Джон корольдің мұрагері Генрих III-пен келісімге келді, соңғысы 10 000 маркалық айыпты төлегеннен кейін. 1233-34 жылдары король Генрих III, Граф Маршал және Ұлы Льюэллин арасындағы қақтығыс кезінде Джон Фицталанның адалдығына күдік тағы да туды, сондықтан 1233 жылы Клун қамалы маңызды бекініс ретінде сенімділігін сақтау үшін патша әскерлерімен нығайтылды. Джонның ұлы, тағы бір Джон Фицталан қамалды мұраға алып, көршілес және күшті Мортимер әулетінен шыққан Изабеллаға үйленді. 1272 жылы Джон қайтыс болды, өзінен жас ұлы Ричардты қалдырды; оның ересектемеу кезеңінде қамалды Вигморлық Роджер Мортимер басқарды. Қамалды тексеру үшін шақырылған комиссия мүшелері тергеу барысында қамалды «кішкентай, бірақ мықты салынған» деп сипаттағанын, бірақ жөндеуге мұқтаж екенін, әсіресе мұнаралардың бірінің көпірі мен шатырына жөндеу қажет екенін атап өтті.

14-17 ғасырлар

1280 жылдары Эдуард I Солтүстік Уэльске басып кіргені Уэльстің шапқышылық қаупін және Клун қамалы сияқты күшті әскери бекіністерге ұзақ мерзімді қажеттілікті айтарлықтай азайтты. Ричард II Арундл әулетінің билігін күйретуге тырысты, 1397 жылы Ричард ФицАланды өлімге кесіп, Клун қамалын ФицАлан әулетінен алып, оны Йорк герцогына Честер графының бір бөлігі ретінде беруді көздеді; Ричард II құлағаннан және Томас ФицАланның қайта құрметке ие болғаннан кейін, қамал әулетке қайтарылды. 1400-15 жылдардағы Глиндŵр көтерілісі кезінде Клун қамалына қызығушылық жаңадан оянды, Томас көтерілісті басуда маңызды рөл атқарды; қамал қайтадан нығайтылып, Оуайн Глиндŵр бастаған уэльстік көтерілісшілерге қарсы қолданылды. 16 ғасырда антиквар Джон Лиланд Клун қамалының күйреуге бет алғанын байқады. Арунделдің 20-шы графы Филипп Ховард 1595 жылы жазаланған күйінде қайтыс болды, ал Джеймс I Клун қамалын Нортгемптонның 1-ші графы Генри Ховардқа берді. 1642-1646 жылдардағы Англия азамат соғысы кезінде қамал тасталып, ешқандай әскери қимылдар болған жоқ; алайда, 1646 жылы Парламент оны қорғаныс ретінде пайдалану мүмкіндігін болдырмау үшін қиратты. Қазіргі таңда бұл орын Англия мұражайының басқаруымен жұртшылыққа ашық.