Кіріспе

Құс түрлері, екі туысқан жойылған түр. Жаңа Зеландия какасы (Nestor meridionalis) – Жаңа Зеландияның табиғи ормандарында кездесетін, Nestoridae тұқымдасына жататын ірі попугай түрі. Бұл түр көбінесе "кака" деген қысқартылған атымен белгілі, бірақ бұл атты жақында жойылған Норфолк какасы және Чатем какасы да бөліседі. Жаңа Зеландия какасының екі түршесі бар. Ол қорғауға алынған және бұрынғы ареалының көп бөлігінен жоғалып кеткен, алайда Солтүстік арал какасын Веллингтондағы Зеландияға қайта қоныстандыру қала бойынша құстардың санының өсуіне алып келді.

Таксономия

Жаңа Зеландиялық кака 1788 жылы неміс натуралисі Иоганн Фридрих Гмелин Карл Линнейдің «Жаратылыс жүйесі» еңбегінің қайта қаралып, кеңейтілген нұсқасында ресми түрде сипатталды. Ол оны Psittacus туысына жататын попугайлармен бірге жіктеді және Psittacus meridionalis деген екі атауын берді. Meridionalis деген сөз латын тілінен аударғанда «оңтүстік» деген мағынаны білдіреді. Гмелин өзінің сипаттамасын 1781 жылы ағылшын орнитологы Джон Лэтамның «Құстардың жалпы шолуы» кітабында сипатталған Жаңа Зеландияның «Оңтүстік қоңыр тотығына» негіздеді. Лэтам Лондонның Левериан мұражайында сақталған бір данасын зерттеген. Жаңа Зеландиялық кака қазір 1830 жылы Рене Лессон енгізген Nestor туысына жатқызылады. Екі түршесі бар: Солтүстік арал какасы (Nestor meridionalis septentrionalis) және Оңтүстік арал какасы (N. m. meridionalis), бірақ соңғы зерттеулер аллопатриялық түршелерді жоққа шығарды. Маори тіліндегі kākā сөзі «попугай» дегенді білдіреді, бұл, мүмкін, kā, «қыңырлау» деген сөзбен байланысты. Nestor туысына төрт түр жатады: Жаңа Зеландиялық кака (Nestor meridionalis), кеа (N. notabilis), жойылған Норфолк какасы (N. productus) және жойылған Чатем какасы (N. chathamensis). Барлығы бес миллион жыл бұрын Жаңа Зеландия ормандарында мекендеген «прото-какадан» тараған деп саналады. Олардың ең жақын туысы – какапо (Strigops habroptilus). Олар бірге Strigopoidea попугайлар суперотбасын құрайды, бұл сәулеленуден бұрын барлық басқа Psittaciformes-тан бөлінген ежелгі топ.

Сипаттама

Жаңа Зеландиялық кака – орташа мөлшердегі попугай, ұзындығы және салмағы аралығында, орташа есеппен . Ол кеаға жақын туыс, бірақ қауырсыны қараңғырақ және көбірек ағаштарда қоныстанады. Маңдай және басы сұрғылт ақ, ал мойнының арт жағы сұрғылт қоңыр. Мойын және ішкі жағы қызғылт, ал қанаттары қоңырлау. Екі түрдің де қауырсыны қоңыр/жасыл/сұр түсті, қанаттарының астында қызғылт-сары реңдері бар; кейде көкбасында қызылдан сарыға дейін түс өзгерістері кездеседі. Оның дауысы қатаң "кааа" және сыбызғымен ұқсас "уииа" дыбыстарынан тұрады.

Таралуы және мекендейтін ортасы

Жаңа Зеландиялық кака төменгі және орта биіктіктегі туған ормандарда өмір сүреді. Оның негізгі қоныс орындары қазіргі уақытта Капити аралы, Кодфиш аралы және Литтл Барриер аралының теңіздегі қорықтары болып табылады. 2002 жылы қайта қоныстандырылғаннан бері Зеландиядағы құрлық аралдық қауіпсіздік аймағында 800-ден астам құс сақиналанды. 2002 жылдан бері Солтүстік арал какасы Веллингтонды қайтадан қоныстандыруда, ал 2015 жылғы есепте олардың саны соңғы 12 жылда едәуір өскені көрсетілді.

Оңтүстік арал Кака

Жаңа Зеландиялық какалар әлі де Оңтүстік аралдың белгілі бір үлкен орманды аймақтарында көптеп кездесетін және табу оңай құс саналады. Какаларды Ротоити табиғатты жаңарту жобасында, Милфорд жолы бойында және Фиордленд ұлттық паркіндегі Эглинтон аңғарында кездестіруге болады. Жаңа Зеландия какалары Стюарт аралы және Кодфиш аралы / Уануа Хоу мен Ульва аралының жағалауларында да таралған. 2015 жылы Janszoon жобасы алғаш рет Жаңа Зеландия какаларын Абель Тасман ұлттық паркіне жіберді, ал 2019 жылы одан әрі жіберу жүзеге асырылды.

Мінез-құлық

Жаңа Зеландия какалары негізінен ағаштарда тіршілік етеді және ормандағы ортаңғы және жоғары қабаттарда қоныстанады. Оларды көбінесе аңғарлардың үстінен ұшып келе жатқанда немесе биік ағаштардың басында дауыстап тұрғанда көруге болады. Олар өте әлеуметтік және үлкен топтарда жылжып жүреді, олардың құрамында кеа да болуы мүмкін. Олар таңертең және кешкісін ең белсенді болады, кейде олардың қатты дауыстап шақыруын естіуге болады.

Өсіру

Жаңа Зеландиялық кака қуыс ағаштардың ішіне салынған қуыстарда ұялайды. Ұя тесігі көбінесе жерден үштен алты метр биіктікте орналасады. Жақсы жеміс жиылған жылдары, бір жұп екі рет жұмыртқа тууы мүмкін, көбінесе екінші жұмыртқа үшін сол тесікті пайдаланып, көбею маусымын қысқа дейін созады. Осыдан екі балапан ұшып кетеді.

Тамақтандыру

Жаңа Зеландиялық какалар көбінесе жемістер, жидектер, тұқымдар, гүлдер, бүршіктер, нектар, шырын, өсімдіктер және жәндіктермен қоректенеді. Олар каури ағашының конустарын күшті өсірімен тітіркендеп, тұқымдарын шығарады. Нектармен қоректену үшін олардың тілі щетка тәрізді, ал күшті өсірімен хуху қоңызының дернәсілін қазып шығарып, шырынға жету үшін қабығын сызып алады.

Қорғау мәртебесі

Жаңа Зеландия какалары осал түрлерге жатқызылады, олардың дәстүрлі ареалдарында мекендеу орындарының жоғалуы, мысықтар, егеуқұйрықтар, тышқандар және стауттар сияқты жаңадан келген жыртқыштардың шабуылдары, сондай-ақ қосмекенділердің бал шырынына таласуы салдарынан саны күрт азайған. Жақын туыс түрі – Нестор продуктс, Норфолк какасы, 1851 жылы осыған ұқсас себептерден жойылды. Жаңа Зеландияның 1953 жылғы «Жабайы табиғатты қорғау туралы» заңына сәйкес Жаңа Зеландия какалары толығымен қорғалады. Бұл түр сондай-ақ Құрып бара жатқан жабайы флора мен фауна түрлерімен халықаралық сауда жасау жөніндегі конвенцияның (CITES) II қосымшасына енгізілген, яғни халықаралық экспорт/импорт (оның ішінде бөліктері мен туындылары) реттеледі. Жаңа Зеландияның қауіптілік деңгейін бағалау жүйесіне (NZTCS) сәйкес, Солтүстік арал какасы «Қауіп төніп тұрғандар» санатында қарастырылады, бірақ популяциясы өсуде, ал Оңтүстік арал какасы «Қауіп төніп тұрғандар» және «Ұлттық деңгейде осал» деп есептеледі.

Жауыздық

Ұзақ инкубациялық кезеңді қажет ететін және анасы ұяда кем дегенде 90 күн болуын талап ететін қуыс ұя салатын құстар ретінде, Жаңа Зеландияның какалары жыртқыштарға өте осал. Топыраққа ұя салған ересек ұрғашылар, балапандар мен жас құстардың өлімінің басты себебі мысықтар болды, бірақ есекжемдер де ересек ұрғашылардың, жұмыртқалардың және балапандардың маңызды жыртқыштары еді. Балапандар мен ұрғашыларды аулау нәтижесінде жас және жыныс арасындағы тепе-теңдік бұзылған, тіпті сырттай сау көрінетін популяцияларда да. Елдің кейбір аймақтарында Қорғау департаменті мен жергілікті қоғамдық ұйымдар тұзақтар, жерге жем тастау және натрий фтор ацетатын (1080) әуеден шашу арқылы Жаңа Зеландия какаларының жыртқыштарын бақылауға тырысты. Жыртқыштармен күрес жүргізілген жерлерде Жаңа Зеландия какаларының саны айтарлықтай қалпына келді. Мысалы, 2001 жылы Пуреора орман паркінде әуеден 1080 шашылатын аймақта 20 кака радиожадбамен қадағаланды. Жақын орналасқан Уайманоа орман паркінде, онда 1080 шашылмады, 9 кака радиожадбамен қадағаланды. 1080 қолданылған аймақта барлық 20 құс сол маусымда тірі қалды. Ал 1080 шашылмаған аймақта белгіленген 9 құстың бесеуі сол жылы жыртқыштардың шабуылынан өлді.

Жарыс

Зерттеулер көрсеткендей, шырын Жаңа Зеландияның какаларын көбейту үшін өте маңызды, әсіресе оңтүстік бук ормандарында көбейту үшін. Құмырсқаларды бақылаудың қиындығы Жаңа Зеландия какасының болашағын өте күмәнді етеді.

Адаммен қарым-қатынас

Солтүстік аралдың какасының Веллингтондағы Зеландияға қайта енгізілуі, сақтау шараларымен бірге, қаладағы осы құстардың санының күрт өсуіне алып келді. Көптеген какалар тұрғын үйлердің бақтарына және қорықтарға келеді, бұл өз кезегінде адамдармен байланыстың артуына себеп болды. Адамдар құстарды жаңғақ, түрлі дәнділер және ірімшік сияқты оларға қолайсыз тағамдармен тамақтандырып жатыр. Сонымен қатар, какалардың үйлердің шатырларында ұя салған жағдайлары да тіркелді.