Кіріспе

Ағылшын трубашысы және хабар таратушысы (1921–2008)
Оқшаң ұйымдастырушы

Хамфри Ричард Адеан Литтлтон (23 мамыр 1921 – 25 сәуір 2008), сондай-ақ Хамф деп белгілі, Литтлтон әулетінен шыққан ағылшын джаз музыканты және хабар таратушысы. Оқушы кезінде трубаны өздігінен үйренген Литтлтон кәсіби музыкантқа айналып, жетекшісі болған сегіз адамдық тобы 1956 жылы "Bad Penny Blues" атты хит-сингл жазды. Хабар таратушы ретінде ол 40 жыл бойы BBC Radio 2 арнасында "The Best of Jazz" бағдарламасын жүргізіп, BBC Radio 4 арнасында "I'm Sorry I Haven't a Clue" комедиялық ойынының жүргізушісі болды, осылайша Ұлыбританиядағы ең тәжірибелі ойын жүргізушісі атанды. Литтлтон сонымен қатар Daily Mail газетінде ұзақ жылдар бойы жарияланған Flook сериясының авторы, каллиграф және Итальян жазуы қоғамының президенті болды.

Ерте өмір және мансап

Литтлтон Итон колледжінде (сонда Букингемширде) дүниеге келді, оның әкесі Джордж Уильям Литтлтон (8-ші виконт Кобхемнің екінші ұлы) – үй иесі болды. (Чарльз Литтлтонның еркек желісінен тараған ұрпақ ретінде, Литтлтон Кобхем виконттығына және Литтлтон барониясына мұрагерлік құқығына ие болды.) Саннингдейл дайындық мектебінен кейін Литтлтон Итон колледжіне оқуға түсті. Ол 10-шы виконт Кобхемнің және Вестминстер герцогинясы Виола Гровенордың туысы, сондай-ақ саясаткер және спортшы Альфред Литтлтонның шөбересі болды. Бәрі де Итон колледжінде оқыған. Итон кезінде Литтлтон лорд Кэррингтонға шәкірт болып, джазға деген сүйіспеншілігін дамытты. Ол трубашы Луи Армстронгтан (кейін Литтлтонды "Англиядағы ол кісі, жанды дауысымен ойнайды" деп атады) және Нат Гонелладан шабыт алды. Ол аспапты өзі үйреніп, 1936 жылы мектепте квартет құрды, оның құрамында болашақ журналист Людовик Кеннеди барабаншы болды. Мектепті бітіргеннен кейін Литтлтон Оңтүстік Уэльстегі Порт Талбот болат табақтары зауытында жұмыс істеді, бұл тәжірибе оны "романтикалық социалист" деп санауына себеп болды. Соғысқа шақырылғаннан кейін, 1941 жылдың 29 қарашасында болашақ саясаткер Марк Бонхам Картермен бірге Гренадерлік гвардияға екінші лейтенант болып кірді, және "Аваланша" операциясы кезінде Италияның Салерно қаласындағы шайқаста, бір қолында пистолет, екіншісінде трубасымен жағаға түсті. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін демобилизациядан кейін ол екі жыл бойы Камбервелл өнер колледжінде оқыды. 1949 жылы Daily Mail газетіне карикатурашы болып жұмысқа орналасты, 1956 жылға дейін сол жерде жұмыс істеді. Ол Уоли Фокспен бірлесіп, ұзақ жылдар бойы жарық көрген Flook комикс жолағының авторларының бірі болды.

Жаз әншісі

Литтлтон оқуын жалғастыру үшін грант алды. Ол Камбервелл өнер мектебіне оқуға түсті, онда ол Уолли Фокспен танысты, ол да джазды жақсы көретін және кларнетте ойнайтын, сонымен қатар «Трог» деген атпен танымал карикатурашы еді. 1949 жылы Фокс оған Daily Mail газетінде жұмыс табуға көмектесті, ол Фокстың «Flook» комиксіне сөз жазды. 1947 жылы екеуі де Джордж Вебб Диксилендтеріне қосылды. Вебб соғыстан кейінгі британдық джаз өркендеуіне үлкен серпіліс берді. 1940-шы жылдардың соңы мен 1950-шы жылдардың басында Литтлтон Нью-Орлеандағы дәстүрлі джаз формаларын жаңғыртуда белгілі болды және 1949 жылы Сидни Бешетпен бірге жазба жасады. Ол үшін ол Музыканттар одағының АҚШ-тан келген джаз музыканттарымен жұмыс істеуге тыйым салған шектеулерін бұзуға мәжбүр болды. 1956 жылы ол «Bad Penny Blues» атты Джо Мик өндірген әнімен поп-чартқа енді, ол Ұлыбританияның сингл чартында алты апта бойы болды. Уақыт өте келе Литтлтон американдық музыканттар, мысалы, трубашы Бак Клейтон ұсынған негізгі бағытқа көшті. 1953 жылы ол құрамына саксофоншыларды қоса бастады. Сол жылы бірде бұл өзгеріске оның жанкүйерлері наразылық білдірді. Бірмингем қалалық залындағы концертте альт-саксофоншы Брюс Тернердің тұңғыш өнері көрсетілген кезде «Үйге қайт, лас боппер!» деген жазуы бар баннер көтерілді. Кейде Эдди Харвидің көмегімен ол Би-би-си радио хабарлары мен жазбалары үшін үлкен оркестр жинады. 1957 және 1958 жылдары блюз әншісі Джимми Рашинг топпен Англияны аралап шықты, сондай-ақ Клейтон, Вик Диккенсон және Биг Джо Тернер 1965 жылы. Клейтон 1960-шы жылдардың басында Литтлтонмен бірге жазды және топпен көптеген гастрольдік сапарлар жасады. Клейтон өзін және Литтлтонды бауырлар деп есептеді. Ол сондай-ақ американдық қонақтар Ал Кейси, Бадди Тейт және Кенни Давернмен бірге жазды. 1958 жылы ол «Бұл сіздің өміріңіз» бағдарламасының кейіпкері болды, ол BBC теледидар театрында Эмонн Эндрюс тарапынан күтпеген сыйлыққа ие болды. Оның репертуары осы уақытқа дейін кеңейіп, тек Duke Ellington-ның сирек кездесетін шығармаларын ғана емес, тіпті Dizzy Gillespie-дің топ жинағынан «The Champ» әні де енді. Литтлтон тобы – ол өзін негізінен жетекші ретінде қарастырды – қазіргі танымал британдық музыканттардың, соның ішінде Тони Коу мен Алан Барнстың мансабын дамытуға көмектесті. 1983 жылы Литтлтон өзінің ескі жазбаларын, тобының болашақ жазбаларын және топ мүшелерінің жазбаларын қайта шығарған Calligraph Records компаниясын құрды. 2008 жылдың 11 наурызында ол BBC Radio 2-нің «Best of Jazz» бағдарламасын жүргізуді тоқтату туралы хабарлады. 2008 жылдың 23 шілдесінде Литтлтон радио тыңдаушыларының дауыс беруімен BBC Radio 2 Jazz Artist of the Year атанды.

Хамфри Литтлтон тобы

Соғыстан кейінгі жылдарда Оксфорд көшесінің 100 нөміріндегі клубта оның тұрақты тобында Уоли Фокс, Кристи ағайындылары, Пат Хоуес және Джонни Паркер болды. 1958 жылдан бастап Литтелтонның ең жақсы құрамы сегіз мүшеден тұратын топ болды, онда үш саксофон (альто, тенор және баритон) болды, бірақ ақшаны үнемдеу үшін кейде жетіге дейін азайтылды. Дегенмен, ол радио хабарларын жазу және эфирге шығару үшін баритонды қайта қосып қоятын. Литтелтонның негізгі тобында әдетте Джимми Скидмор, Джо Темперли, Кэти Стобарт, Джимми Хейстингс, Майк Маккензи, Джон Барнс, Рой Уильямс және Пит Стрэндж сияқты танымал музыканттар, сондай-ақ Тони Коу, Алан Барнс, Джон Пикард, Карен Шарп және Джо Фукс сияқты жаңа таланттар ойнайтын. Литтелтон тобын отбасы сияқты қастерледі, кейбір мүшелері кетіп қайтқаннан кейін (Брюс Тернер, Стэн Грейг, Адриан Макинтош, Стобарт, Гастингс) қайта оралып, ұзақ жылдар бойы топта қалатын. Топтың кестесі тығыз болды, олар ел бойынша сатылып кеткен концерттерде жиі өнер көрсетті. Концерттерге кейде шақырылған әншілер немесе басқа топтармен бірлескен өнер көрсетулер кіретін. 1990 жылдары топ Хелен Шапиромен бірге «Хэмп пен Хелен» концерттерінің сериясымен гастрольдік сапарда болды. Олар сондай-ақ Акер Билк пен Джордж Мелли және Джон Чилтонның «Feetwarmers» тобымен бірге «Британдық джаздың алыптары» атты бірнеше турларда өнер көрсетті. Литтелтонның Ұлыбританиялық әнші Элки Брукспен ұзақ жылдарға созған кәсіби байланысы болды. 1960 жылдардың басында бірге жұмыс істегеннен кейін, олар 2000 жылдардың басында сатылып кеткен және жақсы қабылданған концерттік қойылымдармен жұмыс серіктестігін қайта жандандырды. 2000 жылдың басында топ Radiohead-тің «Amnesiac» альбомындағы «Life in a Glasshouse» трекіне музыкалық сүйемелдеу жасады, ол келесі жылы жарық көрді. 2003 жылы олар сыншылар тарапынан жоғары бағаланған «Trouble in Mind» альбомын шығарды және кейде концерттерде өнер көрсетуді жалғастырды. Литтелтон американдық вокалистка Стейси Кентті британдық тыңдаушыларға таныстырды. Литтелтонның соңғы тобында, өзінен басқа тромпет пен кларнетте ойнаған: Рей Вордсворт – тромбонда; Джимми Хейстингс – альт-саксофонда, кларнетте және флейтада; Джо Фукс – тенор-саксофонда және флейтада; Роб Фаулер – тенор-саксофонда, баритон-саксофонда және кларнетте; Тед Бимент – пианинода; Джон Рис Джонс – контрабаста және Адриан Макинтош – барабанда. Оның соңғы ресми жазбалары, тромпет пен кларнетке арналған бір-бір трек, оның соңғы «Cornucopia 3» CD-сінде (CLG CD 46) жарық көрді, олардың барлығын өзі бақылады. Басқа тректердегі тромпетті Тони Фишер орындады. Ол әнші ретінде де жазбалар жасады. Оның қазасынан кейін, Литтелтонның 2007 жылғы тобымен (Роберт Фаулердың орнына Карен Шарппен) Брекон джаз фестивалінде американдық тенорлық саксофонист Скотт Гамильтонмен бірге болған өнер көрсетуінің бір бөлігі BBCtv арнасында құрмет ретінде көрсетілді («Хэмптің соңғы тұруы»). Топ оның музыкасын орындап, концерттер беріп келеді. Тромпет бөлігін Тони Фишер орындайды, ал кейде әнші Сью Ричардсон және Карен Шарп сияқты бұрынғы Литтелтон тобының мүшелері де қатысады.

Радиодағы танымал тұлға

1967 жылдан 2007 жылдың сәуір айына дейін Литтлтон BBC Radio 2 арнасында «The Best of Jazz» бағдарламасын жүргізді, онда ол музыка тарихының барлық кезеңдерінен, соның ішінде заманауи үлгілерден де ерекше жинақталған жазбаларды ұсынды. 2007 жылы ол басқа жобаларға көбірек уақыт жұмсау үшін жылына екі тоқсандық маусыммен шектелуге бел буды. 1972 жылы Литтлтон BBC Radio 4 арнасында «I'm Sorry I Haven't a Clue» (ISIHAC) комедиялық ойынын жүргізуші болып тағайындалды. Бұл шоу бастапқыда BBC-нің дәстүрлі панельдік ойындарына (радио және теледидарда) комедиялық қарсы салмақ ретінде жасалған, олар көнеріп, формальды болып кеткен және «Ауырсыған тәте» имиджін сақтаған. Литтлтон өмірінің соңына дейін осы қызметін атқарып, өзінің салқынқанды, наразы және кейде шатасқан жүргізу стилімен, сондай-ақ екіұштылыққа толы әңгімелерімен танылды. Уильям Раштонның айтуынша, бұл «радиодағы ең нашар нәрсе» еді. Бағдарламаның сәттілігі радиода комедия ұсынылу жолына елеулі әсер етті, ал Литтлтонның бейнесі осы сәттіліктің маңызды бөлігі болды: ол хаостан қоршалған қарапайым адам еді. Қайтыс болған кезде Литтлтон Ұлыбританиядағы ең белсенді ойын жүргізушісі болды, ол өзінің ең жақын бәсекелесі Николас Парсонстан екі жарым жыл үлкен еді. Литтлтон басқа да қызметтерімен қатар, шебер каллиграф және «Итальян жазуы қоғамының» президенті болды. Ол өзінің жеке лейблін осы хоббиісінен кейін «Калиграф» деп атады. 1980 жылдардың басында құрылған бұл лейбл оның және достарының альбомдарын шығарумен қатар, 1950 жылдары Parlophone лейблі үшін жазылған аналогтық жазбаларын (CD форматында) қайта шығарды. 1995 жылы ол рыцарлық атақтан бас тартқаны хабарланды.

Жеке өмір

Литтлтон екі рет үйленген. Оның алғашқы әйелі Патриция Мэри Брейтуэйт (1929 жылы туған), ол 1948 жылдың 19 тамызында оған тұрмысқа шықты. Олардың Генриетта есімді 1949 жылы туған бір қызы болды. 1952 жылы ажырасқаннан кейін ол (Елизавета) Джилл Ричардсонға (1933–2006) үйленді, олармен екі ұл және бір қыз – Стивен (1955 жылы туған), Дэвид (1958 жылы туған) және Джорджина (1963 жылы туған) болды. Ол өте танымал болғанына қарамастан, жеке өмірін қатты сақтап жүрді. Арклидегі (Барнет, Ұлы Лондон) үйін сырттан қарапайым қабырғалы, терезелері ішкі аулаға ашылатын етіп жобалады. Телефон соғуды ұнатпады, нөмірін жария етпеді және басқа біреу білсе, оны өзгертіп отырды. Телефонды жақтырмағандықтан, хат арқылы байланысты, тіпті тобының мүшелерін жұмысқа алу және босату туралы хаттар да жазды. Ол өзіне ұсынылған мемлекеттік наградалардан екі рет бас тартты. Бір рет 1976 жылы, ал 1994 жылы Даунинг-стрит ұсынған рыцарлық атақтан бас тартты: оның ұлы Стивен кейін "Оны қабылдау мүмкін емес еді, бірақ ол әлі де қатты мазасыздық сезінді. Бұл туралы бәрімізден, әсіресе анамыздан жасырды, себебі ол оны қабылдауға қатты талап ететін еді, оны өзінің барлық еңбегінің мойындалуы деп есептейтін." деп жазды.

Ауру және өлім

2008 жылдың 18 сәуірінде «Мен кешірім сұраймын, түсініксіз» бағдарламасының продюсері Джон Нейсмит Литтелтонның аорта аневризмасын емдеу үшін ауруханаға түскеніне байланысты көктемгі циклдың тоқтатылғанын хабарлады. Роб Брайдон мен басқалардан Литтелтонның турлық көрсетілімдерінде орнын толтыру сұралды, бірақ Литтелтон операциясын кейінге шегерді және соңғы кештен басқа барлық кештерде өнер көрсетті. 2008 жылдың 21 сәуірінде тағы бір электрондық хат арқылы BBC «Хамфтың қалпына келу мерзімі қаншаға созылатыны әзірге белгісіз» екенін, бірақ Литтелтонның «жалпы жағдайы жақсы және көңілі көтеріңкі» екенін мәлімдеді. 2008 жылдың 22 сәуірінде Литтелтон мен «Мен кешірім сұраймын, түсініксіз» командасы Боурнмут қаласындағы Павильон театрында бағдарламаның сахналық нұсқасын көрсетуге жоспарланған. Оның ауруына байланысты орнына Роб Брайдон шықты, бірақ Литтелтонның алдын ала жазылған үндеуі көрермендерге ойнатылды («Бүгін сіздермен бірге бола алмағаныма өкінемін, себебі мен ауруханадамын – мұны ертерек ойлағанда ғой!»). Сол түні панель мүшелері Тим Брук Тейлор, Грейм Гарден, Барри Крайер және Джереми Харди болды. Литтелтон 2008 жылдың 25 сәуірінде отадан кейін отбасының қасында қайтыс болды. Оның қазасы туралы хабар тарағаннан кейін, көптеген адамдар Морнингтон Крессент станциясына гүлдер тастай бастады. BBC Radio 4 радиосы 27 сәуірде «Мен кешірім сұраймын, түсініксіз» бағдарламасының 1995 жылғы эпизодын, ал 30 сәуірде Кеннет Кларк ұсынған ретроспективті бағдарламаны эфирге шығарды. 2008 жылдың 15 маусымында Радио 4 Хэмфри Литтелтон күнін атап өтті, соның ішінде Стивен Фрай ISIHAC туралы жаңа материалды ұсынды. Литтелтонның төрт баласы бар: бірінші некесінен туған қызы Пэт Брейтуэйт, екінші некесінен туған екі ұлы мен қызы Джилл Ричардсон. 1952 жылдан бері бірге болған Ричардсон 2006 жылы қайтыс болды. Оның гуманистік жорасы 2008 жылдың 6 мамырында Лондонның солтүстігіндегі Ист-Финчлидегі Сент-Марилебон крематорийінде (Шығыс Финчли зиратымен бірге орналасқан) өтті. Литтелтон өзін гуманист санайтын. 2010 жылдың 25 сәуірінде, Литтелтонның қазасынан екі жыл өткен соң, «Хэмфри Литтелтон – Мерекелік концерт» атты мерекелік концерт Хаммерсмит Аполлода оның өмірін, шығармаларын және музыкаға қосқан үлесін тойлау үшін өтті. Әнші Элки Брукс және көптеген танымал британдық джаз музыканттары «Мен кешірім сұраймын, түсініксіз» бағдарламасының қатысушыларымен бірге концертте өнер көрсетті. Іс-шараны оның ұлы Стивен Литтелтон ұйымдастырды және жүргізді, ол сонымен қатар Литтелтонның қазасынан кейін жас және дамып келе жатқан джаз музыканттарын қолдау және демеушілік көрсету мақсатымен құрылған Humph Trust ұйымының негізін қалаушысы және төрағасы болып табылады. Іс-шараны 2010 жылы Хэмфри Литтелтон атындағы Музыка академиясының джаз сыйлығының иегері Том Уолш ашты, ол Корольдік музыка академиясының квинтетімен Хорас Сильвердің «Әкем үшін ән» атты шығармасын орындады. Камдендегі Морнингтон Крессент станциясының қарамағысында орналасқан Литтелтон Армз пабы Литтелтонның құрметіне аталған. Бұрын ол Саутгемптон Армз деп аталған.