Кіріспе

Англиядағы Кастилиялық Элеонораға арналған ескерткіштердің бірі – Элеонора айқыштары, Англияның шығыс бөлігінде тізілген он екі биік және әсем безендірілген тас ескерткіштердің бірі болды. Король Эдуард I оларды 1291 және 1295 жылдар аралығында сүйікті әйелі Кастилиялық Элеонораның естелігі үшін салғызды. Король мен королева 36 жыл бірге өмір сүрді, ол корольдің көптеген саяхаттарында оның жанында болды. Патшалық сапарында жүргенде, ол 1290 жылдың қараша айында Шығыс Мидлендс аймағында қайтыс болды. Оның құрметіне орнатылған айқыштар, оның денесі Лондонға жақын Вестминстер аббаттығына жеткізілген кездегі маршрут бойындағы түнгі тоқтау орындарын көрсетеді. Айқыштар Линкольн, Грантем және Стэмфордта (барлығы Линкольнширде); Геддингтон және Хардингстоун (Нортгемптонширде); Стони Стратфорд (Букингемширде); Вобурн және Данстабл (Бедфордширде); Сент-Олбанс және Уолтем (қазіргі Уолтем Кросс, Гертфордширде); Лондонның Чипсайд және Вестминстердегі Чаринг (қазіргі Чаринг Кросс) орналасқан. Ортағасырлық ескерткіштердің үшеуі – Геддингтон, Хардингстон және Уолтем Кросс – көбінесе сақталған; ал қалған тоғызы, бірнеше сынықтардан басқа, жоғалып кетті. Он екі ескерткіштің ең үлкені және әсемдігі – Чаринг Кросс. Бірнеше ескерткіштер мен айқыштардың жасалған көшірмелері орнатылды, соның ішінде Чаринг Кросс станциясындағы Королева Элеонора ескерткіш айқышы (1865 жылы салынған).

Шерулер мен жерлеулер

Кастилиялық Элеонора 1290 жылы 28 қарашада Харбиде, Ноттингемширде қайтыс болды. Эдвард пен Элеонора бір-бірін жақсы көріп, әкесі сияқты, Эдвард әйеліне өте берілген және тұрмысқа тұрғандарының барлық кезеңінде оған адал болды. Ол оның өліміне терең қайғырып, оның жаназасы түнде тоқтаған әр жерге бір-бірден орнатылған, он екі "Элеонора" кресін тұрғызды. Оның қайтысынан кейін королева Элеонораның денесі шамамен 7 миль (11 км) қашықтықтағы Линкольнге жеткізілді, онда оған бальзам жағылды – бұл қаланың оңтүстігіндегі Сент-Кэтрин Кильбертин монастырында немесе доминикан монастырында болған болуы мүмкін. Оның жүрегінен басқа барлық ішкі органдары 3 желтоқсанда Линкольн соборының Періштелер хорында жерленді.

Қабір ескерткіштері

Элеонораның денесі Вестминстерде және Линкольнде жерленгені, сондай-ақ оның ішкі органдарының жерленгені де кейіннен әсем бейнелі ескерткіштермен белгіленді. Екеуі де алтын шебер Уильям Торелл құйған, өмірлік көлемдегі алтын қоладан жасалған мүсіндермен көршіленді. Оның жүрегі Блэкфриарсте жерленгені де бірнеше ескерткіштермен белгіленді, бірақ бұл мүсін өмірлік көлемде болмаған болуы мүмкін. Блэкфриарс ескерткіші 1538 жылы монастырь таратылғаннан кейін жоғалып кетті. Вестминстер аббаттығындағы ескерткіш қазірге дейін сақталған.

Кресттер

Брюдер (Pol Limburg 002. jpg) «Très Riches Heures du Duc de Berry» (шамамен 1412–1416 жж.) кітабынан алынған иллюстрация, Людовик IX-ның montjoies-терінің бірін бейнелейтін крестті көрсетеді. Осы кезеңнің соңына қарай Линкольн, Хардингстоун, Стони Стратфорд, Вобурн, Данстабл, Сент-Олбанс және Уолтемдегі кресттер аяқталды немесе аяқталуға жақын болды, ал Чипсайд пен Чарингтегі жұмыстар жүргізіліп жатты; бірақ Грантем, Стэмфорд және Геддингтондағы кресттер әлі басталмаған сияқты. Соңғы үш крест 1294 немесе 1295 жылы орнатылған деп есептеледі және олар 1297 жылғы қаржы дағдарысынан бұрын аяқталғаны белгілі, ол патшалық құрылыс жұмыстарын тоқтатты. Есептік тізімдер көрсеткендей, көптеген суретшілер кресттерді жасауға қатысты, мұнда король тағайындаған бас тас шеберлерінің басшылығымен жергілікті жерде салынған негізгі құрылымдар мен Каен тасынан жасалған Элеонораның мүсіндері және Лондоннан әкелінген басқа да мүсіндік бөлшектері арасында айырмашылық жасалды. Бас тас шеберлерінің қатарында Ричард Криндал, Роджер Криндал (вероятно, Ричардтың інісі), Михаил Кентерберийлік, Ричард Стоулық, Джон Батл және Николас Дайменге кірді.

Кіші Сент-Игуа ғибадатханасы

thumb|upright=0.6|right|Уильям Дагдейлдің, 1641 жылғы Линкольн соборындағы Кішкентай Сент-Хью қабіршілігінің суреті
Кішкентай Сент-Хьюдің Линкольн қабіршілігі шамамен сол кезде қайта салынды, мүмкін Элеонора айқыштарын жасаған осы шеберлер мен суретшілердің еңбегімен, патшалық елтаңбасымен және Элеонораны еске алатын әшекейлермен. Стокердің пікірінше, бұл қабіршілік "Элеонора айқыштарымен соншалықтай жақындық көрсетеді, оны олармен бірге қарастыру қажет". Кішкентай Сент-Хью культі Линкольн еврей қауымына қарсы жалған айыптаманы, яғни ритуалдық кісі өлтіруді құрметтеді және 1290 жылы еврейлерді қуғаннан кейін қайта жанданды. Элеонора еврей облигацияларын ірі көлемде сатып алу және сату арқылы қарызкерлердің жерлерін және мүліктерін иеленуді мақсат еткендігі үшін көптеген адамдар тарапынан ұнамады. Қабіршіліктің дизайны Элеонора айқыштарына жақын болуының себебі, Эдуард пен Элеонораны еврейлердің болжамды қылмыстарынан христиандарды қорғаушылар ретінде көрсету үшін қасақана жасалған болуы мүмкін деген болжам бар.

Мақсаты мен параллельдері

Элеонораның айқыштары патшалық биліктің көрінісі ретінде, сондай-ақ саяхатшылардың оның жаны үшін дұға етуін ынталандыру мақсатындағы кенотафтар ретінде салынған болуы мүмкін. Әрқайсысының тұғырына "Orate pro anima" ("Оның жаны үшін дұға етіңіз") деген сөздер жазылған. Орта ғасырларда естелік айқыштарды салу кең таралған, бірақ олар көбінесе жеке тұрған және салыстырмалы түрде қарапайым болған. Лондонға жақын Страндтағы айқыш, Уильям II-нің анасы Матильда патшайымның (1083 жылы қайтыс болған) құрметіне орнатылған деген әңгіме бар. Генрих III Суррей графының (1240 жылы қайтыс болған) есіміне Суррейдегі Мертон қаласында біреуін тұрғызды. Тағы біреуі Эдуард I-нің қарындасы Беатрис үшін (1275 жылы қайтыс болған) Редингте орнатылды. Элеонора айқыштарына ұқсас тағы бір айқыш, Эдуардтың анасы Прованс Элеонорасының (1291 жылы қайтыс болған) есіміне Виндзор маңында орнатылды. Элеонора айқыштарының ең жақын үлгісі және олардың негізі 1271 жылы Франция королі Людовик IX-тың жерлеу жолы бойында орнатылған "монтжой" деп аталатын тоғыз айқыштан тұратын кешен болды. Бұл корольдің бейнесін бейнелейтін күрделі құрылымдар еді және оның қасиеттілікке ие болуын (1297 жылы сәтті аяқталған науқан) насихаттау мақсатында салынған. Элеонора айқыштары осы мақсатқа ешқашан ұмтылмады, бірақ дизайны жағынан "монтжойдан" гөрі ірі және әсем болды, кем дегенде екі емес, үш қабаттан тұрды.

Стамфорд

Элеонораның зираты 1290 жылдың 5 желтоқсаны және мүмкін 6 желтоқсаны түнінде Линкольнширдегі Стамфорд қаласында болды. 17 ғасырдың басында крест тозып, 1621 жылы қалалық кеңес оны қалпына келтіру жұмыстарын тапсырды, бірақ бұл жұмыс жасалған-жасалмағаны белгісіз. Ричард Саймондс 1645 жылы былай деп хабарлады: «Ауылға кіре берістегі төбеде Эдуард III патшаның солтүстіктен келген әскерімен бірге демалып өткен Элеонора патшайымының құрметіне орнатылған биік, зор крест тұр». 1646 жылы қала клеркі Ричард Бутчер оны «көзіммен тек қираған қалдықтарын ғана көремін» деп сипаттады. 1745 жылы Уильям Стукли крестің қалдықтарын қазуға тырысып, оның алтыбұрышты негізін тауып, бірнеше бөліктерін қалпына келтірді. Оксфордтағы Бодлеян кітапханасындағы күнделіктерінде оның Гедингтон кресіне ұқсас жоғарғы бөлігінің эскизі сақталған. және қазірге дейін ауылдың орталығында тұр, үш құрылыстан ең жақсы сақталғаны. Оның ерекшелігі – үшбұрышты жоспары, биік және жіңішке пішіні, ал төменгі қабатында арка мен қабырға мотивімен әшекейленген екі крестен өзгеше, розеткамен толық жабылған. Солтүстіктегі басқа крестердің (Линкольн, Грантем және Стамфорд) да осыған ұқсас қарапайым стильде салынғаны мүмкін; және бұл жобаның соңғы кезеңдеріндегі қаржылық себептермен шығындарды қысқарту қажеттілігін немесе жоспарлау кезеңінде оңтүстікке қарай крестерді прогрессивті түрде үлкен және әсемдеу үшін жасау туралы шешімді көрсетеді. Ол 1892 жылы «сақтықпен» қалпына келтірілді. Креске дейін қаладан басталатын жолды Генридің ұлы Роберт салған. Крест Делапре аббаттығына жақын, Нортгемптоннан шығатын A508 тас жолының бойында, A45 тас жолымен қиылысынан солтүстікке қарай әлі де тұр. Патша Нортгемптон қамалында болды. Ескерткіш сегізбұрышты пішіндес және сатыларға орнатылған; қазіргі сатылар жаңадан қойылған. Ол үш қабаттан тұрады және бастапқыда креске ұқсас биік тұғыры болған. Тұғыр 1460 жылға дейін жоғалып кеткен: Кентербери архиепископы Томас Буркьер Нортгемптон шайқасынан кейін Анжу Маргаритасының қашуын «басы жоқ крест» тұрған жерден бақылаған. Монумент 1713 жылы Утрехт бейбіт шарты мен Испан мұрагерлік соғысының аяқталуын белгілеу үшін қалпына келтірілді, және бұл жұмысқа мальтий кресі пішіндес жаңа тұғыр орнату кірді. 1762 жылы одан әрі жөндеу жұмыстары жүргізілді. 1840 жылы Эдвард Блордың басшылығымен мальтий кресі бүгін көріп тұрған сынған шахтамен ауыстырылды. Кейін 1877 және 1986 жылдары аздап түзетулер енгізілді. 2019 жылы қайта жаңарту жұмыстары аяқталды. Ескерткіштің төменгі қабатында ашық кітаптардың ою-өрнегі бар. Бұл кітаптарда Элеонораның өмірбаяны және оның жаны үшін дұғалар жазылған болуы мүмкін, бірақ қазір олар жоғалып кеткен. Джон Лиланд 1540 жылдардың басында оны «есімде қалғандай, патшайымның кресі деп аталатын өте әдемі крест» деп жазды, бірақ ол оны 1460 жылғы Нортгемптон шайқасымен байланыстырған сияқты. Бұл туралы Дэниел Дефо өзінің «Ұлыбритания аралының толық айналымы» атты еңбегінде 1675 жылғы Нортгемптонның Ұлы өрті туралы хабарлағанда былай дейді: «қаладан шамамен 2 миль (3 км) қашықтықтағы қаланың оңтүстік жағындағы төбеде орналасқан патшайым кресінде болған қала тұрғыны қаланың бір шетінде жаңадан басталған өртті көрді, ал қалаға жетуден бұрын ол алғаш көрген жеріне қарама-қарсы ең алыс шетте жанды». Селия Файннс 1697 жылы оны «қаладан бір шақырым қашықтықтағы Хай-Кросс деп аталатын крест» деп сипаттайды. Ол Англияның ортасында тұр. Оның барлығы 12 тас сатысы бар, ол оны айналдырады, оның үстінде тастан жасалған, ұсақ оюланған және ортасында 4 үлкен ниша бар, әрқайсысында ұзындығы бойынша кейбір патшайымның мүсіні бар, ол оны басқа ою-өрнектермен безендіреді, сондықтан ол мұнара немесе пирамида сияқты үстіне аздап көтеріледі. Хардингстон кресінің гравюрасы (Жейкоб Шнеббели салған және Джеймс Басир ойған) 1791 жылы Антикварлар қоғамы Vetusta Monumenta сериясында жарияланды. Ол шамамен 1643 жылы бұзылған делінеді. 1735 жылы 80 жасқа таяп қалған Уильям Хартли тек оның негізі әлі де тұрғанын есіне түсіреді. Қазір оның іздері жоғалып кеткен. Крест 157 Хай-стриттегі қабырғаға орнатылған мыс тақташамен еске алынады.

Тұрақсыз

Элеонораның бейіті 1290 жылы 11 желтоқсан күні түнде Бедфордширдегі Данстабл қаласында тоқтады. Крест 1291 және 1293 жылдар аралығында Джон Батл салғызған, оның құны 100 фунт стерлингтен асып кеткен. 1643 жылы Ессекс графының әскерлері оны қиратқан деседі. Оның ешбір бөлігі сақталған жоқ, алайда 20-ғасырдың басында жол жұмыстары кезінде негіздерінің бір бөлігі табылған деген хабар бар. Солтүстік Хай-стриттегі Элеонора кресі сауда орталығында 1985 жылы орнатылған Элеонораның заманауи мүсіні орналасқан.

Көшірме және имитация

XIX және XX ғасырдың басында бірнеше Элеонора кресінің көшірмелері немесе олардан шабыттанған ескерткіштер салынды. Стаффордширдегі Илам қаласында 1840 жылы Илам Холлдан Джесси Уоттс Расселл әйелі Мэридің естелігі үшін тұрғызды. Оксфордтағы шейіттер ескерткіші 16 ғасырғы Оксфорд шейіттерін еске алу үшін 1841–1843 жылдары Джордж Гилберт Скотттың жобасы бойынша салынды. Сомерсеттегі Гластонбери нарығы кресі 1846 жылы Бенджамин Ферридің жобасымен орнатылды. Оксфордширдегі Банбери кресі 1859 жылы Виктория ханшайымның Пруссияның Фредерик принціне үйленуіне арналып, Джон Гиббс жобалаған. Лондондағы Чаринг-Кросттағы Элеонора патшайымның ескерткіш айқасы 1865 жылы Чаринг-Крост теміржол стансасының жанында, ортағасырлық айқастың орнынан шамамен жүз метр шығысқа қарай орнатылды. Ол түпнұсқаның үлкенірек және әшекейлі көшірмесі емес, одан гөрі басқаша. Оның биіктігі 21 метр, және Оңтүстік-Шығыс теміржол компаниясы жаңа ашылған Чаринг-Кросс қонақ үйі үшін тапсырыс берді. Крестің архитекторы Э. М. Барри жобалады, ол Ковент-Гардендегі жұмыстарымен де танымал. Оны Ламбеттік Томас Эрп Портленд тасы, Мэнсфилд тасы (сапалы құмтас) және Абердин гранитінен салдырды. 2009–2010 жылдары ол толыққанды қалпына келтірілді. 1868 жылы Т. Г. Джексонның жобасымен Эльсмир ескерткіші Эльсмирдің 1-ші графының әйелі Харриеттің (1866 жылы қайтыс болған) құрметіне орнатылды. Бұл ескерткіш бастапқыда жол тоғысында тұрды, бірақ 1968 жылы шіркеу маңына көшірілді. Кенсингтон саябағындағы Альберт ескерткіші, Лондон, королева Викторияның күйеуі принц Альберттың естелігі ретінде салынды және 1872 жылы ашылды. Бұл Элеонора крестерінен әлдеқайда үлкен құрылыс болды, бірақ олардан шабыт алды. Оның архитекторы, сэр Гилберт Скотт, өзінің дизайнында «өз сезімімен үйлесетін стильді және осы елде корольдік жұбайына қойылған ең әсерлі ескерткіштер – тамаша «Элеонора крестері» қабылдағанын» мәлімдеді. Лестерширдегі Эшби-де-ла-Зухтағы Лаудон монументі Сэр Гилберт Скотт жобалаған және 1879 жылы Эдит Роудон Гастингс, 10-шы Лаудон графинясының (1874 жылы қайтыс болған) естелігі үшін, Чарльз Фредерик Абни Гастингстің әйелі үшін орнатылды. 1896–1898 жылдары Йоркширдің шығыс бөлігіндегі Следмерде Сэр Тэттон Сайкстың тапсырысымен Следмер кресі салынды, дизайнын Темпл Лашингтон Мур жасады. Кейін Сэр Тэттонның ұлы Сэр Марк Сайкс оны соғыс ескерткішіне айналдыру үшін оюлы мыс қосты. 1905 жылы Биркенхедтегі (Вирал, Мерсисайд) королева Виктория ескерткіші Эдмунд Кирби жобалаған. 2009 жылы Стэмфордта жоғалған ортағасырлық айқастың рухын сақтаған (бірақ тікелей көшірме емес) заманауи ескерткіш орнатылды. Оны Вольфганг Баттресс жобалаған және Дерби тобының Смиті демеушілік етті; ол бастапқы орнында емес, Шепмаркетте тұр. Ол биік тас және қоладан жасалған тік бұрыштың нысанында, ал ою-өрнектері ортағасырлық айқастың жалғыз сақталған бөлігіне негізделген.