Кіріспе

Англия орта ғасырларда – Англия тарихының ортағасырлық кезеңі, 5 ғасырдың соңынан 1485 жылы жаңа заманның басталуына дейін. Рим империясының құлауынан кейін Англия экономикасы қирап, көптеген қалалар тастандалды. Бірнеше ғасырлық германдықтардың қоныс аударуынан кейін жаңа тұлғалар мен мәдениеттер пайда бола бастады, олар билік үшін күрескен мемлекеттерге айналды. Англосаксон дәуірінде көркем өнер гүлденіп, «Беовульф» сияқты дастанды өлеңдер мен шебер металл өнімдер жасалды. Англосаксондықтар 7 ғасырда христиан дінін қабылдады және Англия бойынша монастырлар мен шіркеулер желісі құрылды. 8-9 ғасырларда Англия қатал викинг шабуылдарына ұшырады, соғыстар ондаған жылдарға созылды. Ақырында, Уэссекс ең күшті мемлекет ретінде бекітіліп, ағылшын ұлттық санасының қалыптасуына ықпал етті. 11 ғасырдың басындағы Данияның билікті басып алуына және мұрагерлік дағдарыстарға қарамастан, 1060 жылдары Англия мықты әскери күші мен дамыған экономикасы бар күшті, орталықтандырылған мемлекет болды деп айтуға болады. 1066 жылы нормандардың Англияға басып кіруі англосаксон элитасының жеңіліске ұшырауына және нормандық және француз дворяндарының оларды ығыстыруына әкелді. Вильгельм Басқыншы және оның ізбасарлары қолданыстағы мемлекеттік жүйені өздеріне бағындырып, жергілікті көтерілістерді басып, қамалдар желісі арқылы халықты бақылады. Жаңа билеушілер Англияны басқаруға феодалдық жүйені енгізіп, құлдықты жойды, бірақ іріксіз еңбекшілердің, яғни шаруалардың қатарын кеңейтті. Жер және иелікке қатысты заңдардың өзгеруімен байланысты қоғамдағы әйелдердің жағдайы өзгерді. Англия халқы 12-13 ғасырларда екі еседен астам өсіп, қалалардың, сауданың дамуына жағдай жасады, бұл Солтүстік Еуропаның климатының жылуына байланысты болды. Жаңа монастырлар мен шіркеулер ашылып, шіркеу реформалары патшалар мен архиепископтар арасында шиеленіске әкелді. Англияның басқару және құқықтық жүйесінің дамуына қарамастан, англо-нормандық элита арасындағы ішкі тартыстар бірнеше азаматтық соғыстарға және Нормандияның жоғалуына әкелді. Англияда 14 ғасырда Ұлы ашаршылық пен Қара өлім болды, бұл апатты оқиғалар Англия халқының жартысын құртты, экономиканы хаоске түсірді және ескі саяси тәртіпті құлатты. Әлеуметтік наразылықтар 1381 жылғы шаруалар көтерілісіне әкелді, ал экономикадағы өзгерістер жаңа дворяндықтардың пайда болуына және дворяндардың «жезөкше феодализм» деп аталатын жүйе арқылы билікті жүзеге асыруына себеп болды. Шамамен 1500 ауыл тұрғындарынан бос қалды, көптеген ерлер мен әйелдер қалаларда жаңа мүмкіндіктер іздеді. Жаңа технологиялар енгізіліп, Англия орта ғасырлық философтар мен табиғат зерттеушілерін тәрбиеледі. 14-15 ғасырларда Англия патшалары француз тағына талас жасады, нәтижесінде Жүз жылдық соғыс басталды. Кейде Англия үлкен әскери жетістіктерге қол жеткізіп, экономикасы халықаралық жүн және мата саудасынан түскен табысқа байланысты болды, бірақ 1450 жылға қарай ел дағдарысқа ұшырады, Франциядағы әскери сәтсіздіктерге және жалғасқан экономикалық төмендеуге тап болды. Одан кейін ағылшын дворяндарының өзара қарым-қатынасы нәтижесінде Қызыл және Ақ раушан соғысы басталды. 1485 жылы Генрих VII жеңісі Англияда орта ғасырдың аяқталуын және жаңа заманның басталуын білдірді.

Ерте орта ғасыр (6001066)

Орта ғасырдың басында Англия, Рим империясының бұрынғы провинциясы Британияның бір бөлігі болды. Жергілікті экономиканың негізін бір кезде Рим империясының үлкен әскери құрылымдарға жасаған шығындары құрады, бұл өз кезегінде қалалардың, жолдардың және виллалардың күрделі желісін қолдауға көмектесті. Бірақ, 4-ші ғасырдың соңында римдік әскерлер көбінесе қайтарылып алынды, және бұл экономика құлдырап кетті. 5-ші және 6-шы ғасырларда германдық қоныс аударушылардың саны артып, шағын шаруашылықтар мен елді мекендер құрды, ал олардың тілі – Көне Англия тілі, қоныс аударушылардың саны арта келе тез тарады. Батысқа немесе Бретаньға көшпеген бұрынғы тұрғындар Ортақ Бритон және Британ Латын тілінен қоныс аударушылардың тіліне ауысты. Жаңа саяси және әлеуметтік ұғымдар пайда болды, соның ішінде Англияның шығысындағы Англ мәдениеті және оңтүстіктегі Саксон мәдениеті, ал жергілікті топтар билігіндегі отбасылар мен жеке тұлғалардың басқаруындағы өңірлерді құрды. 7-ші ғасырда Уэссекс, Шығыс Англия, Эссекс және Кент сияқты кейбір билеушілер өздерін патшалар деп атай бастады, патшалық орталықтардағы виллаларда өмір сүрді және айналасындағы өңірлерден салық жинады; осы патшалықтар көбінесе Гептархия деп аталады. 7-ші ғасырда Мерсия патшалығы Пенда патшаның басшылығымен маңызға ие болды. Мерсия Англияның көп бөлігін қамтитын 50-ге жуық өңірді бақылауға алғанға дейін көршілес жерлерге шабуыл жасады. Мерсия және қалған патшалықтар, олардың жауынгерлік элиталарының басшылығымен, 8-ші ғасыр бойы аумақ үшін бәсекелестікті жалғастырды. Мерсиялық Оффа салған қорғаныс бекінісі сияқты үлкен жер жұмыстары маңызды шекаралар мен қалаларды қорғауға көмектесті. Бірақ, 789 жылы Англияға алғашқы скандинавиялық шабуылдар басталды; осы викинг шабуылдарының саны мен масштабы 865 жылы Данияның Микель немесе Ұлы Армиясы Англияға басып кіргенше, Йоркті басып алып, Шығыс Англия патшалығын жеңгенше артты. Мерсия және Нортумбрия 875 және 876 жылдары құлады, ал Уэссекстің Альфреді 878 жылы ішкі жер аударуға мәжбүр болды. Алайда, сол жылы Альфред Эдингтон шайқасында даниялықтарға қарсы шешуші жеңіске жетті, және ол викингтердің қатерінен сескеніп, көптеген адамдарды жинап, өз аумағын қорғау және патшалық ресурстарын жұмылдыру үшін қорғалған қалалар желісін пайдаланды. Өзінің билігіне қарсылық көрсетушілерді басып тастап, Альфред басқыншыларды Данелау деп аталатын аймаққа тыйып қойды. Оның ұлы Эдвард Кәрі және немересі Этельстанның басшылығымен Уэссекс Мерсия мен Данелауға қарай солтүстікке қарай кеңейді, ал 950-ші жылдары Эдред пен Эдгардың билігі кезінде Йорк викингтерден толығымен қайтарылып алынды. Батыс Саксонияның билеушілері енді бүкіл ағылшын халқының, яғни Ангелцинннің патшалары болды. Бірақ Эдгар қайтыс болғаннан кейін патшалық мұрагерлік мәселесі туды. Этельред 978 жылы өзінің ағасы Эдуардты өлтіргеннен кейін билікті алды, бірақ Англияға Дания патшасының ұлы Свейн Форкбард шабуыл жасады. Свенге шабуыл жасамау үшін пара беруге тырысқан, бірақ ол сәтсіз аяқталды, сондықтан ол 1013 жылы таққа отырды. Этельредтің ұлы Эдуард Мойындаушы Нормандияда жер аударылып аман қалды және 1042 жылы таққа ие болу үшін оралды.

Жоғарғы орта ғасыр (10661272)

1066 жылы Нормандия герцогы Вильгельм ағылшын мұрагерлік дағдарысын пайдаланып, Нормандық жаулап алуды бастады. Нормандық жауынгерлері мен жалдамалы әскерімен 14 қазан күні 1066 жылы Гарольдты Гастингс шайқасында жеңіп, Англияның оңтүстігін жылдам басып алды. Вильгельм биліктің маңызды орталықтарын бақылау үшін қамалдар желісін пайдаланды, өзінің негізгі нормандық қолдаушыларына кең жерлер берді және бұрынғы англосаксон элитасын біріктіріп немесе жойды. Содан кейін Вильгельм Англияның солтүстік-шығысына араласып, Йорк қаласын бақылауға алып, аймақты қиратып, басқыншылықты басады. Кейбір норман лордтары Англияны Оңтүстік және Солтүстік Уэльске шабуылдар жасау үшін бастапқы нысан ретінде пайдаланып, жаңа Марш аймақтарын құру үшін аңғарларға дейін жетті. 1087 жылы Вильгельм қайтыс болған кезде Англия, Нормандия және Уэльс жерінде жер иеленуші ақсүйектер желісімен басқарылатын Англо-норман империясының ең үлкен бөлігін құрады. Англияның өсіп келе жатқан байлығы Норман корольдеріне бүкіл аймақта билікті көрсетуге, соның ішінде Нормандия шекарасындағы жорықтарды қаржыландыруға мүмкіндік берді. Норман билігі тұрақсыз болып шықты; таққа талас туды, бұл талапкерлер мен олардың ақсүйек қолдаушылары арасындағы зорлық-зомбылыққа әкелді. Вильгельм II таққа мұрагер болды, бірақ оны ағасы Робертке немесе туысы Стефан Аумальдыққа алмастыруға тырысқан көтерілістерге тап болды. 1100 жылы Вильгельм II аң аулау кезінде қайтыс болды. Роберттің қарсы талаптарына қарамастан, оның інісі Генрих I дереу билікті басып алды. Соғыс басталды, Роберт Тиншебрайда жеңіліп, өмір бойына түрмеге жабылды. Алайда Роберттің ұлы Клито бостандыққа шығып, 1128 жылы қайтыс болғанға дейін жаңа көтерілістердің ошағы болды. Генрихтің жалғыз заңды ұлы Вильгельм 1120 жылы «Ақ кеме» апатында қайтыс болды, бұл жаңа мұрагерлік дағдарысты тудырды: Генрихтің жүйесі Стефан Блуа 1135 жылы таққа ие болды, бірақ Генрихтің қызы Матильда оған қарсы шықты. Англия мен Нормандияда азаматтық соғыс басталды, нәтижесінде кейін «Анархия» деп аталған ұзақ соғыс кезеңі басталды. Матильданың ұлы Генрих ақыры Винчестерде бейбіт келісімге келіп, 1154 жылы патша болды. Генрих II Англияның Анжу әулетінің алғашқы билеушісі болды, себебі ол Солтүстік Францияда Анжу графы болған. Генрих сондай-ақ үйлену арқылы Аквитанияның үлкен герцогтығын алды, ал Англия Батыс Еуропаға таралған жерлердің біріккен жиынтығының маңызды бөлігіне айналды, кейіннен Анжу империясы деп аталды. Генрих корольдік билікті қайта орнатып, корольдік қаржыны жаңартты, Ирландияда билікті иемдену үшін араласты және елдің англо-нормандық отарлауын ілгерілетуге көмектесті. Генрих Англияның Уэльс және Шотландиямен шекарасын нығайтты және елдің байлығын Франциядағы өзінің қарсыластарымен ұзақ соғыс жүргізуге пайдаланды, бірақ оның мұрагерлік жоспарлары тағы да қиындықтарға толы болды. Генрихтің билік пен жерді иемденуге құштар балалары бастаған бірнеше көтерілістер болды, кейде олар Франция, Шотландия және Уэльс князьдерімен қолдау тапты. Генрихпен соңғы қақтығыстан кейін, оның ұлы Ричард I 1189 жылы таққа отырды. Ричард өзінің билігін Франциядағы иеліктерін қорғауға және Үшінші крест жорығында күресуге арнады; оның інісі Джон 1199 жылы Англияны мұра етті, бірақ Франциямен бірнеше жылдық соғыстан кейін Нормандия мен Аквитанияның көп бөлігін жоғалтты. Джон осы иеліктерін қайтарып алу үшін бірінен соң бірі қымбатқа түсетін жорықтарға шықты. Джонның кірістерді көтеруге жасаған әрекеттері, көптеген ағылшын барондарымен қарым-қатынасының шиеленісуі 1215 жылы қақтығысқа әкелді, Магна Картаға қол қою арқылы бейбітшілікті қалпына келтіруге жасалған әрекет және ақыры Бірінші барон соғысының басталуына себеп болды. Джон бүлікші барондармен және олардың француздық қолдаушыларымен соғысып қайтыс болды, ал корольдік билікті жас Генрих III-ке адал барондар қайта орнатты. Англияның билік құрылымдары тұрақсыз болып қалды және 1264 жылы Екінші барон соғысының басталуы патшаны Саймон де Монфорт тұтқындады. Генрихтің ұлы Эдуард 1265-1267 жылдары бүлікші топтарды жеңіп, әкесіне билікті қайтарды.

Орта ғасырдың соңы (12721485)

Патша болғаннан кейін Эдуард I монархияның мәртебесін қайта жаңғыртты, бұрынғы қамалдарды қалпына келтіріп, кеңейтті. Солтүстік Уэльс князьдерінің көтерілісі Эдуардты үлкен әскер жинауға, жергілікті уэльстерді жеңуге және аймақта ағылшын отарлауы мен қамал салу бағдарламасын іске асыруға итерді. Фландрия мен Аквитанияда да соғыстар жүргізілді. Эдуард Шотландияда да жорықтар жасады, бірақ стратегиялық жеңіске жете алмады, ал соғыс шығындары азаматтық соғысқа ұласатын шиеленіс тудырды. Эдуард II Шотландиямен соғысты мұра етіп алды және өзінің жақын кеңесшілері мен әскери сәтсіздіктері салдарынан билігіне наразылық күшейді. 1321–22 жылдардағы Деспенсер соғысынан кейін тұрақсыздық орнады, содан соң 1327 жылы Эдуард француз әйелі Изабелла мен бүлікші барон Роджер Мортимердің қолынан құлатылып, мүмкін, өлтірілді. 1330 жылы Изабелланың ұлы Эдуард III жасаған төңкеріске дейін Изабелла мен Мортимердің үкіметі бірнеше жыл ғана сақталды. Әжесі сияқты, Эдуард III патшалық билікті қалпына келтіруге тырысты, бірақ 1340 жылдары Англияға қара өлім келді. Эпидемиядан болған зор шығындар мен одан кейін қайталанған обалар Англиядағы оқиғаларға ұзақ жылдар бойы үлкен әсер етті. Осы уақытта Аквитанияда Франция тарапынан қысымға ұшыраған Эдуард француз тағына таласты. Келесі ғасыр бойы ағылшын әскерлері ұзаққа созылған соғыста көптеген жорықтарға қатысты, ол "Жүз жылдық соғыс" деп аталды. Соғысты қаржыландыру үшін қаражат табу қиын болғанына қарамастан, Эдуардтың әскери табыстары Англияның көптеген аймақтарына тоналған байлық әкелді және патшаның ірі құрылыс жұмыстарын жүргізуіне мүмкіндік берді. Англия элитасының көптеген өкілдері, соның ішінде Эдуардтың ұлы Қара ханзада Франциядағы жорықтарға қатысып, жаңа континенттік аймақтарды басқарды. Эдуардтың немересі, жас Ричард II саяси және экономикалық қиындықтарға тап болды, олардың көптегені 1381 жылы Англияның оңтүстігінде болған шаруалар көтерілісімен байланысты, ал бұл қара өлімнің салдары болды. Келесі онжылдықтарда Ричард пен ақсүйектер тобы Франция саясатын анықтау және билік үшін күресті, содан кейін 1399 жылы Генрих Болингброк парламенттің қолдауымен таққа отырды. Генрих IV ретінде билік құрған ол патша кеңесі мен парламент арқылы билікті жүзеге асырды, сонымен қатар саяси және діни біртіктікті сақтауға тырысты. Оның ұлы Генрих V Францияға қарсы соғысты қайта жандандырды және 1422 жылы қайтыс болғанға дейін стратегиялық жеңіске жақын болды. Генрих VI тоғыз айлық кезінде патша болды, ал Англияның саяси жүйесі мен Франциядағы әскери жағдай нашарлай бастады. Кейіннен "Гүлдер соғысы" деп аталған қанды азамат соғыстары 1455 жылы экономикалық дағдарыс пен нашар үкімет туралы кең таралған пікірдің ықпалымен басталды. Эдуард IV Йорктер деп белгілі фракцияны басқарып, 1461 жылы Генрихті биліктен қуғызды, бірақ 1469 жылы Эдуард, Генрих және Эдуардтың інісі Джордж, жетекші ақсүйектер мен күшті француз қолдаушыларының қолдауымен қайтадан билік үшін күресті. Оның қайтысынан кейін билік оның інісі Глостердің Ричардіна өтті, ол бастапқыда жас Эдуард V атынан билік жүргізді, содан кейін Ричард III ретінде таққа отырды.

Ерте орта ғасыр (6001066)

Англо-саксон патшалықтары иерархиялық қоғамдар болды, олардың әрқайсысы күшті лордтар мен олардың тікелей қолдаушылары арасындағы адалдық байланыстарына негізделген. Әлеуметтік құрылымның жоғары жағында патша тұрды, ол англо-саксон өмірінің көптеген қалыпты процестерінен жоғары тұрды және оның үйі ерекше артықшылықтар мен қорғауға ие болды. Патшадан төмен тегндер, дворяндар болды, олардың ең қуаттылары өздерінің соттарын ұстады және эалдормендер деп аталды. Патшалар мен олардың дворяндары арасындағы қарым-қатынас әскери символизммен және қару-жарақ пен броня алмасу рәсімдерімен байланысты болды. Еркін адамдар, хурлдар деп аталғандар, қоғамның келесі деңгейін құрады, көбінесе өздерінің жерлерін иеленді немесе қалалардағы бизнесті басқарды. Гебурлар, тегнге тиесілі жерді өңдеген шаруалар, одан да төменгі тапты құрады. Ең төменгі тап құлдар болды, оларды сатып алуға және сатуға болатын, ал олардың құқықтары өте шектеулі болды. Бұл топтар арасындағы күштер тепе-теңдігі уақыт өте келе өзгерді. Кезеңнің басында патшалар қайтыс болған патшаның кеңесінің мүшелері тарапынан сайланды, бірақ тұңғыш туғандық мұрагерлік үшін жылдам нормаға айналды. Патшалар христиандық рәсімдер мен номенклатураны қабылдап, 8-шы ғасырда шіркеулік тәж кигізуді енгізіп, 11-шы ғасырға қарай өздерін «Христостың орынбасары» деп атап, мәртебесін одан әрі нығайтты. Үлкен иеліктер бастапқыда патша, епископтар, монастырлар және тегндер тарапынан құрылды, бірақ 9-шы және 10-шы ғасырларда мұрагерлік келісімдер, неке шарты және шіркеу сатып алулары салдарынан олар баяу бұзылды. 11-шы ғасырда корольдік жағдай одан әрі нашарлады, өйткені эалдормендер жылдам түрде үлкен жаңа иеліктер құрды, оларды патшадан әлдеқайда қуаттырақ етті – бұл соңғы англо-саксон жылдарының саяси тұрақсыздығына себеп болды. Уақыт өте келе хурлдардың жағдайы нашарлады, олардың құқықтары баяу бұзылып, лордтарына деген міндеттері артты. Патшаның үйіне патшамен бірге жүретін шенеуніктер, тегндер және дін қызметкерлерінің хатшылығы кірді, үкімет істерін жүргізе отырып. Дания патшаларының тұсында сарайға үй сақшылары да ілесіп жүрді. Аймақтық деңгейде эалдормендер үкіметте, қорғаныста және салық салуда маңызды рөл атқарды, ал шериф лауазымы 10-шы ғасырда пайда болды, ол эалдормендер атынан жергілікті графтықтарды басқарды. Англо-саксон монеталары патшалар тарапынан қатаң бақыланды, жоғары сапалы валютаны қамтамасыз етті, ал бүкіл елге хидаж деп аталатын жүйе арқылы салық салынатын. Англо-саксон патшалары жарғылар немесе кодекстер түрінде шығарылған жазбаша заңдар жинағын жасады, бірақ бұл заңдар ешқашан толық жазылған жоқ және әрқашан дәстүрлі заңның ауызша дәстүрімен толықтырылды. Кезеңнің басында жергілікті жиналыстар, муттар, белгілі бір жағдайларда заңдарды қолдану үшін жиналды; 10-шы ғасырда олар жүздік соттармен ауыстырылды, ол жергілікті аудандарға қызмет етті, ал графтық муттар патшалықтың үлкен аймақтарымен айналысты. Көптеген шіркеушілер мен тегндерге патша өздерінің жергілікті соттарын өткізуге рұқсат берді. Заң жүйесі ант беру жүйесіне байланысты болды, онда талапкер немесе жауапкер атынан ант берген әртүрлі адамдардың құны олардың әлеуметтік мәртебесіне байланысты өзгерді – мысалы, патшаның серігінің сөзі хурлдың сөзінен он екі есе құнды болды. Егер айыппұл салынса, оның мөлшері де адамның антына сәйкес өзгеріп отыратын. Англо-саксон билігі зорлық-зомбылықпен қаза болғаннан кейін пайда болған отбасылар арасындағы қанды қақтығыстармен күресу үшін күресті, ұзақ уақытқа созылған өш алуларға балама ретінде қанды ақша төлеу жүйесін пайдалануға тырысты.

Жоғарғы орта ғасыр (10661272)

Нормандықтар басып алғаннан кейін жиырма жыл ішінде бұрынғы англосаксондық элитаның орнына жаңа нормандық дворяндар класы келді, шамамен 8000 норман мен француз Англияға қоныстанды. Жаңа графтар (ескі әкімдердің мұрагерлері), шерифтер және шіркеудің жоғары лауазымдары олардың қатарынан таңдалды. Қоғамның көптеген салаларында сабақтастық сақталды, себебі нормандықтар англосаксондық мемлекеттік институттардың көптеген түрлерін қабылдады, оның ішінде салық жүйесі, монета айналымы, заң шығарудың және сот мәселелерінің орталықтандырылуы; бастапқыда шерифтер мен жүздік соттар бұрынғысынша жұмыс істей берді. Қазіргі салық жүктемелері 1086 жылы жасалған «Соңғы сот кітабында» тіркелді. Бірақ көп ұзамай басқа салаларда да өзгерістер байқала бастады. Басқыншылықтан кейінгі үкім жүргізу әдісін феодалдық жүйе деп сипаттауға болады, себебі жаңа дворяндар жерлерін патшаның атынан иеленді. Олар әскери қолдау көрсетуге уәде бергені үшін және «адалылық серті» деп аталатын адалдыққа ант бергені үшін феод немесе құрмет деп аталатын жерлер алды. Ірі дворяндар өз кезегінде кішігірім жер иелеріне адалдық пен одан әрі әскери қолдау көрсеткені үшін жер берді, ал соңында шаруалар жерді жергілікті еңбек міндеттемелерімен алмастырып алды, бұл адалдық пен ресурстардың желісін құрды. Бұл жүйе Нормандияда қолданылған және бұрынғы англосаксондық үкімет жүйесіне қарағанда патша мен жоғарғы элитада билікті шоғырландырды. Нормандықтар құлдықты артта қалған және шіркеудің үйретілімдеріне қайшы келетін деп санағандықтан, басқыншылықтан кейінгі жылдары құлдықтың қолданылуы азайды. Алайда, өркендеген шаруалар нормандықтар жерді иеленуді жергілікті феодалға еңбек міндеттемелерін орындаумен байланыстырғандықтан, ықпалын және билігін жоғалтты. Олар экономикалық иерархияда төмендеп, еркін емес шаруалар немесе құлдардың қатарын көбейтті, оларға өздерінің жерлерін тастауға немесе басқа жұмыс іздеуге тыйым салынды. Биліктің орталығында патшалар патшалық канцелярияны басқаруға жауапты канцлерлер ретінде дін қызметкерлерін тағайындады, ал корольдік үй, әскери шаруашылық, патшаның қауіпсіздігін қамтамасыз етуші және әскери штаб ретінде әрекет етті. Англияның епископтары ақсүйектермен бірге жергілікті басқаруда маңызды рөл атқара берді. Генрих I және Генрих II маңызды заңдық реформаларды жүзеге асырды, орталықтандырылған корольдік заңның ауқымын кеңейтті. 1180 жылдарға қарай болашақ ағылшын ортақ құқығының негізі құрылды, Вестминстердегі тұрақты сот – ертедегі ортақ сот, және ел бойынша сот жүргізетін көшпелі судьялар жұмыс істеді. Патша Джон әділдік тағайындаудағы корольдік рөлді кеңейтті, ал корольдің тиісті араласуының шегі 1215 жылғы Магна Картода қарастырылған мәселелердің бірі болды. Жаңа құқықтық жүйе 13 ғасырда еркін адамдар мен шаруалар арасындағы айқын шекараны жасау арқылы құлдықтың институтын жаңартты. Үкімет жүйесінде көптеген шиеленістер болды. Патшаның жер иеліктері мен байлығы Англияға жайылып, патшаны тіпті ең қуатты дворяндардан да жоғары деңгейге көтерді. Алайда, патшалар әскери жорықтарға, құрылыс бағдарламаларына және өздерінің қолдаушыларына сыйлық беруге көбірек қаражат қажет етті, бұл олардың дворяндардың жер иеліктеріне араласу үшін феодалдық құқықтарын пайдалануын білдірді. Бұл даулы мәселе болды және жиі шағымдарға себеп болды, себебі жерді патшаның жақсылығымен емес, мұрагерлік құқықпен иеленуге болады деген сенім күшейді. Мүлік пен байлық ақсүйектердің кіші тобының, ірі магнаттардың қолында шоғырланды, бұл кең барондық есебінен жергілікті феодализмнің кейбір аспектілерінің ыдырауына әкелді. Уақыт өте келе, нормандық дворяндар көптеген ірі англосаксондық отбасылармен араласқандықтан, герцогтікпен байланыстар әлсіреп кетті. 12 ғасырдың соңына қарай ағылшын барондарын континентте соғысқа жұмылдыру қиын болды, ал Джонның бұл әрекеті азаматтық соғысқа ұласты. Генрих III тұсында азаматтық қақтығыстар қайта жанданды, 1258-59 жылдары бүлікші барондар кең ауқымды реформаларды талап етті, ал 1265 жылы бүлікшілердің мүдделерін білдіру үшін Парламенттің алғашқы нұсқасы шақырылды.

Орта ғасырдың соңы (12721485)

1272 жылы король болғаннан кейін Эдуард I патшалық билікті қайта орнатты, патшалық қаржыны жаңартты және Парламент арқылы жаңа салықтар жинауға және жергілікті басқарудағы зәбір-золымдықтар туралы шағымдарды тыңдауға рұқсат беру арқылы ағылшын элитасының кең қолдауын алды. Эдуард II тұсында бұл саяси тепе-теңдік бұзылып, 1320 жылдары қатыгез азамат соғыстары басталды. Эдуард III дворяндардың көпшілігінің көмегімен тәртіпті қайта орнатты, билікті қазына, жалпы сот және патшалық үй арқылы жүзеге асырды. Бұл үкімет бұрынғыдан да жақсы ұйымдастырылған және ірі масштабты болды, ал 14 ғасырда корольдің бұрынғы көшпенді кеңсесі Вестминстерде тұрақты түрде орналасуға мәжбүр болды. Эдуард Франциядағы соғыстарды қаржыландыру үшін қажетті салықтарды жинау және заң шығару үшін жалпы басқару ісін жүзеге асыру үшін өзінің ізашарларынан гөрі Парламентті көбірек пайдаланды. Патшалық жерлер және олардан түсетін табыс жылдар өте келе азайды, сондықтан патшалық бастамаларды қолдау үшін жиі салық салу қажет болды. Эдуард өзінің жақтастарын рыцарлықтың символына біріктіру үшін әсем рыцарлық шаралар ұйымдастырды. 14 ғасыр бойы рыцарлық идеалдары дамыды, рыцарлық ордендердің (Гартер ордені сияқты), ұлы турнирлер мен дөңгелек үстелдердің өсуіне ықпал етті. 14 ғасырдың басында Англиядағы қоғам мен үкіметке Ұлы ашаршылық және Қара өлім қауіп төндірді. Экономикалық және демографиялық дағдарыс жердің кенеттен артық болуына әкелді, бұл жер иелерінің феодалдық құқықтарын жүзеге асыру мүмкіндігін төмендетті және жалға берілген жерлерден түсетін табыстың төмендеуіне себеп болды. Жалақылар өсті, өйткені жұмыс берушілер тапшы жұмыс күші үшін бәсекелестікке түсті. 1351 жылғы Еңбекшілер заңы жалақыны шектеу және төменгі таптардың сән-салтанат тауарларын тұтынуын болдырмау үшін қабылданды, соның салдарынан сот процестері сот жүйесінің күшін және уақытын көп ала бастады. Франциядағы соғыстың шығындарын бүкіл халыққа тарату үшін 1377 жылы басты салық енгізілді. 1381 жылдың жазында туған шиеленіс шаруалар көтерілісіне ұласты, нәтижесінде шамамен 7000 көтерілісші жазаланды. Осы өзгерістердің нәтижесінде ірі дворяндардан жерді жалға алып, пайда табу үшін шаруашылық жүргізетін жаңа ақсүйектер класы пайда болды. 14 ғасыр бойы заң жүйесі кеңейе берді, күрделі мәселелердің саны арта түсті. Магнаттар жалдамалы, қарулы күзетшілерді ұстап тұру үшін жалдамалы еңбек пен саудадан түскен табысына сүйенді, олар көбінесе даулы ливрея киіп, кеңірек ақсүйектер арасында қолдау сатып алатын. Бұл жүйе «жезөкше феодализм» деп аталды. Олардың ықпалы Парламенттегі Лордтар палатасы және король кеңесі арқылы жүзеге асырылды. Ақсүйектер мен бай қала тұрғындары Франция соғыстарын қаржыландыру үшін салықты көтеруге қарсылық білдіріп, Халық палатасы арқылы ықпалын арттырды. 1430 және 1440 жылдары ағылшын үкіметі үлкен қаржылық қиындықтарға тап болды, бұл 1450 жылғы дағдарысқа және Джек Кейд басшылығымен халық көтерілісіне әкелді. Заң мен тәртіп нашарлап, патша әртүрлі дворяндар мен олардың ізбасарлары арасындағы фракциялық соғыстарға араласа алмады. Нәтижесінде туған Қызыл Гүл соғысы екі тараптың ақсүйек басшылығы арасындағы зорлық-зомбылықтың күшеюіне әкелді: тұтқынға алынған жаулар өлім жазасына кесілді және отбасылық жерлер тәркіленді. 1485 жылы Генрих VII таққа отырғанда Англияның үкіметтік және әлеуметтік құрылымы едәуір әлсіреп, бүкіл ақсүйектер жойылды.

Қоғамдағы әйелдер

Орта ғасырдағы Англия патриархалды қоғам болды және әйелдердің өміріне замандас әйелдер мен билік туралы түсініктердің зор әсері тиді. Дегенмен, әйелдердің жағдайы әлеуметтік жағдайына, отбасылық жағдайына (тұрмысқа шыққан, жесір, қайтадан үйленген) және тұрғын жеріне қарай айтарлықтай өзгерді. Бұл кезеңде әйелдер мен ерлер арасындағы теңсіздіктер сақталды, әйелдерге ерлерге қарағанда өмірлік таңдаулар, жұмысқа орналасу, сауда және құқықтық мүмкіндіктер шектеулі болды. Англосаксон қоғамында асыл әйелдерге біршама құқықтар мен мәртебе берілгенімен, қоғам патриархалды болып қала берді. Олардың кейбіреулері аббат ретінде билік жүргізіп, Англия шіркеуіне зор ықпал еткенімен, 9 ғасырдағы монастырлық реформалар олардың байлығы мен билігін азайтты. 10 ғасырда Англосаксон патшайымдары өздеріне жер иелігін алды және олардың үйлері патшалықты басқаруға үлес қосты. Әйелдер әскери күштерге жетекшілік ете алмаса да, күйеулері болмаған жағдайда кейбір асыл әйелдер поместьелер мен қалаларды қорғауға жетекшілік етті. Алайда, көптеген Англосаксон әйелдері ауыл шаруашылығында немесе сыра қайнатушы немесе нан пісіруші ретінде жұмыс істеді. Нормандтардың басып кіруінен кейін қоғамдағы әйелдердің жағдайы өзгерді. Феодалдық жүйенің дамуы мен ағылшын құқықтық жүйесінің кеңеюі нәтижесінде әйелдердің құқықтары мен рөлдері анықталды, бұл кейбір әйелдерге пайда келтірсе, енді біреулеріне зиян тигізді. 12 ғасырдың соңына қарай жесірлердің құқықтары заңмен реттелді, бұл еркін әйелдердің мүлікке ие болу құқығын нақтылады, бірақ бұл оларды өз еркіне қарсы қайтадан тұрмысқа шығуға мәжбүрлеуден қорғамады. Епископтардың билігінің артуы патшайымдар мен олардың үйлерінің ресми үкіметтегі рөлін азайтты. Үйленген немесе жесір қалған асыл әйелдер мәдени және діни демеушіліктерін сақтап, саяси және әскери оқиғаларда маңызды рөл атқарды, тіпті олардың мінез-құлқы дұрыс емес деп саналса да. Бұрынғы ғасырлардағыдай, көптеген әйелдер ауыл шаруашылығында жұмыс істеді, бірақ рөлдер гендерлік тұрғыдан бөлінді, мысалы, егістікті өңдеу және басқару ерлердің жұмысы деп есептелді, ал сүт өндірісімен әйелдер айналысты. Қара өлімнен кейінгі жылдарда көптеген әйелдер жесір қалды, еңбек нарығында тапшылық болды және жер тез қолжетімді болды. Ауылдық жерлерде шаруа әйелдер бұрынғыдан да жақсы өмір сүрді, бірақ әйелдердің жұмысының көлемі артуы мүмкін. Көптеген әйелдер қалаларға және қалаларға көшіп, кейбір елді мекендерде еркектерден көп болды. Олар күйеулерімен бірге жұмыс істеді немесе тоқыма, киім тігу, азық-түлікпен қамтамасыз ету және қызметшілік сияқты шектеулі мамандықтармен айналысты. Кейбір әйелдер толық уақытты сыра қайнатушылар болды, бірақ 15 ғасырда ерлер басым пиво индустриясы оларды бизнестен ығыстырды. Алайда, жоғары мәртебелі жұмыс орындары мен оқуға қабылдану әйелдерге жабық болды. Бұрынғыдай, асыл әйелдер күйеулері болмаған кезде өздерінің иеліктерінде билік жүргізді және қажет болған жағдайда оларды қоршау мен шайқастарда қорғады. Өлген күйеулерінің мүлкінің лайықты үлесін алуға құқылы бай жесірлер өздерінің құқығында қоғамның ықпалды мүшелері ретінде өмір сүре алды.

Жеке тұлға

Ағылшын мәдени бірегейлігі алғаш рет 5 және 6 ғасырлардағы германдық иммигранттар мен жергілікті римдік-британдықтардың өзара әрекеттесуінен қалыптасты. Ерте ортағасырлық жылнамашылар иммигранттарды англдар мен саксондықтар деп сипаттағанмен, олар Солтүстік Еуропаның әлдеқайда кеңінен келген және әртүрлі этникалық топтарды құрады. Дегенмен, 6 ғасырға қарай бұл топтар Англияның әртүрлі аймақтарында қабаттасқан қоғамдар құра бастады, бұл шамамен 8 ғасырда Беда жазған кейінгі англ және саксон патшалықтарына сәйкес келді. 9 ғасырға таяп, «Ангелсин» термині ресми түрде бір ағылшын халқын білдіру үшін қолданыла бастады және жылнамашылар мен патшалар оны Данияның шапқыншылығына қарсы тұруға шақыру үшін пропаганда құралы ретінде пайдаланды. Басқыншылықтан кейін келген нормандар мен француздар өздерін ағылшындардан өзгеше санады. Олар Нормандия герцогтығымен тығыз туыстық және экономикалық байланыстарда болды, нормандық француз тілінде сөйледі және өзгеше мәдениетке ие болды. 12 ғасырда ағылшындар мен нормандар арасындағы келіспеушіліктер аралас некелер мен бірге өмір сүрудің нәтижесінде азайды. 12 ғасырдың соңында және, мүмкін, 1150 жылдары замандас бақылаушылар екі халықтың араласып жатқанына сенді, ал 1204 жылы герцогтықтың жоғалуы бұл үрдісті күшейтті. Соның нәтижесінде пайда болған қоғам француз мәдени құндылықтарын жоғары бағалай берді, француз тілі соттарда, бизнесте және халықаралық істерде қолданыла берді, тіпті париждіктер ағылшындардың нашар айтылуын әжуалайтын болса да. 14 ғасырға қарай француз тілін үйрену үйде табиғи түрде емес, ресми түрде қажеттілікке айналды, бірақ аристократия әдетте өмірінің көп бөлігін Францияда өткізіп, француз тілінде жұмыс істеуге толыққанды дайын болды. 12 және 13 ғасырларда ағылшындар өздерін уэльстіктерден, шотландтардан және бретондықтардан жоғары санады. Ағылшындар өзін өркениетті, экономикалық жағынан гүлденген және дұрыс христиан деп есептеді, ал кельт аймағындағы халықтар жалқау, варварлық және артта қалған деп саналды. 12 ғасырдың соңында Ирландияға жасалған шапқыншылықтан кейін ирландтарға қатысты да ұқсас пікірлер білдірілді, ал 14 ғасырғы ағылшын заңнамасында осы айырмашылықтар нақтыланды және нығайтылды. Ағылшындар сондай-ақ орта ғасырдың соңында Лондондағы арнайы анклавтарда тұратын шетелдік саудагерлерге де қатты назар аударды; еврейлердің жағдайы төменде сипатталған, бірақ итальяндық және Балтық теңізі саудагерлері де шетелдіктер ретінде қарастырылып, экономикалық дағдарыс кезінде зорлық-зомбылықтың құрбаны болды. Тіпті Англияның ішінде де әртүрлі жеке тұлғалар көп болды, әрқайсысының өз мәртебесі мен маңыздылығы болды. Аймақтық бірегейлік маңызды рөл атқаратын: мысалы, Йоркширден келген ер адамдар мен әйелдердің ағылшын қоғамында нақты бірегейлігі болды, ал адвокаттар сияқты ерекше бірегейлікке ие кәсіби топтар Лондон сияқты қалаларда басқалармен ашық қақтығыстарға түсті.

Яһудилер

Бұл кезеңде еврей қауымы Англияда маңызды рөл атқарды. Алғашқы еврейлер Англияға Норман шапқыншылығынан кейін, Жеңімпаз Вильгельм Нормандиядағы Руан қауымының бай мүшелерін Лондонға қоныстандырғанда келді. Еврей қауымы Англияның барлық жеріне таралып, пайдақорлық заңдарымен тыйым салынған ақша беру және банктік қызметтерді ұсынды. XII ғасырда еврейлердің қаржылық қауымы патшалық қорғаумен жұмыс істеп, одан да байыды, патшаға жылдам несие көзі болды. Барлық ірі қалаларда еврей орталықтары болды, тіпті кішігірім қалаларда да саяхаттап жүретін еврей саудагерлерін кездестіруге болар еді. Алайда Генрих II билігінің соңында патша еврей қауымынан қарыз алуды тоқтатып, оларға шектен тыс салықтар мен айыппұлдар арқылы ақша алуға көшті. Еврейлер жамандалып, Ричард I билігінде еврей қауымдарына қарсы жасалған қырғындарды ынталандырды деген айыптар тағылды, олар салт-дәстүрлі бала өлтіруге қатысты деген күдік туды. Жохан билігі бастапқыда бейбіт болғаннан кейін, патша қайтадан еврей қауымынан ақша талап ете бастады, ал 1215 жылы тәртіп бұзылғаннан кейін еврейлер жаңа шабуылдарға ұшырады. Генрих III кейбір қорғауды қалпына келтірді және еврейлердің ақша беру ісі қайта жандана бастады. Осыған қарамастан, еврей қауымы күрт кедейленіп, ақырында 1290 жылы Эдуард I оларды Англиядан қуғынға шығарды, олардың орнына шетелдік саудагерлер келді.

Христиан дінінің өркендеуі

Христиандық Рим империясының ресми діні болды, ал Англиядағы алғашқы шіркеулер 4-ші ғасырдың екінші жартысында епископтар мен дін қызметкерлерінің иерархиясы бақылауында салынды. Көптеген бұрынғы пұтханалар христиандыққа айналдырылды және 5-ші ғасырға қарай қалған пұтқа табыну орындарының саны азайды. Англияда пұтқа табынудың қайта жандануына қарамастан, Глостершир және Сомерсет сияқты батыс аймақтарда христиандық қауымдастар сақталып қалды. 6-шы және 7-ші ғасырларда христиандыққа қайта оралу қозғалысы басталды, оған Солтүстік Франциядағы франктердің дінге өтуі көмектесті, олар Англияға елеулі ықпал етті. Рим папасы Григорий I Кент патшасы Этельберт және оның үйінің мүшелерін христиандыққа айналдыру үшін миссионерлер тобын жіберді, осылайша Кенттің дінге өту процесі басталды. Нортумбрия патшалары Освальд пен Освиу 630-шы және 640-шы жылдары дінге өтіп, өзгерістердің толқыны 7-ші ғасырдың ортасына дейін Мерсия, Оңтүстік Саксония және Уайт аралының патшалықтарында жалғасты. Бұл процесс 7-ші ғасырдың соңына қарай толыққанды аяқталды, бірақ жергілікті дәстүрлер мен діни рәсімдердің алуан түрлі және шатас жиынтығын қалдырды. Бұл жаңа христиандық англосакстардың әскери мәдениетін көрсететін болды: 6-шы және 7-ші ғасырларда патшалар дінге өтуімен, бұл дінге өту қалған пұтқа табынушы патшалықтарға қарсы соғыс жүргізуге негіздеме ретінде қолданыла бастады, сонымен қатар христиан қасиеттеріне батырлық қасиеттер берілді. 8-ші және 9-шы ғасырлардағы викингтердің шапқындары Солтүстік-Шығыс Англияға пұтқа табынуды қайтадан әкелді, бұл өз кезегінде тағы бір дінге өту толқынына әкелді. Жергілікті скандинавиялық сенімдер басқа германдық тайпаларға өте ұқсас болды, Одін, Тор және Улль сияқты құдайлар пантеонымен және Рагнарок деп аталатын соңғы, апокалиптикалық шайқасқа сеніммен біріктірілді. Англиядағы норвегиялық қоныс аударушылар салыстырмалы түрде жылдам дінге өтіп, Йорк қаласын басып алғаннан кейін олардың сенімдерін христиандыққа айналдырды, ал архиепископ аман қалды. Бұл процесс 10-шы ғасырдың басында толыққанды аяқталды және Англияның жетекші шіркеу өкілдеріне соғыс басшыларымен келіссөздер жүргізуге мүмкіндік берді. Скандинавиядағы норвегиялықтар дінге өтуді бастағанда, көптеген материктік билеушілер бұл процеске көмектесу үшін Англиядан миссионерлерді шақырып алды.

Діни мекемелер

VI-VII ғасырларда Англияның көп бөлігінің дінге өтуімен бірге жергілікті шіркеулердің салынуы күрт арта түсті. Дегенмен, ағылшын монастырьлары шіркеудің негізгі тірегі болды және көбінесе жергілікті билеушілердің қолдауына ие болды. Олар түрлі формаларда кездесті: абыстайлар басқарған бірлескен қауымдар, епископтар басқарған монахтар қауымдары, сондай-ақ үйленген дін қызметкерлері мен олардың отбасыларын қамтитын қауымдар. Соборлар салынып, Еуропалық дәстүр бойынша зайырлы канондармен немесе, Англияға тән ерекшелік ретінде, монахтардан тұратын шаптерлермен жабдықталды. IX ғасырда викингтердің шабуылдары мен ақсүйектердің тонауы осы мекемелерге ауыр соққы берді. 10 ғасырдың басына қарай монастырь жерлері, қаржылық ресурстар және монастырьлардағы діни жұмыстың сапасы күрт төмендеді. Корольдің қорғауындағы Англияның оңтүстігі мен шығысындағы шамамен 40 монастырь мекемесінің реформаланған желісі, қайта бағындырылған Данелаудағы корольдік билікті қайта орнатуға көмектесті. 1066 жылғы нормандық жаулап алу билікке жаңа нормандық және француз шіркеушілерін әкелді. Олардың кейбіреулері бұрынғы англосаксондық діни жүйенің элементтерін қабылдап, дамытты, ал енділері Нормандиядан жаңа тәжірибелер енгізді. Нормандиядағы монастырьларға ағылшын жерлері берілді, осы арқылы олар корольдік аумағында қызы приориялар мен монастырьлық жасушалар құруға мүмкіндік алды. Монастырьлар феодалдық қатынастар желісіне берік байланысты, олардың жер иеленуі тәжге әскери қолдау көрсетумен тығыз байланысты болды. Нормандықтар монахтардан тұратын соборлық қауымдардың англосаксондық үлгісін қабылдады және жетпіс жыл ішінде ағылшын соборларының көпшілігі монахтардың бақылауына көшті. Дегенмен, жаңа билеушілердің барлық ағылшын соборы да белгілі бір дәрежеде қайта құрылды. Англияның епископтары әлі де қуатты уақытша тұлғалар болып қала берді және 12 ғасырдың басында шотланд басқыншыларына қарсы әскерлер жинады, сондай-ақ бүкіл елде кең ауқымды қамалдар салды. Англияға жаңа ордендер енгізіле бастады. Нормандиямен байланыстар әлсіреген сайын француздық Клуни ордені сәнге айналды және олардың үйлері Англияға таралды. Августиндіктер 12 ғасырдың басынан бастап жылдам тарады, ал ғасырдың соңында цистерциандар Англияға жетіп келді, монастырь ережелерін қатаң түсіндіре отырып, жаңа үйлер құрды және Риволькс пен Фонтанның ұлы аббаттарын салды. 1215 жылға қарай Англияда 600-дан астам монастырь қауымдары болды, бірақ 13 ғасырда жаңа игіліктер азайды, осының салдарынан көптеген мекемелер ұзақ мерзімді қаржылық қиындықтарға тап болды. Доминикан және францискан монахтары 1220 жылдары Англияға келді, 13 ғасырдың соңына қарай 150 монастырь құрды. Бұл жалмақтар тез арада танымал болды, әсіресе қалаларда, және жергілікті уағыздауға зор әсер етті. 12 ғасырдан бастап Еуропа бойынша танымал болған діни әскери ордендер Англияда иелік алды, олардың ішінде Темплерлер, Тевтондар және Госпитальдер бар еді.

Дін, мемлекет және ересь

Орта ғасырларда шіркеу ағылшын мемлекетімен тығыз қарым-қатынаста болды. Епископтар мен монастырь басшылары ұлттық үкіметте маңызды рөл атқарды, патша кеңесінде маңызды лауазымдарға ие болды. Епископтар көбінесе қалалар мен округтерді басқарды, жергілікті салықтар мен басқаруды жүзеге асырды. Бұл жиі 9 ғасырдың викинг шабуылдарымен қатар келді, және Вустер сияқты жерлерде жергілікті епископтар жергілікті еалдормендермен жаңа келісімге келді, қорғанысқа көмек көрсету үшін өздерінің билігі мен кірісінің бір бөлігін берді. Алғашқы ағылшын шіркеуі 664 жылы Уитби синодында қарастырылған доктриналық келіспеушіліктермен күресті; кейбір мәселелер шешілді, бірақ Кентербери және Йорк архиепископтары арасындағы Британиядағы басымдыққа қатысты даулар көп ұзамай басталды және орта ғасырдың көп бөлігінде жалғасты. Вильгельм Жеңімпаз Англияға шабуыл жасау үшін шіркеудің қолдауын алу үшін шіркеу реформасын уәде етті. Вильгельм дін қызметкерлері арасында ұялдастықты қолдады және шіркеу соттарына көбірек билік берді, бірақ сонымен қатар шіркеудің Риммен тікелей байланысын азайтты және оны патшаға жауапты етуге тырысты. Бұл тәжірибелер мен папа Григорий VII-нің реформалық қозғалысы арасында шиеленіс туды, ол дін қызметкерлері үшін патша билігінен үлкен тәуелсіздікті жақтады, симонияны айыптады және шіркеу мәселелерінде папаның ықпалын арттырды. Епископтар патшалық үкіметте маңызды рөл атқара бергенімен, Англия патшалары мен Англия шіркеуінің жетекшілері арасында шиеленістер пайда болды. Патшалар мен архиепископтар тағайындау құқығы және діни саясат мәселелерінде қақтығысты, және Анзельм, Теобальд Бек, Томас Беккет және Стивен Лэнгтон сияқты архиепископтар түрлі уақытта елден қуылды, патшалық сақшыларымен тұтқындалды немесе тіпті өлтірілді. Алайда, 13 ғасырдың басында шіркеу тәуелсіздік үшін күресінде жеңіске жетті, тек Римге ғана жауапты болды. 1380 жылдары Оксфорд университетінің мүшесі Джон Уиклифтің ілімдерінен туындаған шіркеудің дәстүрлі ілімдеріне бірнеше сын туды. Уиклиф Киелі кітаптардың Құдайдың ниеттерін түсінудің ең жақсы жолы екенін, ал литургияның формалдығы, шіркеудегі байлықты теріс пайдалану және үкіметтегі жоғары лауазымды шіркеу адамдарының рөлі осы оқудан алаңдататынын айтты. 1384 жылы Уиклифтің өлімінен кейін ақсүйектердің көптеген өкілдерін қамтитын еркін қозғалыс осы идеяларды таратуды жалғастырды және 1395 жылы парламенттік заң жобасын қабылдауға тырысты: бұл қозғалыс билік тарапынан тез айыпталды және "Лоллардизм" деп аталды. Ағылшын епископтарына бұл үрдісті бақылау және оған қарсы тұру, лоллард уағыздаушыларын тоқтату және жергілікті шіркеулерде тиісті уағыздарды оқытуды қамтамасыз ету тапсырылды. 15 ғасырдың басында лоллард ілімдеріне қарсы күрес маңызды саяси мәселеге айналды, оны Генрих IV және оның Ланкастер жақтастары қолдады, олар бұл ерестікке қарсы күресу үшін шіркеу мен мемлекеттің билігін пайдаланды.

Қажылық пен крест жорықтары

Қажылықтар Англияда Орта ғасырлар бойы кең таралған діни практика болды, және бұл дәстүр Рим дәуіріне дейін жетеді. Әдетте, қажылар күнәсін өтеу үшін немесе аурудан немесе басқа да жағдайдан құтылу үшін ғибадатханаға немесе шіркеуге жақын жерде саяхат жасайтын. Кейбір қажылар алыс жерлерге, Британия ішінде немесе тіпті континентке дейін баратын. Англо-саксон дәуірінде көптеген ғибадатханалар бұрынғы пұтқа табыну орындарына салынды, олар танымал қажылық орындарына айналды, ал басқалары көрнекті монастырлар мен білім орталықтарына барушы еді. Жоғары ақсүйектер мен патшалар Римге саяхаттайтын, ол 7-ғасырдан бері танымал бағыт болды; кейде мұндай сапарлар саяси қуғын-сүргінге ұқсас болатын. Нормандар кезінде Гластонбери, Кентербери және Винчестер сияқты маңызды киелі орындары бар діни мекемелер өздерін қажылық орындары ретінде насихатап, осы орындармен байланысты тарихи кереметтердің құнын арттырды. Құнды жәдігерлерді жинақтау амбициялы мекемелер үшін маңызды міндет болды, себебі олардың емдік қасиеті бар және орынның мәртебесін арттырады деп сенді. Шындығында, 12-ғасырға қарай Англияда жергілікті әулиелердің өлімнен кейінгі кереметтері туралы хабарлар көбейді, бұл қажылықтың тартымдылығын арттырды. Крест жорықтарына қатысу да қажылықтың бір түрі ретінде қарастырылды, және осы екі іске де бір латын сөзі – peregrinatio қолданылатын. 1095-1099 жылдар аралығындағы Бірінші крест жорығына Англияның қатысуы шектеулі болғанымен, Англия келесі екі ғасырдағы Екінші, Үшінші және Бесінші крест жорықтарында маңызды рөл атқарды, көптеген крестшілер сол жылдары Левантқа аттанды. Алайда, Иерусалимге қажылық жасау идеясы Англияда жаңа емес еді, себебі діни мақсаттағы соғыс идеясы англо-саксон дәуіріне дейін жетеді. Крест жорығына аттанғандардың көпшілігі шын мәнінде жолға шықпады, көбінесе саяхатқа жеткілікті қаражаты болмағандықтан. Саяхатқа қаражат жинау үшін крестшілер жерлерін және мүлкін сатуға немесе кепілге беруге мәжбүр болды, бұл олардың отбасыларына және кейде бүкіл экономикаға әсер етті.

География

Англия орта ғасырлық кезеңде Шығыс Англияның Фенландтарынан немесе орманды Велдтен бастап, Йоркширдің жоғарғы жерлеріндегі шұңқырларға дейін әртүрлі географиялық ерекшеліктерге ие болды. Дегенмен, орта ғасырлық Англия шамамен Экс және Тис өзендерімен бөлінген екі аймақтан тұрды: Англияның оңтүстігі мен шығысындағы жеңіл, құнарлы топырақтар егіншілік пен мал шаруашылығын бірге дамытуға мүмкіндік берді, ал солтүстік пен батыстың кедей топырақтары мен суық климаты негізінен мал шаруашылығына бағытталды. 20 ғасырмен салыстырғанда, ағаштармен жамылған жерлер аздап көп болды, Англияда аюлар, суырлар және қасқырлар жабайы өмір сүрді, аюлар 11 ғасырда, ал суырлар 12 ғасырға дейін жойылып кетті. Римдіктер салған 10 000 мильдік жолдың көп бөлігі қолданыста болды, ал төртеуі – Икнильд жолы, Фосс жолы, Эрмин көшесі және Уотлинг көшесі – стратегиялық маңызы зор болды және бүкіл елді кесіп өтті. Жол жүйесі кезеңнің қажеттіліктеріне сай болды, бірақ тауарларды су арқылы тасымалдау айтарлықтай арзан болды. Ірі өзен желілері маңызды көлік арналарын құрады, ал көптеген ағылшын қалалары кеме қабылдайтын ішкі порттарға айналды. Орта ғасырдың көп бөлігінде Англияның климаты 21 ғасырдан ерекше болды. 9-13 ғасырлар аралығында Англия орта ғасырлық жылы кезеңді бастан өткерді, ол ұзаққа созылған жылы температуралармен сипатталды; мысалы, 13 ғасырдың басында жаз қазіргіге қарағанда шамамен 1°C жоғары болды және климат сәл құрғақ болды. Бұл жылы температуралар нашар жерлерді өңдеуге және жүзімді салыстырмалы түрде солтүстікке қарай өсіруге мүмкіндік берді. Жылы кезеңнен кейін бірнеше ғасыр бойы температураның төмендеуі байқалды, ол Кіші мұз дәуірі деп аталды; 14 ғасырға қарай көктемгі температура айтарлықтай төмендеді, 1340 және 1350 жылдары ең төменгі деңгейге жетті. Орта ғасырдың осы суық аяқталуы Англияның ауыл шаруашылығы мен тұрмыс жағдайына елеулі әсер етті. Орта ғасырдың басында да ағылшын пейзажы көптеген ғасырлар бойы адамдардың қоныстануының нәтижесінде қалыптасқан болатын. Басқа ауыл шаруашылығы жерлеріне егістік алқаптар мен жайылымдар кірді, ал елдің кейбір аймақтарында, мысалы, Оңтүстік-Батыста, қоқыс шөптесін жерлер қола дәуіріндегі тым көп егіншіліктің салдары ретінде сақталған. Англияның қоршаған ортасы осы кезеңде саздықтарды құрғату үшін бөгеттер салу, ағаштарды кесу және кең ауқымды торфты өндіру арқылы өзгертіліп келді. 12 ғасырдан бастап дворяндар мәртебе көрсету үшін аң аулауға арналған басқарылатын саябақтарды (бұғы және шошқаларды қоса) салған, бірақ парктердің бұрынғы түрлері, мысалы, шөптік жерлер, 7 ғасырдың басында пайда болған болуы мүмкін.

Экономика және демография

Англия экономикасы негізінен ауыл шаруашылығына негізделген, ол ашық дала жүйесінде бидай, арпа және сұлы сияқты дақылдарды өсіруге және қой, ірі қара мен шошқа өсіруге байланысты. Англо-саксон дәуірінің соңында көптеген шаруалар оқшауланған ауылдарда тұрудан бас тартып, егістік шаруашылығымен айналысатын үлкен ауылдарды құруға бірікті. Ауыл шаруашылығы жерлері әдетте иеліктердің айналасында ұйымдастырылып, жер иелері тікелей басқаратын демендік жерлер және жергілікті шаруалар өңдейтін көпшілік жерлерге бөлінді. 11 ғасырда Англияның көп бөлігінде нарықтық экономика гүлденді, ал шығыс және оңтүстік қалалары халықаралық саудаға белсенді қатысты. 6000-ға жуық су диірмендері ұн тарту үшін салынды, бұл басқа, өнімді ауыл шаруашылығы жұмыстарына еңбек күшін босатты. Нормандардың басып кіруі елді тонауға және қамал салу үшін жерді тартып алуға байланысты бірқатар зардаптар келтірсе де, ағылшын экономикасына көп әсер етпеді. Дегенмен, салықтар арттырылды және нормандар табиғи ресурстарымен игеріліп, патша заңдарымен қорғалған кең орманды алқаптар құрды. Келесі екі ғасырда ағылшын экономикасының өсуі айтарлықтай болды, оның бір себебі – халық санының 1086 жылы 1,5 миллионнан 1300 жылы 4-5 миллионға дейін өсуі. Өсіп келе жатқан халықты азықтандыру және Еуропаға экспортталатын жүн өндіру үшін, патшалық орманды алқаптардың есебінен, көбірек жер өндіріске енгізілді. Англияда жүздеген жаңа қалалар салынды, олардың кейбіреулері жоспарланған қауымдастықтар болды, гильдиялар, жарғылық жәрмеңкелер және өсіп келе жатқан сауданы басқарған басқа да ортағасырлық институттар құрылды. Яһуди қаржыгерлері өсу экономикасын қаржыландыруда маңызды рөл атқарды, сонымен қатар солтүстіктегі жүн саудасында маңызды ойыншыларға айналған жаңа цистерциандық және августиндік діни ордендермен бірге. Англияда кен өндіру өсті, 12 ғасырда күміс кенінің көбеюі ақша айналымын кеңейтуге көмектесті. Экономикалық өсім 13 ғасырдың соңында халықтың тым көп болуы, жер тапшылығы және топырақтың құнарсыздануы салдарынан баяулады. Ұлы ашаршылық ағылшын экономикасын қатты сілкіндірді және халық санының өсуі тоқтады; 1348 жылы қара өлімнің алғашқы шығарылысы ағылшын халқының шамамен жартысын өлтірді. Жерден алынатын табыс төмендегендіктен, көптеген иеліктер, тіпті кейбір елді мекендер де тасталып кетті, ал осы кезеңде 1500-ге жуық ауыл қирады. Ірі дворяндардан фермаларды жалға алған жаңа ақсүйектер тобы пайда болды. Үкімет жалақы мен тұтынуды реттеуге тырысты, бірақ олар 1381 жылғы шаруалар көтерілісінен кейінгі онжылдықтарда көбінесе күйреп қалды. Англия мата өнеркәсібі 15 ғасырдың басында едәуір өсті, ал халықаралық ағылшын саудагерлерінің жаңа тобы пайда болды, әдетте Лондон немесе Оңтүстік-Батыста орналасқан, шығыс қалаларының ескірген, құлдырап бара жатқан экономикасы есебінен өркендеді. Солтүстік теңіздегі балық аулау ірі саудагерлердің коммерциялық инвестицияларымен қамтамасыз етіліп, терең суларға дейін кеңейді. Алайда 1440 және 1480 жылдар аралығында Еуропа дағдарысқа ұшырады және Англия Ұлы құлдырауға ұшырады: сауда құлдырап, ауыл шаруашылығы бағалары, жалға алу ақысы және ақырында патшалық салық салудың қолайлы деңгейі төмендеді. Нәтижесінде туындаған шиеленістер мен наразылық 1450 жылы Джек Кейдтің халық көтерілісінде және одан кейінгі Қызыл және Ақ Розалар соғысында маңызды рөл атқарды.

Технология және ғылым

Орта ғасырларда Англияда технология мен ғылым едәуір дамыды, бұл 12 ғасырдан бастап Англияға жеткен грек және исламдық ой-пікірлердің ықпалымен болды. Ғылыми идеялар саласында көптеген жетістіктерге қол жеткізілді, соның ішінде араб сандарының енгізілуі және уақытты өлшеу бірліктерінің жақсарту тізбегі. Англияда сағаттар алғаш рет 13 ғасырдың соңында жасалды, ал 1320 жылдарға қарай алғашқы механикалық сағаттар соборлар мен монастырларға орнатыла бастады. Астрология, магия және қолмен бағалау орта ғасырлық Англияда маңызды білім салалары саналды, бірақ олардың сенімділігіне күмән келтірілді. Осы кезеңде әсерлі ағылшын ғалымдары пайда болды. Философ және францискан монах Роджер Бэкон табиғаттану, астрономия және алхимия саласында еңбектер жазды; оның еңбектері табиғат ғылымдарында болашақ тәжірибелердің теориялық негізін қалады. Уильям Окхэм латын, грек және исламдық жазбаларды логиканың жалпы теориясына біріктіруге көмектесті; «Окхэмнің қылышы» оның жиі сілтеме жасалатын қорытындыларының бірі болды. Ағылшын ғалымдары Беданың заманынан бері әлемнің дөңгелек болуы мүмкін деп сенді, бірақ Иоанн де Сакробоско 13 ғасырда Жердің көлемін есептеп шығарды. Орта ғасыр медицинасының шектеулі болғанына қарамастан, Гилберт Англикус латын тілінде жазылған ең ұзақ медициналық еңбектердің бірі – «Compendium Medicinae» атты кітап жариялады. 14 ғасырдың екінші жартысында «Полихроникон» және Сэр Джон Мандевиллдің «Саяхаттары» сияқты танымал тарихи және ғылыми мәтіндер алғаш рет ағылшын тіліне аударыла бастады. Оксфорд және Кембридж университеттері 11-12 ғасырларда Париж университетінің үлгісімен құрылды. Технологиялық прогресс әртүрлі салаларда жүрді. Ағылшын-саксон дәуірінің көп бөлігінде астық ұнтақтау үшін су тірмендері қолданылды, олар көлденең тірмендердің дизайнын пайдаланды; 12 ғасырдан бастап көптеген тірмендер салынды, қол тірмендерін пайдалану қажеттігі жойылды, ал ескі көлденең тірмендер біртіндеп жаңа тік тірмендермен алмастырылды. 12 ғасырдың соңында жел тірмендері салынып, бірте-бірте кеңінен таралды. Сумен жұмыс істейтін толық тірмендер мен соққылы балғалар алғаш рет 12 ғасырда пайда болды; су қуаты 14 ғасырда қорыту процесіне көмектесу үшін пайдаланылды, ал алғашқы домен пеші 1496 жылы ашылды. Жаңа кен өндіру әдістері әзірленді және орта ғасырдың соңына қарай ағылшын шахталарына аттармен жұмыс істейтін сорғылар орнатылды. 14 ғасырда қуырылған сыраның пайда болуы сыра қайнату өнеркәсібін өзгертіп, балықты жақсы сақтау үшін жаңа технологиялар ойлап табылды. 12-13 ғасырларда шынымен жалаталған керамикалық ыдыстар кеңінен таралды, ал 15 ғасырға қарай ағаш табақтар мен тостағандардың орнына тас ыдыстар қолданыла бастады. Уильям Кэкстон мен Уинкин де Уорд 15 ғасырдың соңында баспа машиналарын пайдалана бастады. Көлік инфрақұрылымы да жақсарды; 12-13 ғасырлардағы ұзақ экономикалық өркендеу кезеңінде көптеген жол көпірлері тастан салынды немесе қайта жаңартылды. Англияның теңіз саудасы тіректі кемелердің пайда болуынан пайда тапты, сонымен қатар көптеген доктар жақсартылып, алғаш рет крандармен жабдықталды.

Әскерлер

Соғыс ертедегі англосаксондық Англияда кең таралған, ал кейінгі кезеңде ірі қақтығыстар әр буынға жуық қайталанып тұрды. Мұндай әскерлердің ядросын жақсы қаруланған ақсүйектер мен олардың үйлері құрады, оларға корольдіктен шақырылған уақытша сарбаздар, яғни фьорд, қолдау көрсетті. 9 ғасырға қарай 20 мыңдық әскерлер жорықтарға шақырылатын болды, ал тағы 28 мың адам қалалардың қорғанысын күзетуге дайын тұрды. 9 ғасырда Англияға жасалған викингтердің шабуылдары тактикалық жаңалықтарға, соның ішінде шайқаста қалқан қабырғаларын қолдануға әкелді, ал 11 ғасырда скандинавиялық биліктің орнауы патшаны қорғаған элиталық үй сарбаздары – хаускарлдарды енгізді. Англо-нормандық соғыс – бұл қарсыластың аумағын шабуылдап, қамалдарды басып алып, осы арқылы олардың үстінен билік құруға тырысқан, соның салдарынан баяу, бірақ стратегиялық жеңіске жеткен әскери науқандармен сипатталды. Әскерлер арасында тікелей шайқастар да болды, бірақ олар тәуекелді саналды және сақтық танытқан қолбасшылар олардан аулақ болды. 12 ғасырда ескі садақпен қатар арбалетшілердің саны да көбейе бастады. Жалдамалы әскерлердің пайдалануы артты, соның нәтижесінде соғыстың құны күрт өсті, ал науқандардың сәтті аяқталуы үшін қолма-қол ақшаның жеткілікті мөлшері маңызды болды. 13 ғасырдың соңында Эдуард I корольдік үйінің мүшелерінен тұратын тұрақты армия құрды, ол Шотландия мен Франциядағы науқандар үшін 28 700-ге дейін санын артқан, негізінен жаяу әскерден тұратын үлкен әскерлердің ядросын құрады. Эдуард III тұсында әскерлердің саны азайды, бірақ әскерлер әдетте жақсы жабдықталған және киім-кешекпен қамтамасыз етілді, ал садақшылар ұзын садақты қолданды, ол өте күшті қару болатын. 1346 жылғы Креси шайқасы сияқты шайқастарда ағылшын әскерлері алғаш рет зеңбіректерді қолданды. Солдаттар белгілі бір науқандарға келісімшарт бойынша жұмыс істей бастады, бұл бастырылған феодализм кезеңіндегі әскерлердің дамуын жеделдеткен болуы мүмкін. Алайда, 15 ғасырдың соңына қарай ағылшын әскерлері Еуропалық стандарттарға қарағанда артта қалды; Қызыл Гүл соғысы тәжірибесіз сарбаздармен, көбінесе ескірген қарулармен жүргізілді, бұл соғысқа араласқан еуропалық күштерге шайқастардың нәтижесіне шешуші әсер етуге мүмкіндік берді.

Әскери-теңіз флоты

851 жылы ағылшын теңіз күштері туралы алғашқы деректер кездеседі, онда жылнамашылар Вессекс кемелерінің викингтер флотын жеңгенін баяндайды. Бұл алғашқы флоттардың мөлшері шектеулі болды, бірақ 10-ғасырда Уэссекс билігін Ирландия теңізі мен Англия арнасы арқылы тарта білді. Кнуттың флотында 40 кеме болса, Эдуард Исповедник 80 кеме жинауға шамасы келді. Кейбір кемелерді литесмендер және бюстсекарлдар деп аталатын теңізшілер басқарды, олар, әдетте, жағалау қалаларынан тартылған, ал қалғандары ұлттық жұмылдырудың бөлігі ретінде шақырылып, штатты экипаждарымен басқарылды. Теңіз күштері орта ғасырдың қалған бөлігінде маңызды рөл атқарды, әскерлер мен жабдықтарды тасымалдауға, жау территориясына шабуыл жасауға және қарсы флотыға шабуылдауға мүмкіндік берді. 1204 жылы Нормандияны жоғалтқаннан кейін ағылшын теңіз күшінің маңызы арта түсті, бұл Англия арнасын достық транзит жолынан даулы және маңызды шекара аймағына айналдырды. 13 және 14 ғасырлардағы ағылшын флоттары көбінесе галералар және ірі көлік кемелері сияқты арнайы кемелерден, сондай-ақ әрекетке жұмылдырылған сауда кемелерінен тұрды; соңғыларында жаңа типтегі желкенді кеме – тіректер көбірек кездеседі. Шайқастар бір флот екіншісін тоқтатып тұрғанда, мысалы, 1340 жылы Слюйдегі ағылшын жеңісі сияқты, немесе ашық суларда, 1350 жылы Винчелсия жағалауында болды. 1338 және 1339 жылдар аралығында Англияның оңтүстігіне жасалған француз шабуылдары сияқты шабуылдар кейбір қалалардың толыққанды қалпына келуіне мүмкіндік бермейтін қиратуларға әкелді.

Беделді құрылыс

Англияда римдіктер салған көптеген бекіністер орта ғасырларға дейін сақталды, соның ішінде олардың әскери бекіністері мен қалаларын қоршап тұрған қабырғалар. Бұл қорғаныстар Римнен кейінгі тұрақсыз кезеңде жиі қайта қолданылды. Бүр қабырғалары кейде практикалық себептермен де, ал кейде бұрынғы Рим билігінің символикасы арқылы иелерінің беделін арттыру үшін де ескі римдік қамалдарын пайдаланды. 1050 жылдары Англияда аз ғана қамалдар салынғанмен, жаулап алғаннан кейін нормандықтар жаңадан басып алынған аймақтарды бақылау үшін көптеген ағаш мотталар мен бастиондарды, сондай-ақ сақина тәрізді бекіністерді салуға кірісті. 12 ғасырда нормандықтар тастан қамалдар салуды бастады, олардың төртбұрышты мұнаралары әскери және саяси функцияларды атқарды. Патшалық қамалдар маңызды қалалар мен орманды басқару үшін пайдаланылса, барондық қамалдар нормандық феодалдары өздерінің кең алқаптарын бақылау үшін қолданды; кейде гарнизонды қамтамасыз ету үшін «қамал күзеті» деп аталатын феодалдық жүйе қолданылды. 12 ғасырда қамалдар мен қоршаулардың әскери жетілдігі арта түсті, ал 13 ғасырда Англияда жаңа қорғаныс қала қабырғалары бой көтерді. 14 ғасырға қарай қамалдар қорғаныс мүмкіндіктерін зәулім, жайлы тұрғын үйлермен, ландшафтық бақтармен және саябақтармен үйлестірді. 14 ғасырдың соңында алғашқы ұңғылы қарулар қамалдарды қорғау үшін қолданыла бастады, ал зеңбірек тесіктері сәнді қамалдың қажетті элементіне айналды. Қамалдарды күтіп ұстаудың экономикалық қиындықтары олардың көптегенін құлдырауға немесе тасталуға әкелді; ал аздаған қамалдарды ең байлар сарайларға айналдырып, олардың ішінде әсем архитектура аясында зәулім кештер мен тойларды өткізді. Шотландықтардың қауіп-қатерінен қорғану үшін Англияның солтүстігінде мұнаралы үйлер деп аталатын кішкентай қорғаныс құрылыстары пайда болды. Кейінгі орта ғасырларда қала қабырғалары әскери маңызын жойып, көбінесе азаматтық мақтаныш немесе қалалық басқарудың бір бөлігіне айналды: осы мақсаттар үшін 14 және 15 ғасырларда көптеген әсем қақпалар салынды.

Өнер

Орта ғасырдағы Англияда сурет, мүсін, кітап, мата және көптеген пайдалы, бірақ әдемі заттар түрінде өнер өркендеді. Алтын, шыны және азу тісі сияқты алуан түрлі материалдар қолданылды, және өнер әдетте дизайнде қолданылған материалдарға ерекше назар аударатын. Олар металл өнімдерінің кең ауқымын жасады, көбінесе алтын мен гранаттарды пайдаланды, брошьтар, белдіктер, қылыш саптары және ішімдік мүйіздері ерекше танымал болды. Саттон-Ху қабірінен табылған ерте дизайн үлгілерінде германиялық үлгілердің ықпалымен зооморфтық стиль қолданылды, онда жануарлардың пішіндері ағыншақ формаларға өңделді және геометриялық өрнектермен қатар орналастырылды. 7-ғасырдан бастап форманың жасыраушылығын көрсететін және жануарлар мен адамдарды дизайнға енгізетін табиғи үлгілер кең таралды. 10-ғасырда классикалық бейнелерден шабыттанған каролингтік стильдер континенттен енді және Оңтүстік және Шығыс Англиядағы жаңартылған бенедиктин монастырьларында кеңінен қолданылды. Норманд жаулап алу Солтүстік француздық өнер стильдерін, әсіресе әсем жазылған қолжазбалар мен қабырға суреттерін енгізді және мүсінге деген сұранысты азайтты. Басқа өнер салаларында, соның ішінде кестелеуде, англосаксондық ықпалы 12-ғасырға дейін байқалды, ал әйгілі Бей гобелені жаңа тәртіпте қайта қолданылған ескі стильдердің мысалы болып табылады. Витраж осы орта ғасырдың соңында ағылшын өнерінің ерекше түріне айналды, бірақ осы туындылар үшін түрлі түсті шынының көп бөлігі Еуропадан әкелінді. Англиядағы ерте витраждардың көп бөлігі сақталмаған, бірақ олар әдетте әсемдік және білім беру функцияларын орындады, ал кейінгі жұмыстар терезелердің демеушілерін дизайнге енгізді. 14-ғасырдың басында ағылшын гобелендері мен кестелеуі ерекше жоғары сапалы болды; монахындар мен лондондық шеберлер жасаған туындылар Еуропаға экспортталды және opus anglicanum деп белгілі болды. Бұл кезеңде ағылшынның "Queen Mary Psalter" сияқты әсем жазылған кітаптары да танымал болды, олар бай безендіру, гротескті және табиғи бейнелердің үйлесімі және жарқын түстермен ерекшеленді. Англиядағы әсем жазылған өнердің сапасы 14-ғасырда Фландрияның бәсекелестігіне байланысты айтарлықтай төмендеді, ал кейінгі ағылшын орта ғасырлық туындылары көбінесе фламанд стильдерін еліктеді.

Әдебиет, драма және музыка

Англосаксондықтар ежелгі ағылшын тілінде мол поэзия жазды, олардың кейбіреулері 9 ғасырда жазылған, бірақ сақталған өлеңдердің көпшілігі 10 және 11 ғасырдың басында жинақталған. 650 және 750 жылдар аралығында жазылған «Беовульф» осы өлеңдердің типін көрсетеді, ол көрнекті, батырлық оқиғаларды бейнелейді, кейіпкердің айдаһардың қолынан қаза табуымен аяқталады, бірақ Англиядағы жаңа христиандық ықпалдың белгілерін де көрсетеді. Ежелгі ағылшын тілі 9 ғасырдан бастап академиялық және сарайлық жазу үшін қолданылды, соның ішінде «Пасторальдық қамқорлық» сияқты танымал шетелдік еңбектердің аудармаларын қамтиды. Нормандтар басып алғаннан кейін француз тілінде жазылған өлеңдер мен әңгімелер кең таралды, ал 12 ғасырда ағылшын тарихы туралы кейбір еңбектер француз тілінде жазыла бастады. Парижде турнирлер мен сарайлық махаббат туралы романтикалық өлеңдер танымал болды және бұл үрдіс Англияға лайлар түрінде тарады; король Артурдың сарайы туралы әңгімелер де Генрих II-нің қызығушылығының арқасында сәнге енді. Ағылшын тілі Англияның солтүстігінде жергілікті діни еңбектер мен кейбір өлеңдерді жазу үшін шамалы көлемде қолданыла берді, бірақ негізгі еңбектердің көпшілігі латын немесе француз тілдерінде жазылды. Ричард II билік құрған кезде поэзияда орта ағылшын тілінің қолданылуы арта түсті, кейде «Рикардиан поэзиясы» деп аталды, бірақ шығармалар әлі де француз үлгісін еске түсіретін. Бірақ 1370 жылдардан бастап Джеффри Чосердің еңбектері, оның ең маңыздысы – әсерлі «Кентерберий ертегілері», ерекше ағылшын стиліне ие болды. Чосердің шәкірттері 15 ғасырда сарайлық поэзияның маңызды бөліктерін жазды, ал Томас Малори ескі Артур ертегілерін жинақтап «Артурдың өлімі» атты кітапты жазды. Музыка мен ән салу ортағасырлық Англияда маңызды рөл атқарды, діни рәсімдерде, сарайлық шараларда және театрлық қойылымдарға сүйемелдеу үшін пайдаланылды. 13 ғасырда Англияға гимель деп аталатын ән салу әдісі енгізілді, ол гитара, арфа, сырнай және орган сияқты аспаптармен бірге қолданылды. Генрих IV Англияда музыканың көптеген түрлерін демеушілік етті, ал оның ұлы Генрих V оккупацияланған Франциядан көптеген ықпалдарды әкелді. 15 ғасырда карольдар музыканың маңызды түріне айналды; бастапқыда олар би кезінде айтылатын, ерекше қайырмесі бар әндер болған. 15 ғасырғы нұсқасы би элементін жоғалтып, діни мазмұнын күшейтті. 14 ғасырдың соңынан бастап балладалар да танымал болды, соның ішінде «Чеви Чейз балладасы» және Робин Гудтың іс-қимылдары туралы басқа да әңгімелер бар. Әртүрлі жерлерде Киелі кітапты түсіндіру үшін ғажайып оқиғалар қойылды. 14 ғасырдың соңына қарай бұл қойылымдар жыл сайын бірнеше күнге созылатын, түрлі циклдерге бөлінген жергілікті танымдық қойылымдарға дейін кеңейді. Гильдиялар әр қалада ең жақсы қойылымдарды ұйымдастыру үшін жарысты, ал қойылымдар көбінесе қалалық мәдениеттің көрінісі болды.

Сәулет

Романо-британ экономикасының құлдырауынан кейінгі ғасырда салынып, сақталған монументалды ғимараттардың саны өте аз болды, көптеген виллалар мен қалалар тасталып кетті. Кейбір елді мекендерде жаңа, ұзын және дөңгелек үйлер салынды, ал басқаларында ескі римдік үлгіде ағаштан ғимараттар тұрғызылды. Германдық иммигранттар ағаштан кішкентай төртбұрышты ғимараттар, кейде кең залдар салды. Дегенмен, 6 және 7 ғасырларда христиан дінін қабылдау итальяндық және француздық тас шеберлерін қайтадан шақырды, олар төмен бойлы, тар, тіктөртбұрышты жоспармен салынған тас шіркеулерді тұрғызды. Шіркеулердің іші сыластырылып, шыны мен түрлі-түсті киімдермен безенді. Бұл романдық стиль кезең бойы дамыды, оның ерекше белгісі – дөңгелек аркалар. 10 және 11 ғасырларда қазіргі Еуропа үлгісінде шаршы және дөңгелек мұнаралары бар, әлдеқайда ірі шіркеулер мен монастырь кешендері салынды. Ақсүйектерге арналған сарайлар үлкен ағаш залдарға негізделген, ал ауылдық жерлерде қарапайым үйлер пайда бола бастады. Нормандар өздерімен бірге өз герцогтықтарынан сәулеттік стильдерді әкелді, онда әсемделмеген тас шіркеулер басым болды. Алғашқы нормандық патшалардың тұсында бұл стиль үлкен, қарапайым соборларды қабырғалы күмбездермен салу үшін бейімделді. 12 ғасырда англо-нормандық стиль байып, сәнді болды, француз сәулетінен алынған тік аркалар қисық романдық дизайндардың орнын басты; бұл стиль ерте ағылшын готикасы деп аталды және орта ғасырдың соңына дейін түрлі өзгерістермен жалғасты. 14 ғасырдың басында Англияда тік бағытталған, үлкен терезелер мен биік аркадалары бар перпендикулярлы готикалық стиль пайда болды. Көптеген ағылшын ғимараттарында әртүрлі стильдегі әдемі ағаш шатырлар, әсіресе балғалы қабырғалы конструкциялар орнатылды. 15 ғасырда сәулет назары соборлар мен монастырьлардан ауысып, көбінесе әсем ойылған ағашпен безенілген приход шіркеулеріне шоғырланды; бұл шіркеулердің дизайны қолданыстағы соборларға арналған жаңа капеллаларға әсер етті. Осы аралықта, тұрғын үй сәулеті дамуын жалғастырды, нормандар алдымен ежелгі англосаксондық үйлерді пайдаланды, содан кейін тас пен ағаштан ірі ғимараттар салуға кірісті. Элиталар бірінші қабатта үлкен залдары бар үйлерді ұнатты, ал қарапайым халық қарапайым үйлерді, залдары бірінші қабатта орналасқан үйлерді салған; үй иесі мен қызметшілер көбінесе бір кеңістікте тұрды. 14 ғасырға қарай, ірі үйлер мен қамалдар күрделі құрылымдарға айналды: қымбат плиткамен, қабырға суреттерімен және шыны терезелермен безендірілген бұл ғимараттар көбінесе жеке өмірге мүмкіндік беру үшін пәтерлер жиынтығы ретінде жобаланды. Кейбір аймақтарда француз үлгісімен сәнді кірпіш қолданыла бастады. Бұл кезеңде шаруалардың үйлері туралы көп мәлімет жоқ, бірақ көптеген шаруалар салыстырмалы түрде үлкен, ағаштан жасалған ұзын үйлерде өмір сүрген көрінеді; бұл үйлердің сапасы қара өлімнен кейінгі гүлденген жылдары жақсарды, көбінесе кәсіби шеберлер салған.

Тарихнама

Ортағасырлық Англия тарихының алғашқы есебін 8 ғасырда Беде жазды; одан кейін заманауи және көне тарихтардың көптеген шоттары жарық көрді, олар көбінесе жылнамалар деп аталады. 16 ғасырда алғашқы ғылыми тарихтар жазыла бастады, олар әдетте негізінен жылнамаларға сүйеніп, оларды қазіргі саяси ахуал тұрғысынан түсіндірді. Эдвард Гиббонның 18 ғасырғы еңбектері зор ықпал етті, ортағасырлық кезеңді Римнің шарықталуы мен Жаңа замандағы өркениеттің қайта жаралуы арасындағы қараңғы дәуір ретінде бейнеледі. Кейінгі Виктория дәуірінің тарихшылары жылнама жазушыларын дереккөз ретінде пайдалануды жалғастырды, сонымен қатар жаңадан табылған қаржылық, құқықтық және коммерциялық құжаттармен қатар «Домсдей кітабы» мен «Магна Карта» сияқты құжаттарды да қолданды. Олар Англияның саяси және экономикалық дамуының прогрессивті баяндамасын жасады. Британ империясының өсуі орта ғасырлардағы Англияның гегемониясының әртүрлі кезеңдеріне, соның ішінде Анжуй империясы мен Жүз жылдық соғысқа қызығушылықты жақтатты. 1930 жылдарға қарай, ескі тарихи талдаулар неопозитивистік, марксистік және эконометриялық тәсілдермен сынға ұшырады, олар құжаттамалық, археологиялық және ғылыми дәлелдермен нығайтылды. Марксистік және неомарксистік талдаулар соғыстан кейінгі жылдары да танымал болды, экономикалық мәселелер мен әлеуметтік наразылықтарға арналған маңызды еңбектер жарық көрді. 1970-1980 жылдары постмодернистік талдау ықпалды болды, ол жеке тұлға, гендер, интерпретация және мәдениетке назар аударды. Көптеген зерттеулер нақты аймақтар мен топтарға бағытталды, жаңа жазбалар мен жаңа ғылыми тәсілдерді, соның ішінде ландшафттық және экологиялық археологияны пайдаланды. «Стаффордшир қоры» сияқты жаңа археологиялық жаңалықтар бұрынғы түсініктерге күйкейді, ал Англияның орта ғасырлардағы тарихын зерттеулер 21 ғасырдың басында бұрынғыдан да әртүрлі болды.

Халықтық бейнелер

Бұл кезең халықтық мәдениеттің кең ауқымында да қолданылған. Уильям Шекспирдің ортағасырлық патшалардың өміріне арналған пьесалары ұзақ жылдар бойы танымал болып келді, король Джон және Генрих V сияқты тұлғалар туралы халықтың түсінігіне және тарихнамаға зор әсер етті. Кейіннен басқа драматургтар Томас Беккеттің өлімі сияқты маңызды ортағасырлық оқиғаларды пайдаланып, олар арқылы қазіргі заманғы тақырыптар мен мәселелерді көтеріп шығарды. Ортағасырлық мистик пьесалар Англияның ірі қалаларында осы күнгі күнге дейін қойылып келеді. Кино режиссерлер ортағасырлық дәуірді кеңінен зерттеді, көбінесе Шекспирдің туындыларынан немесе Робин Гуд балладаларынан шабыт алды. Орта ғасырлардағы Англияда өрбіген тарихи романдар әрқашан танымал, ал 1980-ші және 1990-шы жылдар тарихи детективтік жанрдың айқын өсуін көрсетеді. Бұл кезең фантастика жазушыларын, соның ішінде Дж.Р.Р. Толкиннің Орта Жер туралы әңгімелерін шабыттандырды. 1950-ші жылдардан бастап ағылшын ортағасырлық музыкасы қайта жаңғырылып, хор және музыкалық топтар түпнұсқа дыбыстарды нақты түрде қайта жаңғыртуға тырысты. Ортағасырлық тіршілік тарихына арналған алғашқы шаралар 19-шы және 20-шы ғасырдың басында өткізілді, ал бұл кезең Англияның дамып келе жатқан мұра индустриясының бір бөлігіне айналған тарихи реконструкторлардың үлкен қауымдастығын қалыптастырды.

Сауалнамалар

Бартлетт, Роберт. Норман және Анжу корольдері тұсындағы Англия, 1075–1225 (Англия тарихының жаңа Оксфорд басылымы) (2002) үзінді және мәтіндік іздеу.