Аристофанның «Тесмофориазусалары»: Комедия және қоғамдық сатира

Кіріспе

Б.з.д. V ғасырдағы грек драматургы Аристофанның комедиясы.

"Thesmophoriazusae" (; "Thesmophoriazousai," ), немесе "Тесфориядағы әйелдер" (кейде "Ақын және әйелдер" деп те аталады) – Аристофанның қазірге дейін сақталған он бір комедиялық пьесасының бірі. Ол алғаш рет, шамамен, қалалық Дионисияда қойылған. Пьесаның негізгі тақырыптары: ерлер басымдығы бар қоғамдағы әйелдердің құпия әрекеттері; трагедиялық драматургтер Еврипид пен Агатон сияқты заманауи ақындардың мақтандығы; және қарапайым афиналықтың ашық, кәсіпкерлікке бейім әрекеттері, бұл пьесада басты кейіпкер Мнесилохтың образы арқылы бейнеленген. Бұл туынды Аристофанның Ескі комедияның маңызды құрылымдық элементтерін еркін бейімдеуімен және оның бұрынғы туындыларында жиі кездесетін халыққа қарсы және соғысқа қарсы пікірлердің жоқтығымен де ерекшеленеді.

Тарихи негіздер

Ескі комедия – өте өзекті жанр және Аристофанның барлық пьесалары Леная немесе Сити Дионисиядағы алғашқы қойылымдары үшін арнайы жазылған. «Тесмофориазуза» пьесасына әсер еткен маңызды күндер мен оқиғалар: Аристофан өзінің үшінші пьесасы «Ахарндықтар»мен Ленаяда бірінші жүлдені жеңіп алды. Сол пьесада Еврипид кейіпкері Дикайополиске өзінің пьесаларынан театрлық костюмдер береді. Ал «Тесмофория» пьесасында Еврипид кейіпкері Мнесилохты Агатоннан алған костюммен киіндіреді. : Еврипидтің «Паламид» пьесасы қойылды. Ол «Тесмофория» пьесасында пародияланды. : Афиналықтар мен олардың одақтастары Сицилия экспедициясында ауыр жеңіліске ұшырады, бұл ұзаққа созылған Пелопоннес соғысының шешуші нүктесі болды. Сицилиялық жорықта қаза тапқандардың арасында Ламах болды, ол «Ахарндықтар» пьесасында соғысқа құмар маньяк ретінде сатиралық түрде бейнеленген. «Тесмофориазуза» пьесасында ол туралы қысқаша, бірақ құрметпен айтылады, анасы жұртшылық алдында құрметке лайық соғыс батыры ретінде. : Еврипидтің «Гелена» және «Андромеда» пьесалары қойылды. Екі пьеса да «Тесмофориазуза» пьесасында кеңінен пародияланды. : «Тесмофориазуза» және «Лисистрата» пьесалары қойылды; Сицилия апатының салдарынан туған олигархиялық төңкеріс қысқа мерзімге сәтті аяқталды және бұрынғы пьесалардың жиі нысаны болған демагог Гипербол Самоста олигархиялық қастандықпен өлтірілді. Гипербол «Тесмофориазуза» пьесасында қысқаша, жағымсыз айтылады, өйткені оның анасы Ламахтың құрметті анасымен бір үстелге отыруға лайық емес. Әдеби дәстүрлер мен үрдістер, сондай-ақ олармен байланысты ақындар Аристофанның барлық пьесаларында сынға алынып, пародияланады. Осы пьесада Еврипид – басты нысана. Басқалары: Агатон: Аристофанның замандасы және сәтті трагедия жазушы, ол осы пьесада әдемі адамдар әдемі жазады деп сенетін әдемі талғамға ие клоун ретінде бейнеленген. Фриник: Ескі буынның белгілі трагедия жазушысы (ерте ), оны Агатон әдемі киінген және әдемі пьесалар жазған әдемі адам (калос) ретінде жақсы бағалайды. Ибик, Анакреон және Алкей: лирикалық ақындар, оларды Агатон өзі сияқты киініп, әдепсіз мінез-құлық танытқан ақындардың үлгісі ретінде жақсы бағалайды. Филокл, Ксенокл және Теогнис: Аристофанның замандасы драмалық ақындар, басқа пьесаларда жиі мазаққа түсетін олар туралы бұл жерде де қысқаша, жағымсыз айтылады.

Old Comedy is a highly topical genre and all Aristophanes' plays were written specifically for their original productions at either the Lenaia or City Dionysia. Significant dates and events that might have impacted on the writing of 'Thesmophoriazusae' would include:
: Aristophanes won first prize at the Lenaia with his third play The Acharnians. In that play, the character Euripides lends the protagonist, Dicaiopolis, some theatrical costumes from his plays. In Thesmophoria, on the other hand, the character Euripides dresses Mnesilochus in a costume borrowed from Agathon. : Euripides' play Palamedes was produced. It is parodied in Thesmophoria. : The Athenians and their allies suffered a catastrophic defeat in the Sicilian Expedition, a turning point in the long running Peloponnesian War. Among those who died in the Sicilian campaign was Lamachus, satirized in The Acharnians as a maniacal war monger. In 'Thesmophoriazusae' he is mentioned briefly but with respect as a war hero whose mother deserves to be publicly feted. : Euripides' plays Helen and Andromeda were produced. Both plays are parodied at length in Thesmophoriazusae. : Both Thesmophoriazusae and Lysistrata were produced; an oligarchic revolution (one of the consequences of the Sicilian disaster) proved briefly successful and the demagogue Hyperbolus (a frequent target of the earlier plays) was assassinated by oligarchic conspirators in Samos. Hyperbolus receives a brief, derogatory mention in Thesmophoriazusae as someone whose mother does not deserve to share a table with the honoured mother of Lamachus. Literary traditions and fashions, and the poets identified with them, are subject to comment and parody in all of Aristophanes' plays. In this play, Euripides is the main target. Others:
Agathon: A contemporary of Aristophanes and a successful tragedian, he is represented in this play as a clownish aesthete who believes that beautiful people write beautifully. Phrynicus: A celebrated tragedian of an older generation (early ), he is mentioned favourably by Agathon as a beautiful man (kalos) who dressed beautifully and who wrote beautiful plays (kal' dramata). Ibycus, Anacreon and Alcaeus: lyrical poets, mentioned favourably by Agathon as examples of poets who dressed and behaved as effetely as himself. Philocles, Xenocles, and Theognis: Dramatic poets and contemporaries of Aristophanes, frequently lampooned in other plays, they receive a derogatory though brief mention here too.

Талқылау

"Поэт және әйелдер" жыныстық стереотиптерді кері қайтаруымен ерекшеленеді, онда ерлер әйелдер сияқты киінеді, ал әйелдер ерлерге тең болып көрінеді, әсіресе экклезияны немесе демократиялық жиналысты еліктеуімен (әрине, хабаршының әйелдер жиналысын ән-күй сияқты айқаймен бастауы экклезияның өзі де ән-күймен басталған болуы мүмкін деген дәлел ретінде қарастырылады). Алайда, классикалық Афинадағы трагик және комик ақындар жыныстық стереотиптерді күшейте берді, тіпті олар әйелдердің жағдайына жанашырлық танытқандай болғанда да, әйелдер көбінесе өзінен және басқалардан қорғауға мұқтаж, ақылсыз жаратылыстар деп есептелді. Миканың шарап қыбымен жасалған сәбиі – әйелдердің ақылсыз және бұзық табиғатының көрінісі, бірақ әйелдер жиналысы да солай – ол афиналық мемлекеттің ішіндегі мемлекетті білдіреді және Эврипидке қатысты оның заңдылығы заңсыз. Жыныстық рөлдердің ауысуының кең саяси мағынасы бар деп түсінуге болады. Ескі буынның жауынгерлік этикасы мен жас буынның әлсіз зиялылығы – Аристофанның пьесаларында әртүрлі формада қайталап келетін пікірталас немесе агон. Мысалы, "Құрбақтарда" Гомерді оның тыңдаушыларына жауынгерлік этиканы сіңіретіні үшін бағалайтын Эсхил мен заңдық қоғамның зиялылық және философиялық тартыстарын бағалайтын Еврипид арасындағы күрес орын алады. "Құрбақтардағы" агонды Эсхил жеңіп, оны өлімнен қайтарып, полисті өзінің нұсқаулық поэзиясымен реформалау үшін қайтарады. "Тесмофориазда" әйелдер хоры өздерінің еркектерінен жақсы екенін айтады, себебі олар өздерінің мұраларын сақтап қалды (тоқыма станок, жүн себеті және қолшатыр арқылы бейнеленген), ал ерлерлер найзалары мен қалқандарын жоғалтты. Қалқанның жоғалуын хор метафоралық және жеңілтектеп "қолшатыр тасталады" (erriptai to skiadeion) деп көрсетеді, бұл "rhipsaspis" (қалқан тастаушы) сөзіне сілтеме, бұл Афинада жала жабу деп саналатын қарапайымдау термин. Осылайша, "Тесмофориаздағы" жыныстық рөлдердің ауысуының мәні – әйелдер ерлерге тең деген емес, керісінше, қазіргі буын ерлер әйелдерден де нашар әрекет етеді (сол хабар "Лисистратада" да жеткізіледі). Спартамен соғыстың ақымақтығы, оның қылмыстық себептері және бейбітшілікке деген құштарлық – Аристофанның ерте пьесаларының маңызды тақырыптары. Бұл пьесада Пелопоннес соғысы туралы көп айтылмаса да, Еврипид әйелдермен оңай келісімге келген бейбітшілік (оның барлық жауынгерлік жоспарлары сәтсіз аяқталғаннан кейін) бейбітшілікке шақыру ретінде түсіндірілуі мүмкін.

The Poet and the Women is notable for its reversal of sexual stereotypes, where men dress as women and the women appear to be the equal of men, particularly in their imitation of the ecclesia or democratic assembly (in fact the herald's opening of the women's assembly with a paean like cry has been taken as evidence that the ecclesia itself might have begun with a paean). However, tragic and comic poets in classical Athens reinforced sexual stereotyping even when they seemed to demonstrate empathy with the female condition, and women typically were considered to be irrational creatures in need of protection from themselves and from others. Mica's wine skin baby is a demonstration of the irrational and subversive nature of women but so also is the female assembly – it represents a state within the Athenian state and its assumed jurisdiction over Euripides is in fact illegal. The sexual role reversals can be understood to have a broad, political significance. The warrior ethos of an older generation versus the effete intellectualism of a younger generation is a debate or agon that recurs in various forms throughout the plays of Aristophanes. In The Frogs, for example, the agon is between Aeschylus, who values Homer for the warrior ethos he inculcates in his audience, and Euripides who values the intellectual and philosophical quibbling of a legalistic society. The agon in The Frogs is won by Aeschylus and he is brought back from the dead to reform the polis with his instructive poetry. In Thesmophoriazusae the Chorus of women makes the point that they are better than their men because they have preserved their heritage (as represented by the weaving shuttle, the wool basket and the parasol) whereas the men have lost their spears and shields. The loss of the shield is expressed by the Chorus metaphorically and contemptuously as 'the parasol is thrown away' (erriptai to skiadeion), a reference to the word 'rhipsaspis' (shield thrower), a derogatory term whose use was considered in Athens to be actionable slander. Thus the message behind the sexual role reversals in Thesmophoriazusae is not that women are equal to men but rather that the present generation of men is behaving no better than the women (the same message is delivered in Lysistrata). The stupidity of the war with Sparta, the criminal motives behind it and the desire for peace are major themes in Aristophanes' earlier plays. There is almost no mention of The Peloponnesian War in this play yet the peace that Euripides very easily negotiates with the women at the end of the play (after all his combative schemes have failed) could be interpreted as a pro peace message.

Тесмофориаззай және ескі комедия

Аристофан өзінің ерте пьесаларында Ескі комедияның қағидаларын сақтап, кейін олардан бірте-бірте бас тартып, қарапайымдау көшкен, осы тенденцияны басқа драматургтар Менандрдың Жаңа комедиясында толықтырғанша жалғастырды. Thesmophoriazusae пьесасында Ескі комедияның конвенцияларынан айырмашылықтары: Parodos: Ескі комедияда пародос, яғни хордың кіруі – ойын-сауықтың маңызды бөлігі болған, ол музыка, би және әсем көріністермен іске асырылған. Осы пьесада екі хор бар – біреуі Агатонның үйінің сыртында ән шырқағанда қысқа ғана көрінеді, ал кейін фестивальдың әйелдері ретінде хор сахнаға шығады. Әйелдер тыныш кіреді, Мнесилохтың әйел кейпінде қатысатын құлшылық амалдарын орындайды. Мұндай тыныш кіру пародосқа тән емес. Хордың екі еселенуі – “Құрбақалар” пьесасында қайталанатын құбылыс, онда хор өзінің басты рөлін алуға дейін қысқа уақытқа құрбақаның бейнесін қабылдайды. Thesmophoriazusae-мен бір уақытта қойылған Lysistrata пьесасында да екі хор (қарт ерлер мен қарт әйелдер) бар, бірақ олар жеке-жеке кіргеннен кейін бірге сахнаға шығады. Parabasis: Парабазисте хор тікелей көрермендерге сөйлейді. Әдетте пьесада екі парабазис болады, ал біріншісінде хор кейіпкерден тыс сөйлеп, автордың аузынан айтады. Алайда Thesmophoriazusae-де хор ешқашан кейіпкерден тыс сөйлемейді, бірінші парабазис қысқартылған және екінші парабазис жоқ. Agon: Басты кейіпкер мен қарсыластың арасындағы пікірталас – Ескі комедияның маңызды элементтерінің бірі. Әдетте ол екі симметриялық бөлімге (эпиррема және антепиррема) бөлінген анапесттерден тұратын ұзақ өлеңдермен жүргізіледі, сонымен қатар басты кейіпкер жеңіске жетеді, мысалы, “Рыцарьдар”, “Бұлттар” және “Шершеңдер” пьесаларында. Thesmophoriazusae-де мұндай агон жоқ. Мнесилох пен Мика арасында ресми пікірталас бар, бірақ ол қарапайым диалогтың қысқа жолдарымен (иамбикалық триметр) жүргізіледі. Оның құрылымы дәстүрлі агонға тән симметрияға ұқсас, ұзақ сөйлеу (Микадан), ұзақ жауап (Мнесилохтан) және хордан симметриялық әндерден тұрады, бірақ ортаға үшінші тараптың (мирт сатушысының) қысқа сөзі және тағы бір ән енгізіледі, бұл симметрияны бұзады. Дәстүрлі агоннан айырмашылығы, пікірталаста жеңімпаз жоқ, содан кейін Мнесилох пен Мика арасында ұзақ, иамбикалық өлеңдермен қызу пікірталас болады. Қорытынды эпизодтар: Ескі комедияда драмалық шиеленіс пьесаның басында басты кейіпкердің агонда жеңіске жеткенімен азаяды, ал кейін іс-қимыл сол жеңісті тойлау немесе әзіл-қалжың эпизодтарының еркін тізбегінде оны растау болып табылады, онда “керексіз қонақтар” қуылған. Осы пьесада шиеленіс соңына дейін сақталады, Еврипид бейбітшілік туралы келісімге келген кезде және Мнесилох босатылғанда, бірақ пьеса әлі де Ескі комедияға тән, оның соңғы бөлігінде “керексіз қонақтарды” енгізеді – мұнда олар Менелай, Персей және Эхо, яғни Еврипидтің өзінің пьесаларынан кейіпкерлер ретінде киінген. “Керексіз қонақтар” конвенциясын қолдану “Рыцарьдар” пьесасында күтіледі, онда Пафлагониялық (яғни Клеон) басты кейіпкермен әртүрлі рөлдерде жеңіледі. Exodos: Ескі комедия әдетте басты кейіпкердің жеңісін тойлаумен аяқталады және жыныстық жеңіспен аяқталады, мысалы, “Шершеңдердегі” флейташы қыз және “Құрбақалардағы” Еврипидтің музасы. Thesmophoriazusae-де әйелдердің көңіл көтеруін билеуші қыз қамтамасыз етеді, бірақ оның ықыласына ие болған басты кейіпкер емес, бұл ләззат скиф садақшысының еншісіне тиеді. Еврипид пен Мнесилохтың қашып құтылуға уақыты жоқ (алғашқы көрермендер үшін жоғалмайтын әзіл).

Aristophanes observed the conventions of Old Comedy in his earlier plays and gradually abandoned them in favour of a simpler approach, a trend that was continued by other dramatists until it reached its fulfilment in the New Comedy of Menander. In Thesmophoriazusae, variations from Old Comedy conventions include:
Parodos: In Old Comedy, the parodos or entry of the Chorus was an important element in the entertainment, accomplished with music, dance and extravagant spectacle. In this play, there are two Choruses – one appears briefly while accompanying Agathon in a song outside his house, and later the Chorus proper enters the stage as the women of the festival. The Women enter quietly, performing devotional tasks in which Mnesilochus, disguised as a woman, participates. This quiet entry is uncharacteristic of a parodos. The doubling of the Chorus is a phenomenon that is repeated in The Frogs, where the Chorus briefly assumes the identity of frogs before it takes on its main role as The Blessed. In Lysistrata, produced at the same time as Thesmophoriazusae, there are also two choruses (Old Men and Old Women) but they appear on stage together after entering separately. Parabasis: In a parabasis the Chorus directly addresses the audience. Typically there are two parabases in a play and, during the first, the Chorus speaks out of character, acting as a mouthpiece for the author. In Thesmophoria however the Chorus never speaks out of character, the first parabasis is shortened and there is no second parabasis. Agon: A debate or argument between protagonist and antagonist is another important element in Old Comedy. Usually it is conducted in long verses of anapests divided into two symmetrical sections (epirrhema and antepirrhema) and the protagonist is triumphant, as for example in The Knights, The Clouds and The Wasps. In Thesmophoriazusae, there is no such agon. There is a formal debate between Mnesilochus and Mica but it is conducted in shorter lines of ordinary dialogue (iambic trimeter). It has something of the symmetrical structure typical of a conventional agon, with a long speech (by Mica), a long reply (by Mnesilochus) and a pair of symmetrical songs from the Chorus, but a small speech by a third party (the myrtle vendor) is inserted in the middle, along with another song, and this disturbs the symmetry. Unlike a conventional agon, the debate doesn't produce a victor and it is followed by a heated argument in long, iambic verses between Mnesilochus and Mica. Concluding episodes: In Old Comedy, dramatic tension is sacrificed quite early in the play with the protagonist's victory in the agon and thereafter the action is simply a celebration or affirmation of that victory in a loose series of farcical episodes in which "unwanted visitors" are driven off. In this play tension is maintained until the very end, when Euripides negotiates a peace and Mnesilochus is released from his bonds, yet the play is still typical of an Old Comedy in its introduction of 'unwanted visitors' in the latter part of the play – here they include Menelaus, Perseus and Echo i. e. Euripides disguized as characters from his own plays. This use of the 'unwanted visitors' convention is anticipated in The Knights, where Paphlagonian (i. e. Cleon) is defeated by the protagonist in a variety of roles. Exodos: Old Comedy conventionally ends with a celebration of the protagonist's victory and it features a sexual conquest, as represented for example by the flute girl in The Wasps and the Muse of Euripides in The Frogs. In Thesmophoriazusae, female entertainment is supplied by a dancing girl but it is not the protagonist who wins her favours – that pleasure falls into the lap of the Scythian archer. Euripides and Mnesilochus are too busy making good their escape to have time for a proper exodus (a joke that would not have been lost on the original audience).