Кіріспе

Кристофер Колумб Крафт-младший (28 ақпан 1924 - 22 шілде 2019) – американдық ғарыш және NASA инженері. Ол агенттіктің Миссиялық бақылау орталығын құруда және оның ұйымы мен мәдениетін қалыптастыруда маңызды рөл атқарды. Оның шәкірті Глин Ланни 1998 жылы: «Бүгінгі Бақылау орталығы – Крис Крафттың көрінісі» деді. 1944 жылы Вирджиния политехникалық институтын және мемлекеттік университетті авиациялық инженерлік мамандығы бойынша бітіргеннен кейін Крафт Ұлттық аэронавтика және ғарыш кеңістігін зерттеу агенттігінің (NASA) алдыңғы ұйымы – Аэронавтика жөніндегі Ұлттық консультативтік комитетке (NACA) жұмысқа қабылданды. Ол он жылдан астам уақыт бойы аэронавтика саласындағы зерттеулерде жұмыс істеді және 1958 жылы Американың алғашқы адамын ғарышқа жіберу міндеті тапсырылған шағын команда – Ғарыш жұмыс тобына қосылды. Ұшу операциялары бөліміне тағайындалған Крафт NASA-ның алғашқы ұшу директоры болды. Ол Американың алғашқы пилотирленген ғарышқа ұшуы, алғашқы орбиталдық ғарышқа ұшуы және алғашқы ғарышқа шығуы кезінде кезекшілікте болды. «Аполлон» бағдарламасының басында Крафт ұшу директоры қызметінен зейнетке шығып, басқару және миссияны жоспарлауға көңіл бөлді. 1972 жылы ол өзінің ұстазы Роберт Р. Гилруттан кейін Адамды алып жүретін ғарыш кемесі орталығының (кейін Джонсон ғарыш орталығы) директоры болды және 1982 жылы зейнетке шыққанға дейін осы лауазымда қалды. Кейіннен Крафт IBM және Rockwell International сияқты компанияларға кеңес берді. 1994 жылы ол NASA ғарыш шаттлы бағдарламасын тиімдірек ету жөніндегі комиссия төрағасы болып тағайындалды. Комиссияның «Крафт есебі» деп аталған даулы есебі NASA ғарыш шаттлы операцияларын жеке мердігерге тапсыруды ұсынды. Сондай-ақ, ол NASA-ға «Челленджер» апатынан кейін қауіпсіздікті жақсартуға бағытталған ұйымдық өзгерістерді қысқартуды ұсынды. Бұл «Колумбия» апатынан кейін одан да көп сынға ұшырады. Крафт 2001 жылы өзінің автобиографиясын – «Flight: My Life in Mission Control» жариялады. 2011 жылы Миссиялық бақылау орталығы ғимараты оның есімімен аталды. 1999 жылы Ротари клубынан Ұлттық ғарыш кубогын алған кезде, ұйым оны «АҚШ-тың пилотирленген ғарыш бағдарламасының басталуынан бастап ғарыш шаттлы дәуіріне дейін жетекші күш ретінде сипаттады, оның жетістіктері аңызға айналды».

Ерте өмір және білім

Кристофер Колумб Крафт кіші 1924 жылғы 28 ақпанда Вирджиния штатының Фибус қаласында дүниеге келді. Ол 1892 жылы Нью-Йоркте, жаңа аталған Колумб шеңберінің жанында туған әкесі Кристофер Колумб Крафттың есімімен аталыпты. Бавариядан келген иммигранттардың ұлы, Крафттың әкесі өз атын ұят деп санаған, бірақ бәрібір оны ұлына берген. Кейінірек Крафт, сондай-ақ басқа да сарапшылар, оның атының ерекше сәйкес келетінін айтқан. Крафт өзінің өмірбаянында атының таңдалуымен "өмірімнің бағыты бастапқыда-ақ шешілді" деді. Оның анасы Ванда Оливия (Судрет) медбике болған. Бала кезінде Крафт Америка легионының барабан және керней тобында ойнап, штаттың үздік кернейшісі атанды. Ол Фибустағы жалғыз мектепке барды, онда оқу тоғызыншы сыныпқа дейін жүргізілді, содан кейін Хэмптон орта мектебіне қабылданды. 1941 жылдың қыркүйегінде Крафт Вирджиния политехникалық институты мен мемлекеттік университетінде (Вирджиния Тех) оқуға түсті және N эскадрильясының мүшесі ретінде кадеттер корпусына қабылданды. 1941 жылдың желтоқсанында АҚШ Екінші дүниежүзілік соғысқа қатысты, ол АҚШ Әскери-теңіз күштеріне V 12 авиация кадеті болып қабылдануға тырысты, бірақ үш жасында күйген оң қолының себепті қабылданбады.

NACA мансабы

Мектепті бітірген соң Крафт Коннектикут штатындағы Chance Vought ұшақ құрастыру компаниясында жұмысқа қабылданды. Ол сонымен қатар, Вирджиния штатының Хэмптон қаласындағы Лэнгли зерттеу орталығы орналасқан Аэронавтика жөніндегі Ұлттық Кеңес комитетіне (NACA) да өтініш берген; Крафт оны үйіне тым жақын деп ойлады, бірақ басқа жерде жұмысқа қабылданбаса, қосалқы нұсқа ретінде қарастырды. Chance Vought компаниясына келген кезде, өзімен бірге алып келмеген туу туралы куәлігінсіз оны жұмысқа қабылдай алмайтындарын айтты. Компанияның бюрократиялық тәсілінен кейіпті болған Крафт, орнына NACA ұсынысын қабылдауға шешім қабылдады. 1940 жылдары NACA – жаңаша аэронавтикалық зерттеулерге арналған ғылыми-зерттеу және әзірлеу ұйымы болатын. Лэнгли зерттеу орталығында жаңа ұшақтардың үлгілерін сынау үшін жетілдірілген жел туннельдері пайдаланылды, сондай-ақ Bell X 1 зымыран ұшағы сияқты жаңа идеялар зерттелді. Крафт ұшу зерттеу бөліміне бекітілді, сол бөлімді Роберт Р. Гилрут басқарды. Ол қанат ұшындағы маңайларды зерттеді және олардың, емес пропеллердің әсерінен туындайтын, ұшақтардың қозғалысынан кейін ауадағы турбуленттіліктің көп бөлігіне жауапты екенін анықтады. Жұмысын ұнатса да, Крафт оның күшті стресс тудыратынын сезді, әсіресе өзін мықты теоретик деп санамағандықтан. 1956 жылы оған асқазан жарасы диагнозы қойылды және ол мансабын өзгерту туралы ойлана бастады.

Аполлон-1 отқа ұшырады

Аполлон бағдарламасы басталғаннан кейін Крэфт Миссиялық бақылау орталығында қызметін жалғастырады деп күтілді. Ол 1967 жылдың басында ұшырылуы жоспарланған алғашқы экипажды Apollo миссиясының (кейіннен Apollo 1 деп аталды) бас ұшу директоры болар еді. 1967 жылдың 27 қаңтарында үш экипаж мүшесі ұшыру алдындағы сынақ кезінде өртке түсіп қаза тапты. Ол кезде Крэфт Хьюстон қаласындағы Миссиялық бақылау орталығында отырып, Кейптегі сынақ жүргізушісінің байланыс желісін тыңдап жатқан. Ешкім көмектесе алмады; экипаж ұшыру платформасындағы есікті ашуға үлкермей, үш астронавт уытты газдардан көз жұмды. Астронавт Гас Гриссомның жесірі Бетти Гриссом Крэфтты Вирджиния штатындағы Арлингтон ұлттық зиратында Гриссомның қоштасу рәсіміне қатысатын көтерілгендердің бірі болуын өтінді.

Қоғамдық бейнес

Крафт 1960 жылдары Америкадағы әр үйдің бірінде танымал болды. Ол 1965 жылғы 27 тамызда шыққан "Time" журналының мұқабасында "Басқару орталығындағы дирижер" ретінде суреттелді. Мақалада ол өзін Христофор Колумбпен салыстырып, журналыстың айтуынша, өз жұмысына қатысты "денесіне дейін ашулы мақтаныш" сезімін көрсетті. "Біз не істеу керектігін одан әлдеқайда жақсы білеміз" деді Крафт. "Және біз қайда бара жатқанымызды білеміз". Соңында ол бұл идеяға келісіп, мұқаба үшін салынған портрет оның ең бағалы заттарының біріне айналды.

Астронавт корпусымен қарым-қатынастар

Джон Гленн ұшқаннан кейін Крафт өзінің ұшу директоры ретінде қабылдаған шешімдерін ешкімнің бұзуына жол бермейтінін уәде етті. Крафт үшін ұшу директорының миссияның барлық аспектілеріне билігі, астронавттардың әрекеттерін бақылауын да қамтыды. 1965 жылы Time журналына берген сұхбатында ол: «Жердегі адам ақыры миссияны бақылайды. Менің де, астронавттардың да санасында бұл сұрақ тумайды. Олар оның айтқанын орындайды» деді. Кейде Крафт өзінің ұшу директорының өкілеттігі туралы түсінігін сақтап қалу үшін араласатын. Аполлон-7 миссиясы ұшқан кезде ол ұшу операциялары бөлімінің басшысы болып тағайындалды, сондықтан Глин Ланни жетекші ұшу директоры болып қызмет етті және Крафттың «бағынбаушылық» деп санаған экипаж мінез-құлқымен тікелей айналысуға тура келді. Крафт өзінің естеліктерінде: «Бұл Уолли Ширраның «Цирк» деген рингте отыру сияқты болды» деп жазды. Миссия командирі Уолли Ширра экипаж кестесіне соңғы минутта енгізілген өзгерістерге ашуланып, суық тигендіктен, жерден берілген бұйрықтарды бірнеше рет қабылдаудан бас тартты. Ширраның әрекеттері қысқа мерзімде сәтті болғанымен, Крафт бас астронавт Дик Слейтонмен кеңесіп, Аполлон-7 экипажының ешқайсысы қайта ұшпауы керек деп шешті. Ширра ұшу алдында Аполлон-7 ұшуынан кейін зейнетке шығатынын шешкен еді. Крафт бұрын да осындай мәлімдеме жасаған, ол астронавт Скотт Карпентер туралы болған. Карпентердің қиын Меркурий миссиясынан кейін Крафт: «Мен Скотт Карпентер ешқашан қайта ғарышқа ұшпайды деп ант етем» деп жазды. Нәтижесі: «Ол ұшпады».

Аполлон миссиясын жоспарлау

1967 жылы «Аполлон-1» өртенгеннен кейін Крафт менеджерлік міндеттерінің келесі экипаждық миссияда, «Аполлон-7» және одан кейінгі миссияларда ұшу директоры ретінде жұмыс істеуіне кедерілтіретініне көнді. Осыдан кейін ол «Аполлон» бағдарламасына жоғары деңгейде қатысатын болды. Бұл идея тамыз айының басында Лоу, Крафт, Гилрут және Дек Слейтонның кездесуінде талқыланды: «Біз төртеуіміз Бобтың кеңсесінде жиі жиналып, мәселелерді, жоспарларды және әдеттен тыс идеяларды талқылайтын бейресми комитетке айналдық. «Жеміс» немесе «Аполлон» бағдарламаларында біздің бастамамыз немесе қатысуымыз болмаған нәрсе жоқ». Лоудың жоспары бойынша миссия желтоқсан айында іске қосылуы керек еді, бұл ұшу операциялары бөліміне оқу мен дайындық үшін аз уақыт қалдырды. Миссияның қағида бойынша мүмкін екендігіне келіскеннен кейін, Крафт өзінің миссия жоспарлаушылары мен ұшу директорларына жүгініп, олар мен олардың командалары белгіленген тығыз кестеде дайын бола алатынын анықтады. «Не істеу керектігі туралы ойларым толқыды», - деп есіне алды Крафт. «Бірақ бұл өте қиын міндет еді». 9 тамызда Гилрут, Лоу, Крафт және Слейтон Алабама штатының Хантсвилл қаласындағы Маршалл ғарыш орталығына ұшып барып, Вернер фон Браун мен Рокко Петроне сияқты НАСА басшыларына жоспарланған миссия туралы баяндады. 14 тамызда олар Хантсвилл тобымен бірге Вашингтондағы НАСА штаб-пәтеріне барып, әкімшіліктің орынбасары Томас О. Пэйнге баяндама жасады. Пэйн бұл миссияны әкімші Джеймс Э. Уэббке ұсынды, ол Крафтқа және оның әріптестеріне миссияға дайындық бастауға рұхсат берді.

Аполлон миссиясы

1968 жылы Рождество қарсаңында "Аполлон-8" Айдың орбитасына енді. Дәл он жыл бұрын Крафт Гилруттың жаңа құрылған Ғарыш жұмыс тобына қосылған еді. Енді екеуі Миссиялық бақылау орталығында бірге отырып, қаншалықты жол жүргендерін ойлады. Айналаларында бөлме шу дауыстарға толы еді, бірақ Крафт пен Гилрут көбінесе үнсіз қуанды. "Бұл керемет шатақ болды, мен өз көздерімдегі тұман арқылы Боб Гилруттың көздерін сүртіп жатқанын көрдім және ешкім оның жылап тұрғанын көрмесін деп үміттендім. Мен қолымды оның қолына қойып, қысып алдым. Ол қолымды алып, мықты түрде қол салып сәлемдесті. Екеуміз де ешбір сөз айтпадық. Көмейіміздегі кедергілер бізді үнсіз қалдырды." Крафт Аполлон 11 ұшағының қонуын да көрейн деді, ол оны Миссиялық бақылау орталығынан Гилрут пен Джордж Лоумен бірге бақылады. Аполлон 13 дағдарысының оқиғаларында ол белсендірек рөл атқарды. Джин Кранц апаттан кейін бірден Миссиялық бақылауға шақырды, ол Аполлон 13 тікелей тоқтатуға тырысу керек пе, әлде Айдың айналасын айналып, еркін траекториямен қайту керек пе деген мәселелерді талқылады; соңғы нұсқа қабылданды.

Ұстаз

Кейіннен жоғары басшыларға айналған көптеген "Аполло" инженерлері Крафтты бағдарламадағы ең үздік менеджерлердің бірі деп есептеді. Ол жеке өзі таңдап алып, НАСА ұшу директорларының толық бір буынын тәрбиеледі, оның ішінде Джон Ходж, Глинн Ланни және Джин Кранц болды, соңғысы Крафтты "Ұстаз" деп атады. Ғарыш тарихшылары Мюррей мен Кокс айтқандай, Крафт "ұшу операцияларының ең керемет ерекшеліктерінің біріне үлгі берді: жоғарыдан төмен емес, төменнен жоғарыға сұрақсыз сенім". Ланни 1998 жылы былай деп еске алды: "Ол дұрыс пен бұрысты, не істеу керектігін, қаншалықты жақсы болу керектігін сіңірді, және ол өзінің үлгісімен және бізбен бірге жасағандары арқылы әркімге сіңірген осы стандарттар бүгінге дейін сақталуда. Бүгінгі басқару орталығы – Крис Крафттың көрінісі".

Орталық директоры

1969 жылы Крафт Адамды ғарышқа алып жүретін ғарыш кемелері орталығының (MSC) директорының орынбасары болып тағайындалды. 1972 жылдың 14 қаңтарында ол 1945 жылы Лэнглиге келгеннен бері жұмыс істеген Гилрутты алмастырып, MSC директоры болды. Ғарыш сарапшысы Энтони Янг Крафтты Гилруттың «үлкен жетістікке ие ізбасары» деп сипаттады, орталық директорлары тарихында оған екінші орынды берді. Крафт 1980 жылдардың басында зейнеткерлікке шығуға құқылы болды, бірақ ол бұл мүмкіндікті пайдаланбады. Ол орталық директоры лауазымында «қайта жұмысқа орналасқан зейнеткер» статусында қалды, үкіметтік зейнетақысын алды, бірақ NASA-да жұмысын жалғастырды. 1981 жылы ол NASA әкімшісімен және басқа да жоғары лауазымды шенеуніктермен STS-2 миссиясын жүргізу және NASA ұйымы мен басқару мәселелері бойынша келіспеушіліктерге тап болды. Бұл оның NASA-дағы жағдайын одан әрі қиын етті. 1982 жылдың сәуір айында Крафт газеттерде жыл соңында орталық директоры лауазымынан кету ниетін «күтпеген жаңалық» ретінде жариялады. Ол өзінің отставкасының Джонсон ғарыш орталығының ғарыш кемелері операцияларындағы немесе NASA-ның Freedom ғарыш станциясын дамытудағы жетекші рөлін жоғалту қаупімен байланысты екенін жоққа шығарды. Ол «Челленджер» апатынан кейін NASA жасаған қауіпсіздік шараларын сынап, «қайталанатын және қымбатқа түсетін қауіпсіздік ортасын құрды» деді. Бұл есепте «ғарыш шаттлы» «қазіргі технологиямен қамтамасыз етілгендей қауіпсіз және сенімді жүйеге» айналды деген идея басты орын алды. Бұл есеп жарияланған кезде де көп пікір тудырды. Америка ғалымдары федерациясының ғарыш саясаты жөніндегі директоры Джон Пайк: «Крафт есебі – апатқа жол ашатын рецепт. Олар, негізінен, «Челленджер» апатынан кейін орнатылған қауіпсіздік және сапаны қамтамасыз ету механизмдерін бұзуды талап етеді» деді. 1995 жылдың мамыр айында NASA-ның Ғарыш қауіпсіздігі жөніндегі кеңесші тобы «ғарыш шаттлы жүйелері қазір «жетілген» деген болжам немқұрайлылықты білдіреді, бұл қауіпті жағдайларға әкелуі мүмкін» деп, бұл есеппен келіспеді. Дегенмен, NASA есептің ұсыныстарын қабылдады және 1995 жылдың қарашасында шаттл операцияларына жауапкершілік Біріккен ғарыш альянсына берілді. Тоғыз жылдан кейін Крафт есебі тағы да сыналып, бұл жолы Колумбия апатын тергеу жөніндегі комиссия (CAIB) Колумбия апатының ұйымдық және мәдени себептерін қарастырғанда сынға алды. «Есеп», деді комиссия, «ғарыш бағдарламасын осы бағдарламаның шындығына қайшы келетіндей сипаттайды».

Өмірбаян

2001 жылы Крафт өзінің автобиографиясын жариялады, «Ұшу: Миссияны басқарудағы өмірім». Ол Аполлон бағдарламасының соңына дейінгі өмірін қамтыды, ал эпилогта орталық директоры қызметін атқарған кезеңіне қысқаша тоқталды. The New York Times газетінің ғарыш жазушысы Генри С. Ф. Купер кіші оны «өте оқылымды естелік» деп сипаттады, ал Kirkus Review оны «20 ғасырдағы Американың ең тамаша технологиялық жетістігінің тартымды, егжей-тегжейлі баяны» деп қорытындылады. Көптеген рецензенттер Крафттың әңгімелеу стилінің ашықтығына және ол келіспеген адамдарды жеке сынға алуға дайындығына бір ауыздан баға берді. Купер Крафттың «кейбір әріптестерінің кемшіліктерін жасырмайтынын» атап өтті.

Жеке өмір

1950 жылы Крафт Бетти Энн Крафтқа (Тернбулл) үйленді, ол оны орта мектепте танысты. Олардың Гордон және Кристи Энн есімді екі баласы болды. Өзінің өмірбаянында Крафт отбасының NASA-дағы жұмысының нәтижесінде жасаған құрбандықтарын мойындап, "Гордон мен Кристи Энн үшін мен әдеттегі американдық әкеден гөрі алыс тұрған билік иесі болдым" деді. Крафт епископальдық шіркеуде жаттық оқушы ретінде қызмет етті. 1960-шы жылдары Крафт отбасы шіркеу қызметіне белсенді қатысты: Бетти Энн жексенбілік мектепте сабақ берді және алтарь қызметкері болды; Гордон – аколит; ал Кристи Энн хорға қатысып ән шырқады. Оқырмандық қызметінен басқа, Крафт ересектерге арналған Библия сабақтарын оқыды. Ол былай деп еске алады: "Менде фундаменталистік құлшыныс болмады және ерте шіркеуді қазіргі заманғы түсініктермен байланыстыруға тырысқанда адамдарды алшақтатып жібердім. Мен жұмысымды ғарышқа адамдарды жіберумен өткізгенімде заманауи болмау қиын еді." Крафт 1940 жылдары досы және NASA әріптесі Сиг Шёберг арқылы гольф ойынымен танысқаннан бері осы спортқа құмар болды. Зейнеткерлікке шыққаннан кейін Хьюстон қаласында қалу себебінің бірі жақсы гольф ойнау екенін айтты.

Марапаттар мен құрметтер

Крэфт өзінің еңбегі үшін көптеген сыйлықтар мен наградалар алды. Меркурий бағдарламасы аяқталғанда, ол Ақ үйдің Роза бағында өткен салтанатқа шақырылды, онда президент Джон Ф. Кеннеди мен НАСА әкімшісі Джеймс Э. Уэббтен НАСА-ның Ерекше көшбасшылық медалін алды. "Біздің өмірімізде осындай күн көп бола бермейді", - деп еске алды Крэфт. Оған 1969 жылы (Аполлон-8 және Аполлон-11 үшін) екі рет, 1981 жылы ғарыш шаттлы үшін және 1982 жылы арнайы сыйлық ретінде НАСА-ның Ерекше қызметі үшін медалі табысталды. 1966 жылы Вирджиния штатының Хэмптон қаласынан "Құрметті азамат" сыйлығын, 1963 жылы Джон Дж. Монтгомери сыйлығын және Ұлттық ғарыш клубының Годдард естелік кубогын жеңіп алды. 1999 жылы Ротари ұлттық сыйлығынан Ұлттық ғарыш кубогымен марапатталды, оны "АҚШ-тың адамды ғарышқа ұшыру бағдарламасының бастауынан ғарыш шаттлы дәуіріне дейін жетекші күші, оның жетістіктері аңызға айналған адам" деп сипаттады. 2016 жылдың 1 қазанында Ұлттық авиациялық даңқ залына енгізілді. 2011 жылы Джонсон ғарыш орталығындағы Миссияны басқару орталығы оның құрметіне Кристофер К. Крэфт кіші атымен аталып, туған жеріне жақын Вирджиния штатының Хэмптон қаласындағы Крэфт атындағы бастауыш мектеп оның есімімен аталды.

Медиада

Крафтті Стивен Рут 1998 жылы "Жерден Айға" атты мини-сериалда сомдады. Ол ғарыш бағдарламасы туралы көптеген деректі фильмдерде сұхбат берді, оның ішінде "Аполлон 13: Шетіне және кері" (PBS). 2018 жылы ол J.D. Evermore түсірген "Бірінші адам" фильмінде бейнеленді. 2020 жылы ол Эрик Ладиннің "The Right Stuff" атты мини-сериалында ойнады. 2019 жылы BBC Proms-тің "The Race for Space" альбомының тікелей орындалысы кезінде, Крафт қайтыс болғаннан кейін бірнеше күн өткен соң, Public Service Broadcasting "Go!" өнер туындысын Крафттың естелігіне арнады.