Жалпы бақа (Bufo bufo) туралы мәліметтер

Кіріспе

Амфибиялар түрі Speciesbox. аты = Common toad. сурет = Bufo bufo sitting Iric2006. jpg. Осы еңбекте ол барлық бақалар мен жабындарды бір ғана Rana туысына жатқызды. Кейіннен бұл туыстың бөлінуі керек екені анық болды, ал 1768 жылы австриялық натуралист Иосиф Николаус Лоранти қарапайым жабайыны Bufo туысына жатқызды, оны Bufo bufo деп атады. Осы туыстағы жабындар Bufonidae тұқымдасына жатады, яғни нағыз жабындар. B. bufo-ның әртүрлі түршелері жылдар бойы анықталды. Кавказ жабайысы Кавказ тауларының аймақтарында кездеседі және бір кезде B. b. verrucosissima деп жіктеліп келген. Оның геномы үлкен және B. bufo-дан морфологиялық ерекшеліктері бар. Ол Францияда, Иберия түбегінде және Магрибте таралған, солтүстікке қарағанда ірірек және тікенекті теріге ие. Қазір бұл түр Bufo spinosus деп танылған. Гредос жабайысы (B. b. gredosicola) Испанияның орталық бөлігіндегі Сиерра-де-Гредос тау тізбегінде ғана кездеседі. Оның паратоид бездері өте үлкен, ал түсі біркелкі емес, көбінесе дақты болады. Қазір бұл Bufo spinosus-тың синонимі саналады. B. bufo – түрлер кешенінің бір бөлігі, яғни өте жақын, бірақ нақты шекарасы жоқ түрлер тобы. Ата-тегінің таралу аймағы Азияға дейін жеткен деген болжам бар, бірақ Орта Миоцен дәуірінде Орталық Азия шөлдерінің қалыптасуы нәтижесінде шығыс және батыс түрлер кешендерінің арасында оқшаулану орын алған деп есептеледі. Бұл түрлердің таксономиялық байланысы әлі де толық анықталған жоқ. 2012 жылы жарияланған зерттеуде Bufo bufo тобындағы Еуразия және Солтүстік Африка түрлерінің филогенетикалық байланыстары зерттелді және топтың ұзақ эволюциялық тарихы бар екені анықталды. 9-13 миллион жыл бұрын Оңтүстік Әзірбайжан мен Ираннан табылған, жақында ғана сипатталған Bufo eichwaldi түрі негізгі тарамнан бөлініп шықты. Бұдан соң, Пиреней тауларының көтерілуі кезінде, шамамен 5 миллион жыл бұрын Bufo spinosus түрі бөлініп шықты, бұл Пиреней түбегіндегі популяцияларды Еуропаның қалған бөлігінен оқшаулады. Қалған еуропалық тарам Плейстоцен дәуірінде үш миллион жыл бұрын Bufo bufo және Bufo verrucosissimus түрлеріне бөлінді. Сирек жағдайларда қарақұйрық бақа (Bufo calamita) немесе еуропалық жасыл бақа (Bufo viridis) түрлерімен будандасады.

Species of amphibian
Speciesbox
| name = Common toad
| image = Bufo bufo sitting Iric2006. jpg
| image caption =
| status = LC
| status system = IUCN3.1
| status ref = In this work, he placed all the frogs and toads in the single genus Rana. It later became apparent that this genus should be divided, and in 1768, the Austrian naturalist Josephus Nicolaus Laurenti placed the common toad in the genus Bufo, naming it Bufo bufo. The toads in this genus are included in the family Bufonidae, the true toads. Various subspecies of B. bufo have been recognized over the years. The Caucasian toad is found in the mountainous regions of the Caucasus and was at one time classified as B. b. verrucosissima. It has a larger genome and differs from B. bufo morphologically The spiny toad was classified as B. b. spinosus. It is found in France, the Iberian Peninsula and the Maghreb and grows to a larger size and has a spinier skin than its more northern counterparts with which it intergrades. It is now accepted as Bufo spinosus. The Gredos toad, B. b. gredosicola, is restricted to the Sierra de Gredos, a mountain range in central Spain. It has exceptionally large paratoid glands and its colour tends to be blotched rather than uniform. It is now considered to be a synonym of Bufo spinosus. B. bufo is part of a species complex, a group of closely related species which cannot be clearly demarcated. It is believed that the range of the ancestral form extended into Asia but that isolation between the eastern and western species complexes occurred as a result of the development of the Central Asian Deserts during the Middle Miocene. The exact taxonomic relationships between these species remains unclear. A study published in 2012 examined the phylogenetic relationships between the Eurasian and North African species in the Bufo bufo group and indicated a long evolutionary history for the group. Nine to thirteen million years ago, Bufo eichwaldi, a recently described species from south Azerbaijan and Iran, split from the main lineage. Further divisions occurred with Bufo spinosus splitting off about five million years ago when the Pyrenees were being uplifted, an event which isolated the populations in the Iberian Peninsula from those in the rest of Europe. The remaining European lineage split into Bufo bufo and Bufo verrucosissimus less than three million years ago during the Pleistocene. Very occasionally the common toad hybridizes with the natterjack toad (Bufo calamita) or the European green toad (Bufo viridis).

Сипаттама

Жалпы жабайының ұзындығы шамамен 8-12 см-ге жетеді. Әйелдер әдетте еркектерге қарағанда денелірек болады, ал оңтүстік өкілдері солтүстік өкілдеріне қарағанда ірілеу келеді. Басы кең, терминальды тұмсықтың астында кең ауыз орналасқан, онда екі кішкентай мұрын тесігі бар. Тістері жоқ. Дөңгелек, іркілген көздері сары немесе мыс түсті қабықшамен және көлденең жарықша тәрізді оқушылармен жабдықталған. Көздердің артында екі дөңгелек аймақ – паратоид бездері орналасқан, олар көлбеу орналасқан. Олардың құрамында зиянды буфотоксин заты бар, ол потенциалды жыртқыштарды қорғау үшін қолданылады. Бас мойынсыз денеге жалғасады және сыртқы дауыс қалтасы жоқ. Денесі кең және төмен орналасқан, жерге жақын. Алдыңғы аяқтары қысқа, ал алдыңғы аяқтарының саусақтары ішке қарай бұрылған. Көбейтілген кезде еркектер алғашқы үш саусағында жұптасу төсемдерін дамытады. Ол оларды жұптасу кезінде ұрғашыны ұстап тұру үшін пайдаланады. Артқы аяқтары басқа бақалардың аяқтарына қарағанда қысқа, ал артқы аяқтарында ұзын, қабықсыз саусақтары бар. Құйрығы жоқ. Терісі құрғақ және кішкентай түйнектермен жабылған. Түсі біркелкі қоңыр, зәйтүн қоңыр немесе сұр қоңыр, кейде қараңғырақ түстің дақтарымен немесе жолақтарымен жабылады. Жалпы жабайы жыныстық диморфизмге бейім, әйелдер қоңыр, ал еркектер сұр түсті болады. Қарны лас ақ түсті, сұр және қара дақтармен себілген. Жалпы жабайыны басқа түрлермен шатастыруға болады, мысалы, нұсқаулы бақа (Bufo calamita) және еуропалық жасыл бақа (Bufo viridis). Біріншісі әдетте кішірек және арқасының бойымен сары жолақ өтеді, ал екіншісі ерекше дақтанған өрнекке ие. Екеуінің де паратоид бездері жалпы жабайыдағыдай көлбеу емес, параллель орналасқан. Жалпы жабайылар көп жылдар бойы өмір сүре алады және тұтқындықта елу жылға дейін тіршілік етеді. Табиғатта жалпы жабайылардың шамамен он-он екі жыл өмір сүретіні есептеледі. Олардың жасын саусақ сүйектеріндегі жылдық өсу сақиналарын санау арқылы анықтауға болады.

Таралуы және мекендейтін ортасы

Жалпы бақадан (Rana temporaria), тағамдық бақадан (Pelophylax esculentus) және тегіс тритоннан (Lissotriton vulgaris) кейін, жалпы қоңызбас Еуропадағы төртінші ең көп кездесетін қосмекенді жануар болып табылады. Шағын, жылдам қозғалатын жемді тілінің бір серпілісімен ұстап алады, ал ірі нәрселерді жақтарымен ұстайды. Тісі болмағандықтан, ол тамақты бір-бірлеп, жұтып қояды. Қоңызбас көру арқылы тамақтанады және адамдар көре алмайтын төмен жарық деңгейінде де өз жемтегін көре алады. Периодты түрде, жалпы қоңызбас терісін қысып шығарады. Ол жыртылған бөліктерге айналып, содан кейін жеп қояды. Жалпы қоңызбастың жылдық өмірлік циклі үш кезеңге бөлінеді: қысқы ұйқы, көбейіп, тамақтану кезеңі. Еуропалық тырнақ қабығы (Sphaerium corneum) су өсімдіктеріне өрмелеп шығып, бұлшықетті аяғымен қозғала алады. Кейде ол жалпы қоңызбастың балаяғына жабысып, осылай жаңа жерлерге таралады деп саналады.

Көбею

Қара бақа көктемде қыстаудан шығып, көбейту орындарына қарай жаппай көшіп кетеді. Бақалар өздері ұнататын тоғандарға жиналады, бірақ сырттай қолайлы көрінетін басқа су алаптарын таңдамайды. Оларға жол табу үшін иіс сезу, магниттік және визуалды белгілер сияқты бағытталған белгілер жиынтығын пайдаланады. Еркектер бірінші болып келіп, бірнеше апта бойы сол жерде қалады, ал әйелдер жұптасу мен жұмыртқа салу үшін ғана қалады. Еркек бақалар әйел бақамен жұптасу үшін күреспей, дауды дауысының биіктігі арқылы шешеді. Керлеу – дене мөлшерінің және оның нәтижесінде күшінің сенімді белгісі. Дегенмен, кейде төбелес болады. Бір тоғандағы зерттеуде еркектер саны әйелдерден 4-5 есе артық болғанда, 38% еркектер бәсекелестерін жеңіп немесе әйелге мініп отырған басқа еркектерді ығыстырып, жұптасу құқығын жеңген. Көбейту тоғандарында әдетте еркек бақалар аналық бақалардан көп болады. Швециядағы зерттеу көрсеткендей, әйелдердің өлім-жітім деңгейі еркектерге қарағанда жоғары, ал әйелдердің 41% көктемде көбейту тоғанына келмей, келесі көбейтуге дейін бір жылды өткізіп алған. Еркектер аналықтардың арқасына мініп, қолтық астынан алдыңғы аяқтарымен ұстап, бұл амплексус деп аталады. Еркектер ынталы, балықтарды немесе жамылғысыз заттарды ұстауға тырысады және көбінесе басқа еркектердің арқасына мініп жүреді. Кейде бірнеше бақа үйіліп, әрбір еркек аналық бақаны ұстауға тырысады. Бұл стрестік кезең және көбейтілген бақалардың арасында өлім-жітім жоғары. Жұмыртқа қабықшалары суды сіңіріп, көлемі ұлғаяды, ал 10 күннен кейін кішкентай дернәсілдер шығады. Бастапқыда олар жұмыртқа қабықшаларының қалдықтарына жабысып, олармен қоректенеді. Кейін олар су өсімдіктерінің жапырақтарының астына жабысып, еркін жүзуге кіріседі. Дернәсілдер бастапқыда қарақұйрық бақаның (Rana temporaria) дернәсілдеріне ұқсас көрінеді, бірақ олар қараңғырақ түсті, жоғары жағы қара, ал төменгі жағы қара сұр. Оларды басқа түрлердің дернәсілдерінен ауыздың ені көздер арасындағы кеңістікке тең екендігімен және мұрындық арасындағы қашықтықтан екі есе үлкен екендігімен ажыратуға болады. Бірнеше апта ішінде олардың аяқтары дамиды және құйрықтары біртіндеп қайта сіңіріледі. Он екі апталық шақта олар ұзындығы шамамен бір метр болатын шағын бақаларға айналып, тоғаннан кетуге дайын болады. Бірнеше ай бойы ауыр құрт жұқпасынан кейін зерттеуге қатысқан жас бақалардың салмағы бақылау тобындағы бақалардың салмағынан екі есе аз болды. Паразиттерден туған анорексия тамақ қабылдауды азайтып, кейбіреулерінің өліміне әкелді. Тағы бір зерттеуде азотты тыңайтқыштардың қара бақа дернәсілдерінің дамуына әсері зерттелді. Дернәсілдер әртүрлі концентрациядағы аммиак нитратының сұйылтылған ерітінділерінде сақталды. Белгілі бір концентрацияларда, яғни, табиғатта кездесетін нормадан әлдеқайда жоғары, өсу күшейіп, метаморфоз жылдамдады, ал басқа жағдайларда эксперименттік дернәсілдер мен бақылау тобы арасында айтарлықтай айырмашылық болған жоқ. Дегенмен, эксперименттік жануарлар арасында ерекше жүзу үлгілері және кейбір деформациялар табылды. Әртүрлі биіктіктегі және ендіктегі жаңадан метаморфозға ұшыраған жасөспірімдердің өсу қарқыны салыстырылды, зерттелген үлгілер Норвегия, Германия, Швейцария, Нидерланды және Франциядан алынды. Бастапқыда еркектер мен әйелдердің өсу қарқыны бірдей болды. Олар жетілген кезде өсу қарқыны бастапқы қарқынның 21% -ына дейін баяулап, күтілетін ересек мөлшерінің 95% -ына жетті. Екі жылда бір рет көбейетін кейбір әйелдер өсімі ұзақ уақыт бойы жылдам болды. Температураның және өсу маусымының ұзақтығындағы айырмашылықтарды ескере отырып, төрт суық жерден алынған бақалар біршама бірдей жылдамдықпен өсті және жетілді. Бұл жас бақалар еркектері 1,09 жылдан кейін, ал әйелдері 1,55 жылдан кейін жетілді. Алайда, Францияның жазық жерлеріндегі жас бақалар еркектері үшін орташа есеппен 1,77 жыл, ал әйелдері үшін 2,49 жыл бойы өсіп, толысқан.

The common toad emerges from hibernation in spring and there is a mass migration towards the breeding sites. The toads converge on certain ponds that they favour while avoiding other stretches of water that seem eminently suitable. They find their way to these by using a suite of orientation cues, including olfactory and magnetic cues, but also visual cues help guide their journeys. The males arrive first and remain in the location for several weeks while the females only stay long enough to mate and spawn. Rather than fighting for the right to mate with a female, male toads may settle disputes by means of the pitch of their voice. Croaking provides a reliable sign of body size and hence of prowess. Nevertheless, fights occur in some instances. In a study at one pond where males outnumbered females by four or five to one, it was found that 38% of the males won the right to mate by defeating rivals in combat or by displacing other males already mounted on females. Male toads generally outnumber female toads at breeding ponds. A Swedish study found that female mortality was higher than that of males and that 41% of females did not come to the breeding pond in the spring and missed a year before reproducing again. The males mount the females' backs, grasping them with their fore limbs under the armpits in a grip that is known as amplexus. The males are enthusiastic, will try to grasp fish or inanimate objects and often mount the backs of other males. Sometimes several toads form a heap, each male trying to grasp the female at the base. It is a stressful period and mortality is high among breeding toads. The strings of eggs absorb water and swell in size, and small tadpoles hatch out after 10 days. At first they cling to the remains of the strings and feed on the jelly. They later attach themselves to the underside of the leaves of water weed before becoming free swimming. The tadpoles at first look similar to those of the common frog (Rana temporaria) but they are a darker colour, being blackish above and dark grey below. They can be distinguished from the tadpoles of other species by the fact that the mouth is the same width as the space between the eyes, and this is twice as large as the distance between the nostrils. Over the course of a few weeks their legs develop and their tail gradually gets reabsorbed. By twelve weeks of age they are miniature toads measuring about long and ready to leave the pond. After several months of heavy worm infection, some juveniles in a study were only half as heavy as control juveniles. Their parasite induced anorexia caused a decrease in food intake and some died. Another study investigated whether the use of nitrogenous fertilisers affects the development of common toad tadpoles. The toadlets were kept in dilute solutions of ammonium nitrate of various strengths. It was found that at certain concentrations, which were well above any normally found in the field, growth was increased and metamorphosis accelerated, but at others, there was no significant difference between the experimental tadpoles and controls. Nevertheless, certain unusual swimming patterns and a few deformities were found among the experimental animals. A comparison was made between the growth rate of newly metamorphosed juveniles from different altitudes and latitudes, the specimens studied being from Norway, Germany, Switzerland, the Netherlands and France. At first the growth rates for males and females was identical. By the time they became mature their growth rate had slowed down to about 21% of the initial rate and they had reached 95% of their expected adult size. Some females that were on a biennial breeding cycle carried on growing rapidly for a longer time. Adjusting for differences in temperature and the length of the growing season, the toads grew and matured at much the same rate from the four colder localities. These juveniles reached maturity after 1.09 years for males and 1.55 years for females. However, the young toads from lowland France grew faster and longer to a much greater size taking an average 1.77 years for males and 2.49 years for females before reaching maturity.

Қысқы ұйқы

Қарапайым жабындар қыста жердегі әртүрлі ойыстарда, кейде жертөлелерде, көбінесе басқа қосмекенділермен бірге жиналады. Сирек жағдайларда олар ағын суларда қарапайым бақалар мен жасыл бақалармен бірге қыстайды. Мұндай сперматозоидтардың қартаюы генетикалық тұрақты жылдамдықпен емес, жұптасуға дайын серіктестердің болуы және температура сияқты қоршаған ортаның жағдайларына байланысты жүреді. Оның таралған аймағының кейбір бөліктерінде қарапайым жабындардың саны азайып бара жатқан сияқты. Испанияда құрғақтың күшеюі мен мекендеу ортасының жоғалуы олардың санының төмендеуіне алып келді, сондықтан олар "қатерге жақын" деп саналады. Сиерра-де-Гредос тауларындағы популяциясы сойылдардың шабуылына және Pelophylax perezi бақасымен бәсекелестікке тап болып отыр. Сойылдар мен бұл бақа да өздерінің ареалдарын биікке қарай кеңейтіп жатыр, бірақ жабындардың саны ақырындап азайып барады.

Жолда өлген жануарлар

Көптеген жабындар көбейетін жерлеріне көшіп бара жатқанда көлік қағып қаза табады. Еуропада олар қосмекенділер арасында жол апатынан өлім-жітім көрсеткіші ең жоғары. Көптеген жануарлардың өлімі су арналарының астынан өтетін жолдарда тіркеледі, бұл көші-қон жолдары көбінесе су жүйгіштерін ұстанатынын көрсетеді. Германия, Бельгия, Нидерланды, Ұлыбритания, Солтүстік Италия және Польшаның кейбір аймақтарында жабындардың жолдың астынан қауіпсіз өтуі үшін арнайы туннельдер салынған. Басқа жерлерде жергілікті табиғатты қорғау ұйымдары "жабын күзетушілер" тобын құрып, көлік көп жүретін жерлерде оларды шелектермен алып өтеді. Жабындар кешкі мезгілде қозғала бастайды, ал олардың қашыққа саяхаттауы үшін температура 5 °C (41 °F) жоғары болуы керек. Жылы әрі ылғалды түндері олар түні бойы қозғала береді, бірақ ауа суыса, олар ертерек тоқтауы мүмкін. Нидерландыда жол апатынан өлген жабындардың санының жабыққұйрықтар популяциясына қаншалықты әсер ететіні бағаланды. Тыныш дала жолында көктемгі көші-қон кезінде өлген аналық жабындардың саны (сағатына он көлік) жақын жердегі батпақтардағы жұмыртқа тізбектерімен салыстырылды. Өлім-жітім көрсеткіші 30% болды, ал еркектер арасындағы өлім-жітім де осы деңгейде болуы мүмкін.

Буфотоксин

Қара бақаның жамбас безінде және терісінде кездесетін негізгі зат буфотоксин деп аталады. Оны алғаш рет 1922 жылы Генрих Виланд және оның әріптестері оқшаулады, ал олар оның құрылымын шамамен 20 жылдан кейін анықтауға қол жеткізді. Осы аралықта басқа зерттеушілер жапондық бақадан (Bufo japonicus) дәл сол қосылысты (және оның аналық стероиді, буфоталин) бөліп алуға қол жеткізді. 1986 жылы Аризона мемлекеттік университетінің зерттеушілері бақа уының құраушыларын – буфоталин, буфалитоксин және буфотоксин синтездеуде табысқа жетті. Буфотоксиннің химиялық формуласы C40H60N4O10 болып табылады. Оның физикалық әсері дигоксинге ұқсас, ол кішкентай дозаларда жүрек бұлшық еттерінің жиырылу күшін арттырады; дигоксин (Digitalis purpurea) өсімдіктерінен синтезделеді және жүрек жеткіліксіздігін емдеуде қолданылады. Оңтүстік Американың қамыс бақасының терісінде адамдар мен жануарларда ауыр симптомдарға (немесе тіпті өлімге) себеп болатын жеткілікті мөлшерде осындай у бар. Клиникалық белгілеріне көз, ауыз, мұрын және тамақтың күйдіруі, жүрек-қан тамырлары және тыныс алу жүйесінің бұзылыстары, паралич және құрысулар, сілекейдің көп бөлінуі, құсу, гиперкалиймия, цианоз және галлюцинациялар жатады. Бұл бақаның адамдарды улай алатыны белгілі болғандықтан, ол әйелдердің серігі ретінде сиқырлы күштерге ие деп есептелген. Көптеген қарапайым адамдар кептірілген бақаларды, олардың өттерін, нәжісін және қанын пайдаланған. Кейбір аймақтарда үйде бақа табылса, ол әйелдің бар екендігінің белгісі деп саналған. Ондай әйелдер бақаларды өздерінің жақпалары мен тұрымдарын дайындау үшін қолданған. Бақаның сілекейі уытты деп есептелген және «күйген у» деп аталған, оның уытты отты түкіре алатынына сенген. Бақалар әйелдермен және зұлым рухтармен байланысты болған, ал Джон Мильтон «Жоғалған рай» поэмасында Ібілісті Еуаның құлағына у құйғанда бақа ретінде бейнелеген. Бақаның басында «бақа тасы» деп аталатын құнды тас бар екеніне де сенген, оны мойынға тағылғанда немесе сақина ретінде тағылғанда уланудан сақтайды деп есептеген. Шекспир бұл туралы «Сізге қалай ұнайды» пьесасында айтқан:

The main substance found in the parotoid gland and skin of the common toad is called bufotoxin. It was first isolated by Heinrich Wieland and his colleagues in 1922, and they succeeded in identifying its structure about 20 years later. Meanwhile, other researchers succeeded in isolating the same compound (and its parent steroid, bufotalin) from the Japanese toad, Bufo japonicus. By 1986, researchers at Arizona State University had succeeded in synthesizing the toad toxin constituents bufotalin, bufalitoxin and bufotoxin. The chemical formula of bufotoxin is C40H60N4O10. Its physical effects resemble those of digoxin, which, in small doses, increases the strength with which the heart muscle contracts; synthesized from foxglove plants (Digitalis purpurea), digoxin is used in the treatment of congestive heart failure. The skin of the South American cane toad contains enough similar toxin to cause serious symptoms (or even death) in animals, including humans. Clinical effects include severe irritation and pain to eyes, mouth, nose and throat, cardiovascular and respiratory symptoms, paralysis and seizures, increased salivation, vomiting, hyperkalemia, cyanosis and hallucinations. It was known that the toad could poison people and, as the witch's familiar, it was thought to possess magical powers. Even ordinary people made use of dried toads, their bile, faeces and blood. In some areas, the finding of a toad in a house was considered evidence that a witch was present. These witches were reputed to use undomesticated toads as ingredients in their liniments and brews. The saliva of the toad was considered poisonous and was known as "sweltered venom" and it was believed that it could spit or vomit poisonous fire. Toads were associated with devils and demons and in Paradise Lost, John Milton depicted Satan as a toad when he poured poison into Eve's ear. It was also believed that there was a jewel inside a toad's head, a "toadstone", that when worn as a necklace or ring would warn the wearer of attempts to poison them. Shakespeare mentioned this in As You Like It:

Мистер Тод Кеннет Грэмнің «Жел саздағы жел» балалар романының басты кейіпкерлерінің бірі. Бұл пьесаны А. А. Милн де қойған, ол өзінің пьесасын «Тод Холлдың бақасы» деп атады. Мистер Тод – мақтанғаныш, антропоморфты бақа және кітапта ол өзін мақтаған ән шығарады, ол былай басталады:

Джордж Оруэлл «Жалпы бақа туралы ойлар» атты эссесінде қысқы ұйқыдан оянған қара бақаның көрінісін көктемнің ең қозғалыс тудыратын белгісінің бірі деп сипаттаған.