Кіріспе
Америкалық қара ұлтшыл (1812–1885)
Мартин Робисон Делани (6 мамыр 1812 – 24 қаңтар 1885) – американдық құлдыққа қарсы күрескер, журналист, дәрігер, әскери шенеунік және жазушы, қара ұлтшылдығын алғашқы қолдаушылардың бірі. Делани «Африка – африкалықтар үшін» деген жалпыафрикалық ұранымен белгілі. Вирджиния штатының Чарльз-Таун қаласында (қазіргі Батыс Вирджиния) бос адам ретінде дүниеге келген, Чемберсбург және Питтсбургте (Пенсильвания штаты) өскен Делани дәрігердің көмекшісі болып білім алған. 1833 және 1854 жылдары Питтсбургте холера эпидемиясы кезінде Делани науқастарды емдеген, бірақ көптеген дәрігерлер мен тұрғындар жұқпастан қорқып қаладан қашып кеткен. Сол кезде адамдар аурудың қалай таралатынын білмеген. 1839 жылы Делани құлдықтың жағдайын өз көзімен көру үшін Оңтүстікке сапар шеккен. 1847 жылдан бастап ол Фредерик Дугласпен бірге Нью-Йорктің Рочестер қаласында «Солтүстік жұлдызы» газетін шығарған. 1850 жылы Делани Гарвард медицина мектебіне қабылданған алғашқы үш қара нәсілді студенттің бірі болды, бірақ ақ нәсілді студенттердің наразылығына байланысты бірнеше аптадан кейін барлығы оқудан шығарылды. Оның анасы Патидің ата-анасы Батыс Африкадағы Нигер аңғарында туған, олар мандінка тайпасынан шыққан. Оның әкесі Шанго есімді ханзада болған, ол сүйіктісі Грейсимен бірге тұтқындалып, Америкаға құл ретінде әкелінген. Кейбір уақыттан соң, олардың қожайыны оларды Вирджинияда бос жіберген, мүмкін, олардың жоғары тегіне байланысты. Шанго Африкаға оралды. Грейси жалғыз қызы Патимен бірге колонияда қалды. Чемберсбургте жас Мартин білім алуын жалғастырды. Оның отбасының қаржылық жағдайына байланысты ол кейде мектепті тастап жұмыс істеуге мәжбүр болды. Пенсильванияда қара нәсілді балалар тек бастауыш сыныптарда ғана білім алатындықтан, Делани өзі оқып білім алған. 1831 жылы, 19 жасында, ол өсіп келе жатқан Питтсбург қаласына сапар шегіп, Африкалық методистік епископ шіркеуінің «Подвал мектебінде» оқыды. Ол ақ нәсілді дәрігердің шәкірті болды. Кейін Делани және тағы үш қара жігіт Гарвард медицина мектебіне қабылданды, бірақ ақ нәсілді студенттердің наразылығынан кейін олар оқудан кетуге мәжбүр болды. Ақ нәсілді студенттер мектепке түсті терілі үміткерлерді қабылдамау туралы петиция берген.
Неке және отбасы
Питтсбургте тұрып жатқан кезінде 1843 жылы Делани Кэтрин А. Ричардспен танысып, үйленді. Ол қаланың ең бай отбасыларының бірі саналатын, азық-түлікпен қамтамасыз етумен айналысқан сәтті кәсіпкердің қызы еді. Олардың он бір баласы болды, олардың жетісі ересек жасқа жетті. Ата-аналары білім беруге үлкен мән берді, соның нәтижесінде кейбір балалары жоғары оқу орнын бітірді. Делани саяси мәселелерге көбірек араласа бастады. 1835 жылы ол алғашқы Ұлттық Негр конвенциясына қатысты, ол 1831 жылдан бері жыл сайын Филадельфияда өткізіліп келді. Ол Африканың шығыс жағалауында «Қара Израиль» құру жоспарын ойластырды. 1847 жылы Делани дін қызметкері Файетт Дэвистің қаназасына айтқан сөзі кеңінен таралды. Оның әрекеттері 1846 жылы дау тудырды, ол «Сырлы» еңбегінде құл аулаушы деп айыптаған «Скрипкашы» Джонсоннан жала жапқандық үшін сотталды. Делани кінәлі деп танылып, 650 доллар айыппұл төледі – сол кезде бұл өте үлкен сома еді. Оның газет бизнесімен айналысатын ақ нәсілді қолдаушылары оның орнына айыппұл төледі. 1847 жылы Фредерик Дуглас пен Уильям Ллойд Гаррисон Питтсбургке құлдыққа қарсы турмен келген кезде олар Деланимен кездесті. Сол жылы Дуглас пен «Либертатор» газетінің редакторы Гаррисонның арасында күш қолдану мәселесі және толыққанды афроамерикалықтардың газетін шығару тұжырымдамасы бойынша дау туды. Осыдан кейін Делани Дугласпен бірге «Солтүстік жұлдызы» атты газетті құруды жоспарлады, оның мақсаты – афроамерикалықтардың өздерінің оқиғаларын өз аузынан баяндау. Олар сол жылдың соңында Дугластың тұрақты жері – Рочестерде (Нью-Йорк штаты) газетті шығаруды бастады. Дуглас редакциялау, басу және жариялаумен айналысты, ал Делани лекция оқып, репортаждар жазып, тіркелушілерді іздеу үшін сапар шекті. 1848 жылдың шілдесінде Делани «Солтүстік жұлдызы» газетінде АҚШ округтік сотының судьясы Джон Маклиннің Кросвейт ісі бойынша қазылар алдында азаматтың қашқан құлды «қайта иеленуге» тырысқандардың әрекетіне кедері келтіруін қылмыс деп қарастыруды бұйырғанын хабарлады. Оның бұл хабарламасы азаттыққа қарсы болған Салмон П. Чейске сол жазда Маклиннің Еркін Топырақ партиясынан президенттікке кандидаттығын алып тастау үшін сәтті науқан ұйымдастыруға ықпал етті.
Медицина және ұлтшылдық
Питтсбургте тұрғанда Делани дәрігерлерден медицинаны оқыды. Ол құйрық соққысы мен қан сору арқылы емдеу бойынша жеке практикасын ашты. 1849 жылы ол медицина факультетіне түсуге дайындалу үшін жақсылап оқуға кірісті. 1850 жылы ол он жеті дәрігердің қолдау хаттарын ұсынғаннан кейін Гарвард медицина мектебіне қабылданды, бірақ басқа мектептер оның өтініштерін қабылдамады. Делани ондағы алғашқы үш қара нәсілді студенттің бірі болды. Бірақ ол келгеннен кейін бір ай өткен соң, ақ студенттер тобы факультетке «қаралардың медициналық лекцияларға қабылдануы біз мүше болып табылатын оқу орнының мүддесіне және игілігіне өте зиянды» деп шағымданды. Олар «қаралардың білім алуы мен өркендеуіне ешқандай қарсылығымыз жоқ, бірақ олардың бізбен бірге колледжде болуына бәсекелес екендігімізді» айтты. Үш апта ішінде Делани және оның екі қара нәсілді әріптесі, Дэниел Лэйндж кіші және Айзек Х. Сноуден, көптеген студенттер мен медицина мектебінің қызметкерлері олардың студент болуын қолдағанына қарамастан, шығарылды. Ашуға буған Делани Питтсбургке қайтып келді. Ол ақ үстемдік класы қара нәсілді адамдардың қоғамда жетекші болуына рұхсат етпейтініне көз жеткізді, ал оның көзқарастары одан да радикалды болды. Оның 1852 жылғы «Америка Құрама Штаттарының түсті халқының жағдайы, өркендеуі, эмиграциясы және тағдыры, саяси тұрғыдан қарастырылған» атты кітабында қара нәсілді адамдардың АҚШ-та болашағы жоқ делінген. Ол олардың Вест-Индияға немесе Оңтүстік Америкаға көшіп, жаңа мемлекет құруын ұсынды. Оның бұл ұстанымы орташа жолмен көзқарасты ұстанатын аболиционистерді наразылыққа толтырды. Кейбіреулері оның өздерінің бизнесінде түсті адамдарды жұмысқа алмағандарды сынағанына ренжіді. Делани сонымен қатар бауырластық ұйымы – масондар арасындағы нәсілдік сегрегацияны қатты сынады. Делани қысқа мерзімге түстілер мектебінің директоры болып жұмыс істегеннен кейін дәрігерлік практикаға көшті. 1854 жылы холераның кең таралған кезінде көптеген дәрігерлер қаладан қашып кетті, сондай-ақ мүмкіндігі бар тұрғындардың көпшілігі де кетіп қалды, себебі ешкім аурудың қандай себептен пайда болғанын және эпидемияны қалай тоқтатуға болатынын білмеді. Шағын медбикелер тобымен бірге Делани қалып, көптеген науқастарға күтім жасады. Ол, әдетте, афроамерикандық білім берушілердің қатарына жатпайды, мүмкін, ол мектептерді құруда маңызды рөл атқармағандықтан және қара білім туралы ұзақ философиялық ойлар айтпағандықтан.
Delany is rarely acknowledged in the historiography of African American education. He is generally not included among African American educators, perhaps because he neither featured prominently in the establishment of schools nor philosophized at length on Black education.
Көшіп кету
Ата-анасының ата-бабалары туралы әңгімелерді естіген ол, рухани отаны деп санайтын Африкаға барып қалуды қалады. 1854 жылдың тамызында Делани өзінің досы Джеймс Монро Уитфилд, аболиционист ақын және басқа да қара белсенділермен бірге Кливлендте (Огайо штаты) Ұлттық эмиграциялық конвенцияны басқарды. Делани өзінің екінші манифестінде – «Америка континентіндегі түсті нәсілдің саяси тағдыры» деген шығармасында эмиграциялық идеясын одан әрі дамытты. 1854 жылғы конвенцияда мынадай қаулы қабылданды: «Біз еркектер және теңдер ретінде АҚШ-та ақ нәсілді адамдарға берілген барлық саяси құқықтарды, мүмкіндіктерді және лауазымдарды талап етеміз және оларды алуға қол жеткіземіз немесе ештеңе қабылдамаймыз». Конвенцияға қатысқан көптеген әйелдер де осы қаулыға дауыс берді, ол қара ұлтшылдығының негізі саналды. 1856 жылы Делани отбасымен Канаданың Онтарио провинциясындағы Чатем қаласына көшіп, онда үш жылға жуық тұрды. Чатемде ол Канадаға азаттыққа жеткен американдық құлдарды қоныстандыруға көмектесіп, «Underground Railroad» қозғалысының жұмысына қатысты. Харриет Бичер Стоудың құлдыққа қарсы романы «Том ағаның қожайыны» (1852) шығуына жауап ретінде 1859 және 1862 жылдары Делани «Блейк; немесе Американың лашықтары: Миссисипи алқабы, Оңтүстік АҚШ және Куба туралы әңгіме» романының бөлімдерін жариялады. Оның романы құл қауымдастықтары арқылы көтерілісшінің саяхатын суреттейді. Бұл шығарма Кубаның АҚШ-қа заңсыз құл саудасының көзі екенін көрсетеді. Ол Стоу құлдарды тым әлсіз бейнелегенін айтты, бірақ оның Оңтүстік құл иелерінің қатыгездігін көрсеткені үшін мақтады. Қазіргі ғалымдар Деланидің романын қара мәдениетін дәл бейнелеген туынды деп бағалайды. Романның бірінші бөлігінің жартысы 1859 жылдың қаңтар-шілде айларында «Англо-африкалық журналда» жарияланды. Бірінші бөліктің қалған бөлігі мен екінші бөлігі 1861-1862 жылдары «Weekly Anglo African Magazine» журналында сериялық түрде басылды. Роман 1970 жылға дейін кітап түрінде жарық көрмеді және соңғы тараулары жоғалып кеткен. 1859 жылдың мамырында Делани Нью-Йорк қаласынан Либерияға кемемен сапар шегіп, аймақта жаңа қара мемлекет құру мүмкіндігін зерттеді. Бұл колония АҚШ-тан тыс жерлерге еркін қара адамдарды қоныстандыру үшін Америка Колонизациялық Қоғамымен құрылған. Ол тоғыз ай сапар шегіп, қазіргі Нигериядағы Абеокута аймағындағы сегіз түпкілікті басшымен келісімге келді. Бұл келісімге сәйкес, қоныстанушылар өздерінің дағдыларын қоғамның игілігі үшін қолдану үшін «пайдаланылмаған жерлерде» тұруға рұқсат алды. Кейбір деректерге сәйкес, американдық делегат ұялғандықтан наразылық білдіріп, залдан шығып кеткен. Делани Соғыс министрі Эдвин М. Стэнтонға хат жазып, «барлық тиімді қара адамдарды АҚШ агенттері ретінде тағайындауға» шақырды, бірақ оның өтініші қарастырылмады. Жұмылдыру кезеңінде 179 000 қара адам АҚШ түсті әскеріне қосылды, бұл Одақ армиясында қызмет еткендердің шамамен 10 пайызын құрады. 1865 жылдың басында Делани Линкольнмен кездесуге мүмкіндік алды. Ол қара офицерлер басқаратын қара ерлер корпусын ұсынды, олардың Оңтүстік штаттарындағы қара нәсілділерді Одақ жағына тартуға көмектеседі деп сенді. Үкімет Фредерик Дугластың осыған ұқсас өтінішін қабылдамағанмен, Линкольн Деланиге қатты таң қалды және оны Соғыс министрі Эдвин Стэнтонға жазған хатында «өте ерекше және зиялы адам» деп сипаттады. 1865 жылдың ақпанында Делани майор болып тағайындалды, ол АҚШ армиясындағы бірінші қара өрістегі офицері болды және Азаматтық соғыс кезінде африкалық американдықтарға қол жеткізген ең жоғары шен болды. Делани түсті әскерді бұрынғы сепаратистік ошақ болған Оңтүстік Каролина штатының Чарльстон қаласына жетектеп апаруды армандады. Одақ әскерлері қаланы басып алғаннан кейін майор Делани Соғыс департаментінің салтанатты шарасына шақырылды, онда генерал-майор Роберт Андерсон Форт Самтерде төрт жыл бұрын түсіруге мәжбүр болған туды қайтадан жайып тастады. Массачусетс сенаторы Генри Уилсон және аболиционистер Уильям Ллойд Гаррисон мен Генри Уорд Бичер де салтанатқа қатысты. Майор Делани 103 және 104-ші полктардың қуатын қалпына келтіру және АҚШ түсті әскерлерінің 105-ші полкін құру үшін қара Чарльстондықтарды жұмылдырды. Ол рәсімге құл көтерілісін ұйымдастырғаны үшін жазаланған Дания Вессейдің ұлы Роберт Вессеймен бірге келді. Олар бұрынғы құл Роберт Смоллс басқарған «Плантер» кемесімен келді (ол соғыс кезінде кемені басып алып, оны Одақ желілеріне айдап, Чарльстон портынан тыс Конфедерацияның блокадасын бұзған). Келесі күні қалада президент Линкольнның Джон Уилкс Бутпен өлтірілгені хабарланды. Делани Чарльстонның азат болған халқы үшін жоспарланған саяси митингіні өткізді, онда Гаррисон мен сенатор Уорнер сөз сөйледі. Ол африкалық американдықтарға «Америкалық еркіндіктің әкесіне» ескерткіш құруға қаржы жинауға шақыратын ашық хат жариялады. Екі аптадан кейін Делани Бас сот судьясы Салмон П. Чейздің қатысуымен тағы бір митингіде сөз сөйлеуге шақырылды. Журналист Деланидің Чарльстондағы азат болған қара нәсілділер мен мулаттар (немесе «қоңырлар», бос түсті адамдар және аралас нәсілділер) арасындағы керістік туралы айтқанда таң қалды. Ол 1822 жылғы көтеріліс жоспары туралы Дания Вессейге екі мулат хабарлағанын, екі топ арасындағы ынтымақ пен күш беруді ілгерілетуге тырыспағанын айтты. Соғыстан кейін Делани бастапқыда армияда қызметін жалғастырып, 52-ші АҚШ түсті әскерінде генерал Руфус Сакстонның қолбасшылығында қызмет етті. Кейін ол Хилтон-Хедтегі Бостандық бюросына ауыстырылды. Азаматтық соғыс аяқталғаннан кейін Оңтүстік Каролинадағы қара шіркеуінде Деланимен кездескен журналист Уайтлоу Рейд оны «армия майорының толық формасындағы, қара түсті адам, үлкен регламенттік бас киіммен» және «ағып жатқан қауырсыны немесе алтын жіптері мен түйіндері жетіспейтін» деп сипаттады. Ол сөз сөйлеп жатқанда, Бас сот судьясы Салмон П. Чейз келгенімен бұзылды. Делани соғыстан кейін ақ офицерлерді құлдарға жерді қайта бөлуді қолдау туралы қатаң ұстанымымен таң қалдырды. 1865 жылдың соңында Делани Бостандық бюросынан босатылды және көп ұзамай армиядан кетті. Ол Дугластың сияқты Бостандық банкін қолдады, сондай-ақ Түсті конвенциялар қозғалысын қолдау үшін саяхаттап, сөз сөйледі. Делани қажет деп ойлағанда «капелбаггерлерге» және кеңсеге үміткер болатын қара кандидаттарға қарсы да сөйледі. Мысалы, ол Джонатан Джаспер Райт пен Джон Мерсер Лэнгстонның вице-президенттікке кандидаттығына олардың тәжірибесіздігіне байланысты қарсылық көрсетті, сондай-ақ Чарльстон мэріне тағы бір қара адамның кандидаттығына қарсы болды. Делани Либериядағы консул басшысы лауазымына тағайындалу сияқты әртүрлі лауазымдарға үміткер болды, бірақ сәттілікке жете алмады. 1874 жылы Делани Оңтүстік Каролина штатының лейтенант-губернаторына тәуелсіз республикалық кандидат ретінде түсті (губернаторлыққа Джон Т. Грин кандидат болды). Бұрынғы республикалық губернатор Фрэнклин Мозес, заңсыздыққа байланысты қайта сайлауға түспегеніне қарамастан, олардың үміткерлігі республикалық бас прокурор Дэниел Х. Чемберлен мен оның серігі Ричард Хоуэлл Гливзке жеңіліп қалды. Делани Чарльстонда судья болып тағайындалды. 1875 жылы ол «шіркеуді алдады» деген айып тағылды. Сотталудан кейін ол қызметтен алынып, түрмеге қамалды. Республикалық губернатор Чемберленнің араласуымен, Уэйд Хэмптонның көмегімен ол кешірілді, бірақ бұрынғы лауазымына оралуына рұқсат берілмеді. Делани 1876 жылғы губернатор сайлауында демократ кандидат Уэйд Хэмптонды қолдады, бұл осылай істеген жалғыз танымал қара нәсілді адам болды. Делани ынталандырған қара нәсілді дауыстардың нәтижесінде Хэмптон сайлауды 1100-ден астам дауыспен жеңді. Алайда, сайлау ақ нәсілділердің қара республикашыларға қарсы қорқыту және зорлық-зомбылық әрекеттерімен масқараланды, қара нәсілді дауысты басуға бағытталған. «Оқтұмсық клубтарынан» және «Қызыл жейделерден» құралған қарулы адамдар ашық түрде әрекет етті. Соңғысы көбінесе ақ нәсілділерден құралған, қара нәсілді дауысты басуға бағытталған жартылай әскери ұйым болды.