Кіріспе
Американдық израильдік ортодоксал еврей раввині Шломо Рискин (28 мамыр 1940 ж. туған) – ортодоксал раввин, Нью-Йорк қаласының Верхний Вест-Сайд аймағындағы Линкольн-сквер синагогасын негіздеген және 20 жыл бойы басқарған раввин; Израильдің оккупацияланған Батыс жағалауындағы Эфрат израильдік поселенің бас раввині; Нью-Йорктегі Манхэттен күндізгі мектебінің бұрынғы деканы; АҚШ және Израильдегі жоғары мектептер, колледждер мен магистратура бағдарламалары желісі – Ор Тора Стоун институттарының негізін қалаушысы және канцлері.
Shlomo Riskin (born May 28, 1940) is an Orthodox rabbi, and the founding rabbi of Lincoln Square Synagogue on the Upper West Side of New York City, which he led for 20 years; founding chief rabbi of the Israeli settlement of Efrat in the Israeli occupied West Bank; former dean of Manhattan Day School in New York City; and founder and Chancellor of the Ohr Torah Stone Institutions, a network of high schools, colleges, and graduate Programs in the United States and Israel.
Ерте мансап
Шломо Рискин 1940 жылғы 28 мамырда Нью-Йорк штатының Бруклин қаласында дүниеге келген. Ол Бруклиндегі Йешивада оқыды және 1960 жылы Йешива университетін үздік бітіруші, summa cum laude атанып аяқтады, онда раввин Жозеф Соловейчик басшылығымен раввиндік сана алды. 1963 жылы Рискин еврей тарихы бойынша магистр дәрежесін алды, ал 1982 жылы Нью-Йорк университетінен докторлық диссертациясын қорғады. 1963 жылдан 1977 жылға дейін Нью-Йорктегі Йешива университетінде Танах және Талмуд пәндерінен доцент болып жұмыс істеді. 23 жасында Рискин Нью-Йорктегі Линкольн сквері синагогасының негізін қалаушы раввині болды және 1983 жылға дейін осы лауазымда қызмет етті. Раввин Рискин консервативті минянды Нью-Йорктің ең инновациялық және сергекті православие қауымдастықтарының біріне айналдырды. Синагога, әсіресе, көптеген зайырлы адамдарды дінге бет бұрып, сақтаушы православиелік яһудилер болуға шабытандырған, жаңа бағдарламаларымен танымал болды. 1960 және 1970 жылдары ол қудаланған кеңестік яһудилерге еркін, шексіз эмиграцияға рұқсат беру қозғалысының жетекшісі болды және сол кездегі КСРО-дағы яһуди қауымдастарын аралап, нығайту үшін бірнеше сапар жасады. Ол кеңестік яһудилерді босату үшін құрылған алғашқы американдық ұлттық қозғалыс – Кеңес яһудилері үшін студенттік күрестің төрағасы болды.
Иммиграция және одан кейінгі кезең
1983 жылы Рискин отбасымен бірге Израильдің батыс жағалауындағы Эфрат елді мекеніне көшіп барды, онда ол негізін қалаған бас раввині болды және 2020 жылға дейін осы лауазымды атқарды. Жылдар өте келе, Нью-Йорктегі қауымның көптеген бұрынғы мүшелері оған қосылды. Израильде Рискин «Ор Тора Стоун» институттары деген атпен жоғары мектептер, колледждер, аспирантуралар, семинариялар және раввиндік мектептер желісін құрды, онда мыңдаған студент білім алады. Рискин православие иудаизмінің жаңа буынын тәрбиелеуге өзін арнады. Осы мақсатта ол жас жігіттерді рухани көшбасшылар, мұғалімдер және православие иудаизмінің өкілдері болу үшін біліммен және практикалық дағдылармен дайындауға арналған раввиндік семинария мен Практикалық раввинат бағдарламасын құрды. Қазір Рискиннің жүздеген бұрынғы студенттері Израильде және әлемнің түкпір-түкпірінде раввиндер мен педагогтар ретінде қызмет етеді. Ол сондай-ақ православие иудаизмінде әйелдердің құқығын қорғауға белсенді түрде атсалысты. Ол әйелдердің қоғамдық діни рәсімдерге қатысуын кеңейтті және әйелдердің Симхат Тора мерекесін өздері өткізе алатынын жариялады. Ол әйелдер колледжінің негізін қалады, «Мидрешет Линденбаум» (алғашқыда «Миклелет Брурия» деп аталды), православиелік әйелдер үшін танымал семинария. 2014 жылы поскым ретінде тағайындалған әйелдер (Идит Бартов пен Анат Новосельская) жазған халахик шешімдер туралы алғашқы кітап жарық көрді. Бұл әйелдер Рискинмен бірге еврей заңын терең оқыған «Мидрешет Линденбаум» әйелдер колледжінің бес жылдық курсын аяқтағаннан кейін, сондай-ақ раббинаттың ерлерге қоятын талаптарымен тең емтиханды тапсырғаннан кейін тағайындалды. Марили Мирвис Израильдегі православие қауымының жалғыз басшысы болып қызмет еткен алғашқы әйел. Осы институттармен қатар Рискин диаспорадан келген, оқу және дамуы қиын жас жігіттер мен әйелдер үшін Израильде бір жыл бойы Тораны оқып, сонымен бірге кәсіптік білім алуға мүмкіндік беретін алғашқы бағдарламаларды құрды. Рискин еврейлер мен Израильдің мүддесін қорғайтын, антисемитизм мен антисионизмге қарсы күресетін белсенді тұлға. Діни және мәдени төзімділіктің жақтасы ретінде ол Эфрат елді мекенін қоршаған палестиналық ауылдардың басшыларымен жақсы қарым-қатынас орнатуға тырысты. 2008 жылы Рискин яһуди-христиан түсіністігі мен ынтымақтастығы орталығын (CJCUC) құрды, бұл христиан әлемімен діни және теологиялық негізде диалог жүргізген алғашқы православиелік яһуди мекемесі. Қазір Иерусалимде орналасқан орталық жергілікті және шетелден келген христиандар үшін еврей тіліндегі Киелі кітапты зерттеумен айналысады, дінаралық мадақтау бастамаларын ұйымдастырады, мысалы, «Мадақтау күні» және «Бетлеемге көмек» сияқты көптеген қайырымдылық шараларын өткізеді, олардың мақсаты – қудаланған христиан қауымдастығына, әсіресе Таяу Шығыс аймағындағы және әлемдегі қудаланған христиан қауымдастығына көмек көрсету. 2018 жылы Рискин «Ор Тора Стоун» президенті лауазымынан кеткеннен кейін, CJCUC-тің барлық қызметтерін қадағалауды орталықтың құрылғалы бері бас директоры болып қызмет еткен Дэвид Некрутманға тапсырды. 2018 жылы Рискин білім берудегі ең үлкен жетістіктері үшін «Сионның құрылысшылары» (Bonei Zion) сыйлығымен марапатталды.
Дау
Рабби Рискиннің Ефраттың бас раввині лауазымы 2015 жылдың 28 маусымында бес жылға ұзартылды. Бір айға созылған дау-жанжалдан кейін, Бас раввинаттың оны 75 жасқа толған соң зейнеткерлікке шығаруды жоспарлап отырғаны белгілі болды. Бұл оның православиедегі әйелдердің қатысуын қолдау және дінге өтудің инклюзивті тәсілі сияқты діни көзқарастарына байланысты болды. Раввин Рискин 2015 жылдың 28 наурызында Иерусалимдегі Ұлы синагогта сөйлеген сөзінде АҚШ президенті Барак Обаманы Естер кітабындағы қарсыласы Хаманмен салыстырғаны үшін айыпталды. 2015 жылдың сәуірінде Рискиннің «Діндерді мадақтау күні» аясындағы дінаралық бірлескен мадақтау бастамасын іске қосуы хареди және басқа да консервативті еврей орталарында қыжыр тудырды. Израильдің бұрынғы бас сефард раввині және Иерусалимнің бас раввині раввин Шломо Амар, Иерусалимдегі синагогта раввин Рискиннің басшылығымен еврейлер мен христиандардың бірлескен Халел дұғасын оқығанын көргенде «ішін ауыртып» қалғанын мәлімдеді. Раввин Рискин өзінің әрекеттерін қорғап, «Біз еврей халқы мен Израиль жеріне жасаған игіліктері үшін оған құлшылық ететін христиандарды да қамтитын Құдайға алғыс айту дұғасы туралы айтып отырмыз. Бұдан артық не болуы мүмкін?» деді. 2010 жылы Рискин бейнежазбада Исаны «рабби» деп атап, оны «үлгілі раввин» деп сипаттады. Ол Исаның еврей болып туғанын, қазіргі заманғы түсінік емес, тарихи контекстін еске салды. Көптеген адамдар Рискиннің сөздерін контекстінен шығарып алып, оның мәлімдемелері иудаизмнің басқа түрлеріндегі негізгі теологияларға қайшы келеді деп мәлімдеді. Рискин қосымша мәлімдеме жасап, бейнежазбаның нашар өңделгендігіне байланысты діндер арасындағы негізгі айырмашылықтар мен оның сөздері айтылған тарихи контекст туралы түсіндірмесі алынып тасталғанын түсіндірді.