Кіріспе

Petržalka (; Engerau / Audorf; Pozsonyligetfalu) - Словакияның астанасы Братиславаның ең ірі ауданы. Дунай өзенінің оң жағасында орналасқан, Австриямен құрлық шекарасын бөліседі және шамамен 100 000 адамға мекенжай болып табылады.

Атаулары мен этимологиясы

Ауылдың неміс атауы Engerau (1654) венгр халқының этнонимінен шыққан және Mogorsciget ("Венгр аралы", 1225) және Ungerau ("Венгр жайлауы", 1509) ескі жер аттарынан туындаған. Венгр атауы Лигетфальва (кейіннен Поцсонилигетфалу, сөзбе-сөз "бақты ауыл") 1860 жылдардан бастау алады. Чехословакия құрылғаннан кейін ресми түрде Петрожалка деп аталды (1920). Бұл атау сол жерде өсірілген көкөністер мен шөптерге сілтеме жасайды (petržlen – "ақжеңбіл" дегенді білдіреді).

Тарих

18 ғасырға дейін қазіргі Петржалка аумағы бірнеше суға батып тұратын аралдардан тұратын және үлкен тұрақты елді мекендерге жарамсыз болған. Венгрияның Андраш II (1225) сыйға тарту шартында Влоцендорф/Флюендорф, печенегтердің тастап кеткен ауылы және бірнеше жергілікті атаулар, соның ішінде Печенег аралы (Бесенеушигет, қазіргі ұлттық қорғалатын Печнианский лес) және Мадьяр аралы (Могоршигет) есімдері айтылған. Дунай өзенінің жанында күзетшілік қызметін атқаратын печенег сарбаздары, әлде кем болса да, алғашқы тұрақты қоныстанғандар болған, бірақ бұл фордты секелилер мен русиндер сияқты басқа да этникалық топтар қорғаған. Тастап кетілген печенег ауылы (немесе оған жақын жерлер) неміс отарлаушыларымен қоныстандырылған. Флоцендорф тұрғындары – кемешілер, саудагерлер және шаруалар болған. 15 ғасырдың соңында жаңа Унгерау/Энгерау ауылы құрылды. Бұл ауылда негізінен Осман соғыстары кезінде оңтүстіктен қашқан немістер мен хорваттар тұрған. Осы кезеңде көршілес Пресбург (Позонь, қазіргі Братислава) Габсбург Венгрия Корольдігінің астанасы болды. 18 ғасырда ауылдар бірігу процесі басталды, бірақ олардың халқы салыстырмалы түрде аз болды. Бұл орталық Еуропадағы ең көне қоғамдық саябаққа (қазіргі Янка Краля саябағы, 1776 жылы құрылған) айналған танымал демалыс орны болды. 1866 жылы ауылда 594 тұрғын және 103 үй болды. 1891 жылы Пресбургпен тұрақты байланыс орнатылды, Пресбург-Чорна-Сомбатхей темір жолы үшін 460 метрлік алғашқы темір жол көпірі салынды. Бұл ағаштан жасалмаған алғашқы көпір болды, себебі ағаш көпірлер көбінесе қырау мен су тасқынынан зардап шегетін. 1910 жылғы халық санауы көрсеткендей, 2947 тұрғынының 1997-сі неміс, 495-і венгр, ал 318-і словак тілінде сөйлеген. 1919 жылдың 1 қаңтарында Чехословакия легиондары Пресбургті (кейін Братислава) басып алды. Тамыз айының басында Чехословакия стратегиялық мақсатта шекараны түзетуге рұқсат алды, негізінен порты мен Венгрия армиясының қалаға шабуылдау мүмкіндігін болдырмау үшін. 1919 жылдың 14 тамызына қараған түні, аяқтары жолақ Чехословакия сарбаздары көпірдің венгр жағына үнсіз өтіп, күзетшілерді тұтқынға алып, соғыссыз Петржалканы басып алды. Париж бейбітшілік конференциясы аймақты Дунайды бақылау үшін жаңадан құрылған Чехословакия мемлекеті үшін көпірбас құру мақсатымен Чехословакияға берді. 1920 жылдары Петржалка Чехословакиядағы ең ірі ауыл болды. Чехословакия үкімдігі кезінде Петржалка тез өсті және халқы 3576 (1919) адамнан 14164 (1930) адамға дейін артты. Ауылдың этникалық құрамында неміс тілінде сөйлейтін халықтың үлесі азайды. 1938 жылдың 10 қазанында Петржалка Мюнхен келісімі негізінде нацистік Германияға қосылып, Энгерау деп аталды. Старый мост (Ескі көпір) Бірінші Словак Республикасы мен нацистік Германия арасындағы шекаралық көпірге айналды. Словак, чех және венгр этникалық тобына жататын бірнеше мың тұрғын Петржалкада қалуға мәжбүр болды. Үшінші рейх азаматы болғанымен, олардың ұлттық ерекшеліктері басылды. Оккупанттар барлық словак мектептерін жапты және словак тілінің орнына неміс тілін енгізді. Неміс еместерге қоғамдық өмірге қатысуға рұқсат берілмеді, ал гестапо нацизмге қарсы идеяларды таратушылар мен оккупацияға дейін белсенді болған азаматтарды тұтқындады. 1944 жылдың қарашасынан 1945 жылдың наурызына дейін Петржалка (Энгерау) Оңтүстік-Шығыс қабырғасының құрылысында жұмыс істеген венгр еврейлері үшін еңбек лагері болып табылды. 2000 тұтқынның кем дегенде 497-сі адамгершіліксіз қараудан және Бад-Дойч-Альтенбургке өлім науқаны кезінде қайтыс болды. 1945 жылдың 4 сәуірінде Петржалка, Братиславаның қалған бөлігімен бірге, нацистерден босатылып, коммунистерге берілді. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін ол Чехословакияға қайтарылды. 1945 жылдың 5 мамырында Братиславаның венгр халқының 90% Петржалкадағы интернациялау лагерлеріне мәжбүрленді; кем дегенде 2500 венгр, оның ішінде 71 бала қаза болды. 1946 жылдың 13 ақпанында Петржалка ресми түрде Братиславаның бір бөлігіне айналды. "Панелак" деп аталатын тұрғын үйлердің құрылысы 1977 жылы басталды. 2001 жылғы халық санауы көрсеткендей, 117 227 тұрғынының 108 600-і словак, 4259-ы венгр, 1788-і чех, ал 219-ы неміс.

Жергілікті бөліктер

Петржалка үш ресми бөлікке бөлінеді: Дворы, Лүки және Хае. Сонымен қатар, ол Овсиште, Яников двор, Копчаны, Зркадловский хай, Старый хай және Капитульский двор сияқты бейресми бөліктерге де бөлінген.

Сипаттамалары

2008 жылдан бастап Петржалка Братиславамен бес көпір арқылы байланысқан. Ол Орталық Еуропадағы ең тығыз тұрғын үй ауданы болып табылады. Петржалка негізінен тұрғын үй ауданы, көптеген адамдар панельдік үйлерде тұрады, бұл бетон панельдерден құрастырылған ғимараттардың жаңа сөздері, олар коммунистік дәуірде Шығыс блогында кеңінен қолданылған. Аудан негізінен тұрғын үйлерден құралғандықтан, оның анық орталығы жоқ. Жоғары қылмыс деңгейі мен есірткі саудасы салдарынан Петржалканы кейде Братиславаның Бронксі деп атаған, бірақ 2008 жылға қарай қылмыс деңгейі басқа аудандармен салыстырылатын болды. Елдегі өзін-өзі өлтіру көрсеткіші ең жоғары осы ауданда тіркелген. Маңызды мекемелердің қатарында Incheba конгресс-көрме орталығы және Петржалка теміржол стансасы бар. Янка Краля саябағы – Еуропадағы ең көне қалалық саябақтардың бірі. Сондай-ақ, 1828 жылы құрылған және Братиславаның ең көне театрларының бірі болып табылатын Арена театры да бар. Петржалка көбінесе төбелері мен таулары жоқ жазық жер. Малы және Вельки Драждяк деп аталатын екі көл бар, олар жүзу, балық аулау және демалыс үшін пайдаланылады.

Білім беру және спорт

Экономика университеті Петросалкада орналасқан, оның кампустары Братиславаның әртүрлі аймақтарында орналасқан. Ауданның басқаруында 11 бастауыш мектеп және 19 балабақша бар. Гимназиялық орта мектептерге мемлекеттік басқарылатын Альберт Эйнштейн және Панкухова 6 гимназиялары, сондай-ақ жеке Меркурий гимназиясы кіреді. Петросалкада словак мәдениеті мен ұлттық сананың қалыптасуына маңызды үлес қосқан Евангеликалық Лицей лютерандық білім беру мекемесі де орналасқан. Сондай-ақ, аудан "Артмедиа Братислава" футбол клубымен де танымал, ол 2005-06 жылғы УЕФА Чемпиондар лигасына қатысқан.

Жол

Петржалка Братиславаның қалған бөлігімен бес көпір арқылы байланысты, оның үшеуі жергілікті көлік үшін (Nový Most, Starý most және Most Apollo) ал екеуі халықаралық көлік үшін (Lafranconi Bridge және Prístavný most) пайдаланылады. 2009 жылдың 1 қаңтарынан бастап Starý most қоғамдық көлік, велосипедтер және жаяу жүргіншілерден басқа барлық көлік үшін жабылды. Петржалка D1 және D2 тас жолдарының тоғысқан жеріне жақын, ірі халықаралық тас жол торабында орналасқан. D1 және D2 тас жолдарының қиылысының жанында Viedenska cesta бойымен Австрияға шекарадан өту бар. Австриядағы шекара өткізу пункты жақын жердегі осы аттас қаланың атымен Берг деп аталады. Словакия 2007 жылдың 21 желтоқсанында Шенген аймағына қосылғаннан бастап шекара бақылауы тоқтатылды.

Теміржол

Братислава Петржалка теміржол станциясы ауданның батыс жағында орналасқан және көбінесе халықаралық бағыттардағы пойыздарға, сондай-ақ 1999 жылдан бері Вена қаласына және одан келетін пойыздарға пайдаланылады.

Қоғамдық көліктер

Автобустар Петржалканы басқа аудандармен байланыстырады. 1989 жылы метро құрылысы басталды, бірақ "Барқыт революциясы" басталғаннан кейін көп ұзамай тоқтатылды. Оның орнына жоғары жылдамдықты трамвай (жеңіл рельстік көлік) желісі жоспарланды, бірақ оның құрылысы бірнеше рет кейінге шегерілді, себебі ол Старый Мост көпірін толыққанды қайта жаңартуды талап етті. Бір кезде ол 2013 жылдың жазында басталуы тиіс еді. Көпір арқылы трамвайлардың сынақ жүрісі 2016 жылдың ақпан айында жүзеге асырылды. Трамвайдың ресми жұмысы 2016 жылдың 8 шілдесінде басталды.