Кіріспе
Ресейлік чехословакиялық ағылшын шахматшысы Вера Францевна Менчикова (Вера Францевна Менчик, Vera Frantsevna Menchik; 16 ақпан 1906 – 26 маусым 1944), негізінен Англияда тұратын ресейлік шахматшы. Ол 1927 жылдан 1944 жылға дейін әйелдер арасындағы әлем чемпионы атанды және осы титулды ең ұзақ сақтап қалды, чемпионатты сегіз рет жеңіп алды, көбінесе дөңгелек жүйедегі турнирлерде. Әйелдердің көбінесе басқа әйелдермен ғана жарысқан дәуірде, Менчик әлемнің ең үздік ойыншыларымен шеберлік деңгейіндегі турнирлерде өнер көрсеткен алғашқы және жалғыз әйел болды. Менчик Мәскеуде чех әкесі мен ағылшын анасынан дүниеге келді. Ол 14 жасында мектепте шахмат ойнауды бастады, көп ұзамай Ресей революциясы оның отбасын Ресейден Англияға көшіруге мәжбүрледі (1921 жыл). 1923 жылы ол Хастингс шахмат клубына қосылды, онда Джеймс Дрюит және Геза Марочимен бірге жаттығулар жасады. Менчик 1925 жылы британдық әйелдер чемпионы Эдит Прайсты екі матчта жеңіп, елдегі ең үздік әйел шахматшысы ретінде танылды, ал 1927 жылы әйелдер арасындағы әлем чемпионатында жеңіске жетті. Менчик 1928 жылдан бастап шеберлік деңгейіндегі турнирлерге қатыса бастады. 1929 жылы Рамсгейтте Акиба Рубинштейнмен екінші орынды бөліскеннен кейін, ол келесі он жыл бойына осы элиталық шараларға, соның ішінде жергілікті Гастингс конгресіне тұрақты түрде шақырылатын болды. Оның ең жақсы нәтижесі 1931/32 жылдары болды, ол болашақ әлем чемпионы Макс Эуэ және Мир Сұлтан Ханды жеңді. Карьерасының соңында Менчик әйелдер арасындағы әлем чемпионатында өзінің дәуіріндегі ең үздік әйел шахматшысы Соня Графқа қарсы жеңіске жетті. Менчик 1944 жылы қайтыс болғанға дейін белсенді өмір сүрді, ол екінші дүниежүзілік соғыс кезінде үйін қиратқан неміс авиасоққысында қаза тапты. Менчик соғысқа дейін әйелдер арасындағы әлем чемпионатында кемінде 59 ойынды қатарынан жеңіп, үстемдік құрды. Оның ерлерге қарсы жеңістерінің арасында Эуэге қарсы екі жеңіс және оған қарсы оң көрсеткіш, сондай-ақ Халықаралық шебер (IM) атағын алған Джордж Томасқа қарсы 29 белгілі ойында оң көрсеткіш болды. Менчик жеңген шеберлік деңгейіндегі шахматшылар Вера Менчик клубының мүшелері болды, оның құрамында Грандмастер (GM) атағын немесе оған тең баламасын алған алты ойыншы бар еді. Әйелдер шахмат олимпиадасының жеңімпаздарына берілетін кубок оның құрметіне Вера Менчик кубогы деп аталды.
Vera Francevna Mencikova (Вера Францевна Менчик, Vera Frantsevna Menchik; ; 16 February 1906 – 26 June 1944), was a Russian born Czechoslovak chess player who primarily resided in England. She was the first and longest reigning Women's World Chess Champion from 1927 to 1944, winning the championship eight times primarily in round robin tournaments. In an era when women primarily competed against other women, Menchik was the first and only woman competing in master level tournaments with the world's best players. Menchik was born in Moscow to a Czech father and English mother. She began playing chess competitively in school at age 14 not long before the Russian Revolution led her family to leave Russia and move to England in 1921. She joined the Hastings Chess Club in 1923, where she began training with James Drewitt and Géza Maróczy. Menchik established herself as the best female player in the country in 1925 by defeating the British women's champion Edith Price in two matches, and then the world by winning the inaugural Women's World Chess Championship in 1927. Menchik began competing in master level tournaments in 1928. Following her first big success at Ramsgate in 1929 when she shared second place with Akiba Rubinstein, she was regularly invited to these elite events for the next decade, including the local Hastings Congress. Her best result in the Hastings Premier tournament was in 1931/32 when she defeated future world champion Max Euwe and Mir Sultan Khan. Late in her career, Menchik won a lone Women's World Championship match against Sonja Graf, the next leading female player of her era. Menchik was active up until her death in 1944, when she was killed in a German air raid that destroyed her home during the Second World War. Menchik was the dominant female chess player before the war, winning at least 59 games in a row at the Women's World Championship tournaments. Highlights of her successes against male players included two victories and a positive score against Euwe and a positive score in 29 known games against George Thomas, who received the International Master (IM) title. Master level players that Menchik defeated were said to be members of the Vera Menchik Club, which included six players who received the Grandmaster (GM) title or the honorary equivalent. The trophy for the winning team at the Women's Chess Olympiad is named the Vera Menchik Cup in her honour.
Ерте өмірі және өмірбаяны
Вера Менчикова 1906 жылдың 16 ақпанында Мәскеуде Ольга мен Франтишек Менчиктердің отбасында дүниеге келді, олардың бірі ағылшын, екіншісі чех болатын. Оның бір-екі жылдан кейін дүниеге келген шахматшы әпкесі Ольга болды. Оның анасы мен әкесі де ресейлік дворяндардың иеліктерінде жұмыс істеді. Анасы иелерінің балаларына жеке репетиторлық жасаған гувернантка болса, әкесі олардың иеліктерін басқарды. Анасының ата-анасы бұрыннан Ресейде тұрған, ал анасының әкесі Артур мақта-мата өндірісімен айналысты. Вераның әкесі 1904 жылы ағасы шақырғаннан кейін Ресейге келіп, оның тоқыма фабрикасында механик болып жұмыс істеді. Кейіннен әкесі диірменге ие болып, қайтадан механик болып жұмыс істеді. Ол турнирдің «өзіне спорттық рух сыйлағанын» айтты. Жыл соңында ол 1950 жылы Грандмастер (GM) атағын алған венгр Геза Марочиден жеке сабақтарды бастады. Бұл оқу оны сол кезде ресми оқытылған жалғыз әйел шахматшының бірі етті. Менчик 1924 жылдың басына дейін Марочипен жұмыс істей алды, содан кейін ол Англиядан АҚШ-қа кетті. Осы кезде ол Дрюитпен оқуын жалғастырды. Марочимен қысқа ғана уақыт оқығанмен, ол оны жоғары деңгейде бәсекелесуге шабыстандырды. Бір жылдан кейін Менчик Прайспен үнемі кездесіп, кімнің жақсырақ екенін анықтады. Екеуі де 1924/25 жылғы Гастингс Рождестволық турнирінде бірінші сыныптағы бөлімдерінде екінші орынды иеленді. Олар бірінші сыныптағы ең үздік әйелді анықтау үшін плей-офф өткізді, бірақ ойын тең аяқталды. Осы теңдік және Менчик британдық әйелдер шахмат чемпионатында қатыса алмауына байланысты, өйткені ол азамат емес еді, Прайс Менчикке матчқа шақырды. Олар сәуір және маусым айларында өткен бес ойындық екі матч ойнады. Менчик екі матчты да 3:2 есебімен жеңіп (+2–1=2 және +3–2=0), елдегі ең үздік әйел шахматшы екенін дәлелдеді. Менчик тамыз айында Стратфорд турнирінде де үлкен жетістікке жетіп, Джордж Томасқа екінші орынды иеленді. Ол Томасқа қарсы ойынды жеңіп, 8 фунт стерлинг сыйлық алды (1925 жылғы шамамен 8 фунт стерлинг қазіргі уақытта <есептелген сома> тең). Жыл ішінде Сассекс шахмат қауымдастығы Менчикты бірінші сыныпты шахматшы деп ресми түрде мойындады, содан кейін ол округтік чемпионаттың жартылай финалына өтті. Граф қара піестермен бірінші ойынды жеңіп алды, бірақ Менчик соңғы үш ойынды жеңіп, матчты жеңіп алды. Графтың көрсеткіші екеуіне Лондонда әйелдер әлем чемпионаты үшін матч өткізу мүмкіндігін талқылауға жеткілікті болды. Алайда, бұл іске аспады, себебі Граф Пауль Хьюакерге 0:6 есебімен жеңіліп, беделін түсірді, ал Хьюакер бәсекелі шахматшы емес, шахмат композиторы ретінде жақсы танымал еді. Менчик ойнаған кезеңде шебер ретінде қабылданған жалғыз әйел болды. Графтың шабуылдаушы тактикалық ойын стилі Менчиктың пассивтік стиліне толыққанды қарсы болды. Менчик Графқа қарсы +15–3=5 есебімен үстемдік құрды. Графтан басқа, Прайс әлем чемпионы болмай тұрып, Менчикке қарсы бірнеше рет жеңіске жеткен жалғыз әйел шахматшы болды. Менчикке қарсы жеңіске жеткен басқа әйелдер – әйелдер әлем чемпионатында Уолли Хеншель және Элейн Саундерс. Менчикте FIDE атағы болған жоқ, өйткені FIDE оның қайтысынан кейін 1950 жылы ғана Грандмастер және Халықаралық шебер атақтарын орнатты және ешқашан қайтыс болған адамға атақ берген емес. Менчик GM деңгейіндегі ойыншыларға қарсы шамамен 25% және IM деңгейіндегі ойыншыларға қарсы 50% жақын рекордты көрсетті. Осылайша, ол жалпы IM деңгейіндегі ойыншы ретінде танылады. Макс Эуэ оның жеңген немесе тең ойнаған жалғыз әлем чемпионы болды, бірақ ол бұл жетістікті (1930 және 1931 жылдары) Эуэ әлем чемпионы болғанға дейін қол жеткізді. Ол үнемі кездескен басқа әлем чемпиондары – Капабланка мен Алекхин, олар оған қарсы тиісінше тоғыз және сегіз ойынның бәрін жеңді. Дегенмен, Капабланка да, Алекхин де Менчиктың қабілетін үнемі мақтап отырды. 1932 жылы «шахматты жақсы ойнайтын әйелдер бар ма?» деген сұраққа Капабланка: «Бір. Оның есімі Вера Менчик. Ол маған қарсы ойнады және өте күшті».
Вера Менчик клубы
Менчикке жеңілген шебер деңгейіндегі ойыншылар "Вера Менчик клубының" "мүшелері" деп аталды, бұл терминді осы жоғары деңгейдегі ойыншылар да, баспасөз де қолданды. Бұл идея 1929 жылы Карлсбад турнирінде пайда болды, онда Альберт Беккер Менчик алғашқы турда жеңілгеннен кейін оны мазақтау үшін осы ұсынысты жасады. Ол сондай-ақ Менчикпен тең ойнаған ойыншыларды "үміткер мүшелер" деп санауды ұсынды. Сол турнирге дейін шахмат журналисі Ханс Кмох та Менчик үш ұпайдан астам жинаса "балерина болып сахнаға шығатынын" айтып, оны қысымға алды. Бекер үшінші турда Менчикке жеңілгеннен кейін клубтың алғашқы мүшесі атанды. Менчик Карлсбадта дәл үш ұпай жинағанымен, Кмох оның мәлімдемесіне және турнирдің ортасындағы Менчик өнеріне өкініш білдірді. Быкова мен Рубцова да әйелдер арасындағы әлем чемпионы болғанда IM атағын алды. Гаприндашвили мен Чибурданидзе Меңчиктен кейін ең күшті әйелдер шахматшылары деп есептелді, себебі олар екеуі де он жылдан астам титулды сақтап, ашық турнирлерде сәтті өнер көрсетті. Олар Грандмастер атағын алған бірінші және екінші әйелдер болды. Вера Менчик әйелдер шахматындағы ең үздік ойыншы болғандықтан, оның пассивті позициялық стилі әйелдердің шабуылдауға және тактикалық ойынға қабілетсіз деген стереотипке әкелді. Қазіргі шахматта кері стереотип бар, және ең күшті әйел шахматшылары шабуылдау стиліне бейім деп саналады. Бұл агрессивті стильдер Гаприндашвилимен, кейіннен Джудит Полгармен байланысты болды, соңғысы тарихытағы ең үздік әйел шахматшысы ретінде мойындалды. Полгардың өзі де ұзақ мерзімді стратегиялық ойын стиліне қабілетті.
Құрметтер
Менчик 2011 жылы Әлемдік шахматтар даналығы залына енгізілді. Ол 16-шы және алғашқы әйел болды. 1957 жылы ФИДЕ Әйелдер шахмат Олимпиадасын өткізе бастағанда, алтын медаль жеңген командаға арналған чемпиондық кубок Вера Менчик кубогы деп аталды. ФИДЕ оның қайтысының 50 жылдығын мерекелеу үшін 1994 жылды «Вера Менчик жылы» деп жариялады. Менчик бірнеше елдің пошта маркаларында бейнеленген, соның ішінде 1996 жылы Чехияда. Англия шахмат федерациясы 2022 жылы Лондонда Каплин Менчикті еске алу турнирін ұйымдастыра бастады, ол Менчик және демешісі Каплин Системінің құрметіне аталды. Алғашқы турнирде 10 ойыншы қатысқан дөңгелек жүйесіндегі әйелдер турнирі өтті, бұл төмен дәрежелі және дәрежесі жоқ ойыншыларға Әйелдер арасындағы халықаралық шебер (WIM) және Әйелдер арасындағы үлкен шебер (WGM) атақтарын алуға мүмкіндік берді. Бұл 1994 жылы Мейдстоунда «Вера Менчик жылы» атымен өткен ашық турнирден кейін Англияда Менчикке арналған алғашқы еске алу турнирі болды. Менчик қайтыс болған жағдайларға байланысты, оның көптеген марапаттары сақталмады. Хастингс шахмат клубы Менчик әйелдер әлем чемпионы ретінде ұзақ жылдар бойы билік еткенін құрметтейтін алтын медалін көрсетеді. Медаль оның қарындасының күйеуінің қолында болған.
Отбасы
Менчик 1937 жылдың қазан айында Руфус Генри Стритфилд Стивенсонға тұрмысқа шықты, ол кезде оған 31, күйеуіне 59 жас болған. Ол өзінің атын Вера Стивенсон деп өзгертті, бірақ жарыстарда туған атын қолдануын жалғастырды. Күйеуі редактор болғандықтан, Менчик журналға әйелдер шахмат турнирлері мен әйелдер шахматына қатысты басқа да тақырыптарды көбірек жариялауға ықпал етті. Менчик пен Стивенсон күйеуі 1943 жылдың ақпан айында қайтыс болғанға дейін бес жылдан астам уақыт бірге өмір сүрді. 1940 жылға қарай оның денсаулығы нашарлай бастаған еді. Менчик пен Стивенсонның некесі мықты болған деп есептеледі. Менчиктың қарындасы Ольга да шебер шахматшы болған. Ол 1928 жылы Лондон қыздар чемпионатында бірінші орынды бөлісіп жеңіске жетті, Вера қатысуға тым ересек болғаннан кейін, плей-оффта жеңіліс тауып екінші орынға ие болды. Ольга екі рет Верамен бірге әйелдер арасындағы әлем чемпионатына қатысты. Оның ең жақсы нәтижесі 1935 жылы болды, он ойыншының арасында төртінші орынды 5½/9 ұпаймен аяқтады, бұл қола жүлдегерден жарты ұпай кем. Ол ең нашар нәтиже көрсеткен үш шахматшыны жеңіп, әпкесінен жеңіліс тауып, қалған бесеуімен тең түсті. Ольганың тағы бір қатысуы 1937 жылғы әйелдер арасындағы келесі әлем чемпионатында болды, онда ол 26 ойыншының ішінде 6½/14 ұпаймен 17-ші орынды бөлісті. Бұл жолы турнир швейцарлық жүйеде өткендіктен, ол Верамен кездеспеді.
Жұмыс
Менчик негізінен шахматқа байланысты жұмыстар арқылы күнкөріс жасады. Ол толық уақытты кәсіби шахматшы болмаса да, жарыстарда жеңіп алған қарапайым сыйлық ақшасына шахмат сабақтары беріп, түрлі журналдарда шахмат редакторы болып, сондай-ақ түрлі шахмат клубтарында төрағалық ету арқылы табыс тапты. Ол бірнеше адаммен бірдей шахмат көрсетілімдерін ұйымдастырып та ақша тапты. Менчик Уильям Винтермен бірге «Social Chess» журналының редакторы болды, ал кейін Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде «Chess» журналында ашылулар бойынша мақала жазып, ойын редакторы болып жұмыс істеді. Соғыс жылдары 1939 жылдың қыркүйегінде Менчик Лондондағы Британдық Ұлттық шахмат орталығының директоры болып тағайындалды. Ол бұл қызметте шамамен бір жыл бойы болды, бірақ ғимарат неміс Люфтваффесінің Лондонды бомбалауы салдарынан өртенді. Осы бомбалаудан кейін Менчик Батыс Лондон шахмат клубына қосылды. Соғыс кезінде шахмат сабақтарына сұраныс азайғанда, Менчик бридж картасымен ойнау сабақтарын беріп те ақша табуға тырысты.
Кейіпкер
Менчик әдетте жақсы мінезі мен басқа адамдарға деген қызығушылығы үшін көпке ұнады. Оның танымалдылығы оның турнирлерге жиі шақырылуының бір себебі болды. Менчик, көптеген IM деңгейіндегі ойыншылар сияқты, әлемнің үздік ойыншыларымен және GM деңгейіндегі ойыншылармен салыстырғанда шахматқа толыққанды берілмеуді көздеді. Менчиктің мансабындағы ең маңызды екі жарысы – Карлсбад пен Мәскеуде өткен турнирлер, олар оның байланысы бар басқа екі елде ұйымдастырылды. Бұл турнирлерде Менчик біріншісінде әкесін көріп, екіншісінде қаланың әртүрлі көрікті жерлерін аралады, бұл оның осы жарыстарда соңғы орынға ие болуына әсер еткен болуы мүмкін. Менчиктің басқа да хоббилеріне театр мен киноға бару, теннис ойнау және сазбалшықтан түрлі бұйымдар жасау кірді.
Өлім
Менчик 1944 жылғы 26 маусымда Лондонның оңтүстігіндегі үйі Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде V-1 ұшатын бомбаларының алғашқы шабуылдарының бірінен тікелей соққы алып қирағанда қаза тапты. Оның әпкесі мен анасы да шабуыл кезінде қаза тапты, себебі барлық отбасы үйлерінің жертөлесіне паналаған. Олардың арт жағындағы бомбалық баспана немесе жақын маңдағы Клэпхем Норд метро станциясының астындағы баспана болды, екеуі де шабуылдан аман қалды. Дегенмен, олардың осы паналарга жетуге уақыты жететін-жетпейтінін білмеді. Бұл ұшатын бомбалар – неміс Люфтваффесінің Манш арқылы бірнеше ай бойы, 13 маусымнан бастап, Менчик қаза болғанға екі апта бұрын қазан айына дейін атқан басқарылатын зымырандар еді. Олардың орташа қашықтығы 160 мильді құрады, бірақ нақты нысанаға бағыттау үшін тым дәлсіз болды. Осы шектеуге байланысты, олар алыстан кездейсоқ азаматтарды өлтіру және халық арасында үрей туғызу мақсатымен қолданылды. Менчиктер шамамен жарты жылға созылған бомбалау кезінде қаза тапқан 6000-нан астам адамның арасында болды. Бомба Менчиктердің үйін қиратқандықтан, Вераның өміріне қатысты көптеген жазбалар, оның ішінде ойын нәтижелері, жазбалары мен жүлделері де шабуылда жоғалып кетті. Аман қалған наградалардың бірі – 1939 жылы әлем чемпионы атағын алғаннан кейін 12 жылдық билігін құрметтеу үшін алған зақымдалған алтын медалі еді.
Гастингс конгрессі
Менчик өзінің мансабының көп бөлігінде әр түрлі деңгейдегі дөңгелек робин бөлімдерінен тұратын Гастингс Рождестволық конгресінің жыл сайынғы қатысушысы болды. + Жыл Секция Ойыншылары Ж Ж С Ж Ойын қорытындысы Орын 1923/24 Бірінші сынып (сек. А) 10 3 5 1 3½/9 =7 1924/25 Бірінші сынып (сек. 2) 8 4 1 2 5/7 2 1925/26 Майор 10 1 4 4 3/9 =7 1926/27 Майор Резерв 10 5 1 3 6½/9 =1 1927/28 Майор Ашық А 10 3 4 2 4/9 7 1928/29 Премьер Резерв 10 3 5 1 3½/9 8 1929/30 Премьер 10 2 4 3 3½/9 9 1930/31 Премьер 10 2 5 2 3/9 8 1931/32 Премьер 10 3 4 2 4/9 =5 1932/33 Премьер 10 2 4 3 3½/9 =6 1933/34 Премьер 10 2 6 1 2½/9 8 1934/35 Премьер 10 1 4 4 3/9 8 1936/37 Премьер 10 0 4 5 2½/9 =9 Түсіндірме: Есеп – ұпай саны ойын санына бөлінген, мұнда жеңіс (Ж) – 1 ұпай, жеңіліс (С) – 0 ұпай, ал тең түсу (Д) – ½ ұпай. Бірдей орындар "=" белгісімен көрсетілген.
Key: Score is the number of points scored divided by the number of games, where a win (W) is 1 point, a loss (L) is 0 points, and a draw (D) is a ½ point. Places that were shared are indicated with "=".
Менчик пен Граф, Семеринг 1937
Вера Менчик – Соня Граф, 1937 жылғы әйелдер әлем чемпионаты матчы: 14-ойын; Жартылай славян қорғанысы. Менчиктің 1937 жылғы матчта Графқа қарсы тоғыз жеңісінің соңғысы. Бұл ойын Менчиктің соңғы қозғалысымен ерекшеленеді – ол керемет тактикалық тәсілмен ладьяны құрбан етуге ұсыныс жасайды, соның ішінде патшаны мәжбүрлі матқа салу қатерімен ханышаны құрбан етуге дайын. Менчик туралы өмірбаянның авторы Роберт Таннер ойынға түсініктемелер берген, олардың бір бөлігі төменде келтірілген. 1. c4 e6 2. Nc3 d5 3. d4 Nf6 4. Nf3 Nbd7 5. e3 c6 6. Bd3 Be7 7. O-O O-O 8. e4 dxe4 9. Nxe4 Nxe4 10. Bxe4 Nf6 11. Bc2 c5 12. dxc5 Qa5 13. Be3 Bxc5 14. Bd2 Qc7 15. Bc3 Be7 16. Qe2 b6 17. Ng5 g6 18. Qf3 Bb7 19. Qh3 h5 20. Rad1 Ng4 21. Rd7 ("Мағынасы 21. Qxh5 сәтсіз болады, себебі 21...Qxh2+ және материал жоғалады. Ойында, егер 21.Qxd7 болса, 22. Qxh5! және h7 немесе h8-де мат болады, қажет болған жағдайда слон немесе ферзь қолданылады. Егер 21.Qc6 болса, ақ 22. Rxe7 ойнайды және 23. Rxb7 қауіпті жаңартады. Ең әдемі комбинациялардың біріне тап болған қара ойнаудан бас тартты.") 1–0.