Оңтүстік және Оңтүстік-Шығыс Азия мифологиясындағы табиғат рухтары: Якшалар және Якшинилер
Yaksha
Жақшалар – Оңтүстік және Оңтүстік-Шығыс Азия мифологиясындағы су, өсімдіктер, орман және қазынамен байланысты жақсы көрініс беретін, бірақ кейде әрекеттері түсініксіз рухани жандар. 🌳✨
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Оңтүстік Азия мен Оңтүстік-Шығыс Азия мифологиясымен байланысты табиғат рухтары.
Nature spirits associated with South Asian and Southeast Asian mythologies
Якшалар (, , ) – табиғат рухтарының кең тобы, көбінесе игі ниетті, бірақ кейде ойсыз немесе болмысты, су, құнарлылық, ағаштар, орман, қазына және жабайы табиғатпен байланысты. Олар индуизм, джайнизм және буддизм мәтіндерінде, сондай-ақ Оңтүстік Азия мен Оңтүстік-Шығыс Азияның ежелгі және орта ғасырлық храмдарында қорғаушы құдайлар ретінде кездеседі. Сөздің әйелдік түрі – Якшини (, ; ). Индуизм, джайнизм және буддалық мәтіндерде якшалар екі жақты мінезге ие. Бір жағынан, якша орман мен таулармен байланысты зиянсыз табиғат перісі болуы мүмкін, бірақ якшаның еңбексіз жағы да бар, ол ракшастарға ұқсас, шөл далаларда кездесіп, жолдарда саяхатшыларды тоқтатып, жеп қоятын (бхута) түрі.
The Yakshas (, , ) are a broad class of nature spirits, usually benevolent, but sometimes mischievous or capricious, connected with water, fertility, trees, the forest, treasure and wilderness. They appear in Hindu, Jain and Buddhist texts, as well as ancient and medieval era temples of South Asia and Southeast Asia as guardian deities. The feminine form of the word is or Yakshini (, ; ). In Hindu, Jain and Buddhist texts, the yakṣas have a dual personality. On the one hand, a yakṣa may be an inoffensive nature fairy, associated with woods and mountains; but there is also a darker version of the yakṣa, which is a kind of (bhuta) that haunts the wilderness and waylays and devours travellers, similar to the rakṣasas.
Ертедегі якшалар
Якшалар индуизм, джайнизм және буддалық мәтіндерде кездеседі. Маурья империясы кезеңінен бірнеше монументальді якшалар белгілі. Олар шамамен б.з.д. 3 ғасырдан б.з.д. 1 ғасырына дейін саналады. Бұл мүсіндер монументальді (әдетте 2 метрге жуық биіктікте) және көбінесе олардың якша екенін көрсететін жазулармен жабдықталған. Олар Үндістандағы ең алғашқы монументальді тас мүсіндері саналады. Осы монументальді якшалардың екеуі Патнадан, біреуі Видишадан, біреуі Паркхамнан, ал Видишадан бір якшини белгілі. Яксалар бастапқыда қаланың, ауданның, көлдің немесе құдықтың қорғаушы құдайы болған болуы мүмкін. Оларға табыну, сондай-ақ нагаларға (жылан құдайларына), аналық құдайларға және аналық қасиеттерге сену, ерте үндістердің арасында пайда болған болуы мүмкін. Якшаға табыну Веда дәуіріндегі дін қызметкерлерінің құрбандықтарымен бірге жүрді. Кейіннен олар жердің және оның астындағы байлықтың күзетші құдайлары ретінде қарастырылды. Ерте үнді өнерінде еркек якшалар қаһарлы жауынгерлер немесе тоқ, мықты және аласа бойлы болып бейнеленеді. Якинилер әдемі, жас қыздар ретінде, қуанышты, дөңгелек беттерімен және толық көкірек және жамбаспен бейнеленеді.
Yakshas appear in Hindu, Jain and Buddhist texts. Several monumental yakshas are known from the time of the Maurya Empire period. They are variously dated from around the 3rd century BCE to the 1st century BCE. These statues are monumental (usually around 2 metres tall), and often bear inscriptions related to their identification as yakshas. They are considered as the first known monumental stone sculptures in India. Two of these monumental yakshas are known from Patna, one from Vidisha and one from Parkham, as well as one yakshini from Vidisha. The yakṣas may have originally been the tutelary deity of a city, district, lake, or well. Their worship, together with popular belief in nagas (serpent deities), feminine fertility deities, and mother goddesses, may have had its origin among the early Hindu people of India. Yaksha worship coexisted with the priest conducted sacrifices of the Vedic period. They were later viewed as the steward deities of the earth and the wealth buried beneath. In early Indian art, male yakṣas are portrayed either as fearsome warriors or as portly, stout and dwarf like. Yakṣiṇīs are portrayed as beautiful young women with happy round faces and full breasts and hips.
Кубера
Индуизм, буддизм және джайнизм діндерінде Кубера – байлық және гүлдену құдайы, якшалардың патшасы саналады. Ол Солтүстік (Дикапала) аймағының билеушісі және әлемді қорғаушы (Локапала) ретінде танылады. Оның көптеген атаулары оны көптеген жартылай құдайлардың билеушісі және әлемнің қазыналарының иесі деп мақтайды. Кубера көбінесе денесі дөңгелек, қымбат тастармен әшекейленген, қолында ақша құмырасы мен таяқ ұстаған күйінде бейнеленеді. Оның ваханасы (көлігі) – мангуст. Ол көбінесе байлық, сәттілік және гүлденудің индуист құдайы Лакшмимен бірге суреттеледі. Буддизмде ол Вайшраванмен теңестіріледі.
In Hindu, Buddhist and Jain Religion, Kubera, the god of wealth and prosperity, is considered the king of the yakshas. He is regarded as the regent of the North (Dikapāla) and a protector of the world (Lokapāla). His many epithets extol him as the overlord of numerous semi divine species and the owner of the treasures of the world. Kubera is often depicted with a plump body, adorned with jewels, carrying a money pot and a club. His vahana (vehicle) is the mongoose. He is often seen with Lakshmi, the Hindu goddess of wealth, fortune and prosperity. In Buddhism, he is equated with Vaiśravaṇa.
Джайнизмде
Джайнистер негізінен ішкі құштарлықтарды жеңіп, мокшаға жеткен Ариханттар мен Тиртанкаралардың құлшылық мүсіндерін сақтайды. Якшалар мен якшинилер джиннің мүсінінің екі жағында жұп болып табылады, олар қорғаушы құдайлар рөліндегілер. Якша, әдетте, джин мүсінінің оң жағында, ал якшини сол жағында орналасады. Олар джинге адал жандар ретінде қарастырылады және үстімізден тыс күштерге ие. Олар да дүниелік жандар сияқты туып-өліп, қайта туу циклінде жүреді, бірақ үстімізден тыс күштері бар. Харивамсапурана (783 ж.) оларды Шасандеваталар деп атайды. Алғашқыда якшалардың арасында Манибхадра және Пурнабхадра якшалары, ал якшинилердің арасында Бахупутрика танымал болды. Якша Манибхадраға Тапа Гаччаға жататын джайнистер табынады. X-XIII ғасырларда якша Саарванбути, немесе Сарвахна және якшинилер Чакрешвари, Амбика, Падмавати және Джаваламалини отан танымал болды, сондықтан оларға арналған жеке храмдар салынды. Якшалар мен якшинилер Муртипуджака Шветамбара және Биспанти Дигамбара джайнистерінің арасында кең таралған. Дигамбара Терапант қозғалысы оларға табынуға қарсы. Муртипуджака Шветамбаралардың арасында Тристутик Гачча сектасы (тарихи тұрғыдан Силагана мен Девабхадра құрған, және Раджендрасури ұйымдастырған қазіргі секта) шрута деваталарға табынуға қарсы.
Jains mainly maintain cult images of Arihants and Tirthankaras, who have conquered the inner passions and attained moksha. Yakshas and yakshinis are found in pair around the cult images of Jinas, serving as guardian deities. The yaksha is generally on the right hand side of the Jina image while the yakshini is on the left hand side. They are regarded mainly as devotees of the Jina and have supernatural powers. They are also wandering through the cycles of births and deaths just like the worldly souls, but have supernatural powers. The Harivamsapurana (783 CE) refers to them as Shasandevatas. Initially among the yakshas, Manibhadra and Purnabadra yakshas and Bahuputrika yakshini were popular. The yaksha Manibhadra is worshipped by the Jains affiliated with the Tapa Gachchha. During tenth and thirteenth centuries yaksha Saarvanubhuti, or Sarvahna and yakshinis Chakreshvari, Ambika, Padmavati, and Jwalamalini became so popular that independent temples devoted to them were erected. Yakshas and yakshinis are common among the Murtipujaka Śvētāmbara and Bispanthi Digambara Jains. The Digambara Terapanth movement opposes their worship. Among the Murtipujaka Śvētāmbaras, the Tristutik Gaccha sect (both historical founded by Silagana and Devabhadra, and the modern sect organised by Rajendrasuri) object to the worship of shruta devatas.
Өлеңдерінде
Мысалы, Калидасаның "Мегадута" поэмасында якша баяндаушысы – жоғалған жақынына сағынышпен махаббат сезінген романтикалық тұлға. Керісінше, индуистік "Якшапрашнах" ("Якшаның сұрақтары") диалогында ол Юдхиштхираға сын сақтайтын көлдің қорғаушы рухы болып келеді. Шри-Ланканың "Махавамса" поэмасында жергілікті тұрғындарға Якхас деген атау берілген. Виджая ханзада Ланкапурадағы якша ханшайымы Кувенидің сарайымен кездесіп, оларды бағындырды.
In Kālidāsa's poem Meghadūta, for instance, the yakṣa narrator is a romantic figure, pining with love for his missing beloved. By contrast, in the didactic Hindu dialogue of the Yakṣapraśnāḥ "Questions of the Yakṣa", it is a tutelary spirit of a lake that challenges Yudhiṣṭhira. In Mahavamsa poem of Sri Lanka, a local population is given the term Yakkhas. Prince Vijaya encountered the royalty of the yakkhas' queen, Kuveni, in her capital of Lanka pura and conquered them.
Таиландта
Якшалар (ยักษ์, 雅克沙) тай ғибадатханалары мен сәулет өнерінің маңызды бөлігі болып табылады. Олар 14 ғасырдан бері елдің барлық будда ғибадатханаларының қақпаларын күзетушілер ретінде кең таралған. Якша-қорғаушылардың керамикалық мүсіндері 14-16 ғасырлар аралығында, Сукхотай және Аюттая кезеңдерінде Таиландтың солтүстігіндегі бірнеше пеш кешендерінде жасалған. Олар көбінесе ерекше бет пішінімен, үлкен, дөңгелек, көздері шығырлы және тістері ұзын, сондай-ақ жасыл түсті терімен бейнеленеді. Якшалар мен олардың әйел теңдестері Тайландтың будда әдебиетінде, мысалы, «Он екі қарындас» және «Пхра Апай Мани» шығармаларында жиі кездеседі. Якшалар – огрелер, алыптар және огрессалар ретінде тай фольклорында да кездеседі. «ย ยักษ์» (йо-як) сонымен қатар тай алфавитінің 34-ші әрпі – «ย» әрпін атау үшін иллюстрация ретінде қолданылады, осы әріпті жаттау үшін тай балалары дәстүрлі әріптік белгілерді пайдаланады.
Yakshas (ยักษ์, ) are an important element in Thai temple art and architecture. They are common as guardians of the gates in Buddhist temples throughout the country since at least the 14th century. Ceramic sculptures of guardian yakshas were produced in Thailand, during the Sukhothai and Ayutthaya periods, between the 14th and 16th centuries, at several kiln complexes in northern Thailand. They are mostly depicted with a characteristic face, having big round bulging eyes and protruding fangs, as well as a green complexion. Yakshas and their female counterparts are common in the Buddhist literature of Thailand, such as in The Twelve Sisters and Phra Aphai Mani. As ogres, giants, and ogresses, yakshas are present as well in Thai folklore. "ย ยักษ์" (yo yak) is also used as an illustration in order to name the letter ย, the 34th consonant of the Thai alphabet, according to the traditional letter symbols Thai children use to memorise the alphabet.