Кіріспе
Яма (деванагари: यम) – индустардың өлім, дхарма, оңтүстік бағыты және жер асты әлемінің құдайы. Ригведалық индуистік құдайлардың ең ерте қатарына жататын Яма, Ведаларда алғашқы өлген адам деп есептеледі. Осылайша, ол қайтыс болғандардың билеушісі атанды. Тхеравада буддизмінің Пали канонында еске алынған Яма кейіннен Шығыс Азия, Оңтүстік-Шығыс Азия және Шри-Ланка будда мифологиясына Дхармапала ретінде енді. Ол сикхизмде де періште ретінде танылады.
Yama (Devanagari: यम) is the Hindu deity of death, dharma, the south direction, and the underworld. Belonging to an early stratum of Rigvedic Hindu deities, Yama is said to have been the first mortal who died in the Vedas. By virtue of precedence, he became the ruler of the departed. Mentioned in the Pāli Canon of Theravada Buddhism, Yama subsequently entered Buddhist mythology in East Asia, Southeast Asia and Sri Lanka as a Dharmapala. He is also recognized in Sikhism as an angel.
Өмірбаян
Яма – индуизмдегі өлім мен әділдік құдайы, ол заңды орнату және күнәкарларды жазалауға жауапты. Яма – пантеондағы ең көне құдайлардың бірі, оның ең алғашқы кейіптері Ригведада кездеседі. Одан бері ол маңызды құдай болып қала берді, индуизмнің ең маңызды мәтіндерінде, соның ішінде Рамаяна, Махабхарата және Пураналарда кездеседі. Яма – оңтүстік бағытын қорғауға тағайындалған Локапалалардың (бағыттардың сақшылары) бірі. Яма төрт қолға, ұзын тістерге, ашулы мінезі бар дауылды бұлттардың түсіне ие; оттан тұратын гүл шоғымен оранылған; қызыл, сары немесе көк түсті киім киген, су бұқасына мініп, семсер, арқан және тоқмақ ұстап, күнә жасағандардың жанын ұстайды. Аңыздарда ол өмірмен байланысты өзен құдайы Ямунаның егізі, Күн құдайы Сурья мен Сараньюдың ұлы ретінде сипатталады. Ямунадан басқа, оның Ашвиндар, Шани, Шраддхадева Ману, Реванта және Тапати сияқты көптеген туыстары бар. Оның маңызды көріністері Пандавалар, Савитри Сатьяван және Маркандея данасының әңгімелерінде кездеседі. Оның көмекшісі – Читрагупта, тағы бір өліммен байланысты құдай.
Буддизм
Буддизмде Яма – дхармапала, ашулы құдай немесе буддизмнің ағартылған қорғаушысы, ол дүниелік деп саналады, өлгендерді соттайды және Наракаларды ("тозақ" немесе "тазалау орны") және қайта туу циклін басқарады. Жатакаларда Наракалар Яманың мекені ретінде айтылады (пали тілінде Ямакхая, Яманивесана, Ямасадана және т.б. деп аталады). Сондай-ақ, Самсараның бәрі Яманың билігіне бағынады, ал самсарадан құтылу – Яманың ықпалынан құтылуды білдіреді. Ветарани өзені Яма патшалығының шекарасын құрайды деп есептеледі. Басқа мәліметтерде ол Уссаданираядан (пали; санскрит: Уссаданарака), төрт қайғылы жазықтықтан немесе прета әлемінен тұрады делінеді. Дегенмен, буддалық Яма индус құдайларынан өзгеше мифтер мен функцияларды дамытқан. Пали канонының буддалық аңыздарында Яма, өлгенде қарттарға, киелі рухтарға немесе ата-аналарына жамандық жасағандарды алады. Алайда, Буддхагосаның "Маджхима Никая" түсіндірмесінде Яма – виманапета, кейде азап шегетін прета. Буддизмнің басқа ағымдарында Яманың басты міндеті – тозақтың (әлем асты) тазалау аспектілерін қадағалау, ол қайта туумен ешқандай қатысы жоқ. Оның жалғыз мақсаты – он соттан өтетін рухтар арасындағы қарым-қатынасты сақтау, бұл Яманың бірнеше қытай діндеріндегі бейнесіне ұқсас. Ол кеңінен тараған және буддизмді ұстанатын әр елде белгілі, соның ішінде Қытай, Корея, Вьетнам, Жапония, Бутан, Моңғолия, Непал, Таиланд, Шри-Ланка, Камбоджа, Мьянма және Лаос.
Қытай
Қытай буддизмінде Яма жиырма Девтың (二十諸天 Èrshí Zhūtiān) немесе жиырма төрт Девтің (二十四諸天 Èrshísì zhūtiān) бірі саналады – индуизм мен даосизмнен алынған тәңірлерден құралған қорғаушы дхармапалалар тобы. Оның мүсіні әдетте Қытай буддалық ғибадатханаларының Махавира залдарында басқа тәңірлердің мүсіндерімен бірге орналастырылады. Қытай мәтіндерінде Яма тозақта уақытша орын алады, ол мертіден кейін бақылайды, содан кейін Бес жолдың генералдарымен бірге қайта тууға жіберіледі. Кейіннен Яма бесінші соттың патшасы ретінде тағайындалды, бұл мәтіндер жер асты әлемінің қалыптасуына және жүйеленудің басталуына әкелді. Жапон мифологиясында Энма О (閻魔王) немесе Энма Дай О (閻魔大王: Ұлы король Энма) мейдода, күтіп тұрған өлгендердің патшалығында жандарды соттайды. Өте қорқынышты деп танылғандар Джигокуға (地獄) жіберіледі, ол христиандық тозаққа ұқсас. Бұл жер мәңгілік еңбек пен жазаға толы. Орташа деңгейдегілер мейдода қайта тууды күтіп, белгілі бір уақыт қалдырады. Ал жоғары деңгейдегілер құрметті ата-бабаларға айналып, ұрпақтарына қараушы болады. Шығыс Азия буддизмінде Яма он екі Девтың (Jūni ten, 十二天) бірі болып табылады, олар буддалық ғибадатханаларда немесе олардың маңында қорғаушы құдайлар ретінде кездеседі. Жапонияда оны «Эмма Тен» деп атайды. Ол Буддизмнің Жапонияда және Оңтүстік-Шығыс Азияның басқа аймақтарында кездесетін басқа он бір Девқа қосылады: Индра (Тайшаку тен), Агни (Ка тен), Яма (Эмма тен), Ниррти (Расетсу тен), Ваю (Фу тен), Ишана (Ишана тен), Кубера (Тамон тен), Варуна (Суи тен), Брахма (Бон тен), Притхви (Чи тен), Сурья (Нит тен), Чандра (Гат тен).
Яван мәдениетінде
Ява мәдениетінде, әсіресе ваянгта сақталған, есік сақшысы Ямадипати бар. Адипати сөзі «билеуші» немесе «басшы» деген мағынаны білдіреді. Индуизм алғаш рет Яваға келген кезде, Яма индус мифологиясындағы Ямамен бірдей болған. Бірақ, кейіннен ислам діні индуизмді Яваның басым діні ретінде ығыстырғанда, сол кездегі Валисанга Яманың құпиясын ашты. Сөйтіп, ява тілінде Яма жаңа кейіпкерге айналды. Ол Сангьянг Исмая мен Деви Сангганидің ұлы. Ваянг жырларында Ямадипати Деви Мумпуниге үйленген. Алайда, Деви Мумпуни жерді билейтін Хянг Анантабоганың ұлы Нагататмалаға ғашық болып, соңында Ямадипатиді тастап кетті.
Иран мифологиясында
Зороастризмнің Зенд Авестасында осыған ұқсас кейіпкер "Има" деп аталады. "Има" айтылуы авестан тіліне тән; көптеген иран тілдерінде, соның ішінде көне парсы тілінде, бұл есім "Яма" деп айтылған. Авестада Иманың алғашқы өлімді адамдардың бірі және адамдардың ұлы патшасы ретіндегі бейнесіне ерекше мән беріледі. Уақыт өте келе, *Ямашаита әлемнің ерте замандағы ең ұлы шахтарының бірі ретінде танымал Жамшед немесе Жамшидке айналды. Зороастризм және индуизм мифологиясында Ямалар екі төрткөзді иттің көмегімен тозақты күзетіп сақтайды. И. М. Стеблин-Каменскийдің пікірінше, Имаға табыну финно-угорлық халықтарында да қалыптасқан. Бұл теория бойынша, фин тілінде Яма құдай культі Джумулаға, ал коми тілінде Жомаға айналған. Осы гипотезаға сәйкес, венгрлер де осы культтан "вара" сөзін қарыз алып, одан "vár" – 'бекініс' және "város" – 'қала' сөздері пайда болған. (сол жерде)
Калаша мәдениеті
Яма – Калаша және бұрын Нуристан халықтары құрмет тұтқан маңызды құдай, бұл оның ежелгі индуизмдегі маңыздылығын көрсетеді. Үндістанның солтүстік-батыс аймағындағы Сват (Сувасту) өңірінде Читрал өзені бойында Читрал ауданы орналасқан. Аталған аймақта, басқа тілдермен қатар, Читрали және Калаш тілдері де қолданылады. Қызықтысы, осы аймақта сақталған ежелгі индуизмнің кейбір түрлерінде де белгілі бір құдайлар әртүрлі қауымдарда немесе тайпаларда ғана құрметтелген. Тек бір құдай ғана барлық елде Жаратушы ретінде құрметке ие болды, ол – ежелгі индустардың Ямараджа құдайы, Камвириде ол Имро деп аталады. Ежелгі аймақтың Гилгит-Балтистан, Кашмир және Нуристан сияқты көршілес аймақтармен тарихи және мәдени байланыстары болған.