Кіріспе
Шотландиядағы Ардроссан (/ɑr/'d//r//ɒ//s//ən/; ) – Шотландияның оңтүстік-батысындағы Солтүстік Айршир жағалауында орналасқан қала. Қаланың халқы 10 670 адамды құрайды және Солткоатс және Стивенстон қалаларымен бірігіп, "Үш қала" деп белгілі конгломерацияны құрайды. Ардроссан Клайд шығанағының шығыс жағасында жатыр. Қала – материктік Шотландиядан Арран аралына қатынайтын Caledonian MacBrayne паромдарының басты терминалы.
Ardrossan (/ɑr/'/d//r//ɒ//s//ən/; ) is a town on the North Ayrshire coast in southwestern Scotland. The town has a population of 10,670 and forms part of a conurbation with Saltcoats and Stevenston known as the 'Three Towns'. Ardrossan is located on the east shore of the Firth of Clyde. The town is the main terminal of Caledonian MacBrayne ferry services operating from mainland Scotland to the Isle of Arran.
Тарих
Ардросанның тамыры 1140 жылы Симон де Морвилл салған «Кеннон төбесі» қамалының құрылысына байланысты. Қала мен оның жері Баркли әулетіне (Крейг деп те аталады) және 14 ғасырға дейін олардың ұрпақтарына өтті. 14 ғасырда Готфри Баркли де Ардросанның мұрагерсіз қайтысымен Эглинтон әулетіне көшті. Ардросан бароны, сэр Фергус Баркли, Ібіліспен сөз байласыпты және бірде Ібіліске құмнан арқан жасауды тапсырған. Ібіліс орындамағандықтан, ашуланып қамалға өкшесімен соққан да, петросоматоглиф – тасқа басылған ізі қалған. Қамал 1648 жылға дейін тұрды, содан кейін Оливер Кромвельдің әскері оны қиратқан, көптеген тас материалдарын Айрге алып келіп, Монтгомеристон бекінісін салған. Кромвель бекінісінің қираған қалдықтары әлі де тұр, бірақ шөптесіп, қауіпті күйде. 1759 жылы 10-шы Эглинтон графы Ардроссанда Cadzow малдарынан ежелгі ақ немесе Чиллингхам тұқымының малдарынан сақтап, ерекше мал шаруашылығын құрды. 1820 жылы қалған малдар таратылды. Осы шаруашылықтағы барлық мал мүйізсіз болған. Ардросан 18-19 ғасырларда теңіз жағасындағы орналасуының арқасында дамыды. Еуропа мен Солтүстік Америкаға көмір мен шойын экспорттау қала портынан негізгі сауда болды, ол кеме жасау орталығына айналды. 1950 жылға дейін кеме жасаушылықтың негізгі бөлігі балық аулау кемелері мен шағын жүк кемелері болды, бірақ шетелдік бәсекелестік салдарынан кеме жасау зауыты тоқтады. МакКриндл атты кіші кемежай 1980 жылға дейін жұмыс істеді, содан кейін саудадан шығып кетті. Арран аралындағы Бродикке Ардросан портынан жолаушылар тасымалы 1834 жылы басталды, ал Солтүстік Ирландиядағы Белфастқа және Мэн аралына 1863 және 1892 жылдары бағыттар ашылды. Клайд бағыттары бастапқыда Гласгоу және Оңтүстік-Батыс теміржол компаниясы Винтон пирсінен, ал Каледония теміржолы Монтгомери пирсінен жүргізді. Эглинтон графының Глазгоға канал салу жоспары іске аспады. 1841 және 1848 жылдар аралығында Ардросан сол кездегі «Батыс жағалау магистральдық желісінің» бөлігі болды. Лондоннан Глазгоға ең жылдам жол Флитвудқа пойызбен, содан кейін Ардросанға пакеттік кемемен саяхаттау болды. 1848 жылдан кейін бүкіл сапарды Ардросанды айналып өтетін теміржолмен жасауға болады. Мэн аралына қатынайтын кемелер енді жұмыс істемейді, алдымен Странраерге көшірілді, содан кейін барлық шотландтық бағыттары тоқтатылды. Shell Mex компаниясы екінші дүниежүзілік соғыстағы авиациялық отынды сақтау зауытынан [май өңдеу зауытын] басқарды, ал порт компанияның танкерлері үшін кеңейтілді. Порт қайта жаңартылып, маринаға айналдырылды, ал Бродрикке жолаушылар мен көлік паромдарын Caledonian MacBrayne компаниясы басқарады. Ардросан 1846 жылы проваст, судьялар мен комиссарлары бар бург мәртебесін алды. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін бург Ардросан азаматтық орталығында орналасты. 1974 жылы Strathclyde өңірлік кеңесі құрылғанда бург мәртебесі жойылды, ол Cunninghame округіне қарады. Қазір ол 1996 жылы құрылған Солтүстік Айрширдің бір бөлігі. 1921 жылы Ардросан Солтүстік Америкадан орта толқынды радио сигналдарын алғаш рет сәтті қабылдаған Еуропалық орын болды. Коннектикуттағы әуесқой радио тобы 230-235 метрлік толқын ұзындығын (1,3 мегагерцке жуық жиілік) пайдаланып, Морзе кодымен сигналдарды шатырда орнатылған станцияға жіберді.
Теміржол
Қалада үш теміржол станциясы бар: Ардросан Оңтүстік жағажайы, Солткоатс шекарасына жақын; Ардросан қаласы, 1968 жылы жабылып, 1987 жылы қайта ашылды; және Арран паромдық портының жанындағы Ардросан гавани. Ардросан Оңтүстік жағажайы станциясы Айршир жағалау жолындағы тоғысқан жерде орналасқан, онда Ардросан гавани және Ларгсқа қарайтын жолдар бөлінеді. Ардросан Оңтүстік жағажайынан Глазго орталыққа сағатына екі пойыз шығысқа қарай жүреді, олардың бірі Ардросан гаванинен келіп, Ардросан қаласында тоқтайды, ал екіншісі Ларгс қаласынан келеді. Ардросаннан барлық теміржол қызметтерін ScotRail компаниясы жүргізеді. Екі жабық теміржол станциясы бар: Ардросан Солтүстік станциясы Монтгомери көшесіне іргелес орналасқан, платформасының қалдықтары әлі де көрініп тұр, бірақ бұрынғы Shell битум зауытының жаңартылуы осы қалдықтарға жақындап келеді. Ардросан Монтгомери айлағы Ардросан Солтүстік станциясынан төмен орналасқан, бірақ жағажайлық пәтерлердің салынуы платформаның соңғы іздерін жойды және бұл жерде бір кезде теміржол станциясы болғанын көрсететін ешқандай дәлел қалмады. Осы станциялар арқылы соңғы пойыз шамамен 1968 жылы өтті, бірақ сол кезде олар тек жазғы кемелерге арналған пойыз қызметтерін ғана атқарды, себебі 1932 жылы тұрақты жолаушылар тасымалы тоқтатылған еді.
Жолдар мен автобус қызметі
Ардросан Глазго қаласына A737 тас жолы арқылы, ал Эйр қаласына A78 тас жолы арқылы қосылады. 2004 жылдың желтоқсанында салынған A78 «Үш қала» айналма жолы жергілікті көлік инфрақұрылымын жақсарып, жергілікті саяхат уақытын қысқартты. Айналма жол Үш қала аймағындағы ауыр көлік ағынын басқа бағытқа бұрды. Қалаға автобус тасымалын негізінен Stagecoach West Scotland компаниясы жүзеге асырады.
Паромдық қызметтер
Арран аралындағы Ардроссан мен Бродикке тұрақты паром қызметі 1834 жылдан бері жүріп келеді. Паром дүйсенбі-сенбі күндері әр екі сағат 45 минут сайын кетеді және саяхат 55 минутқа созылады. 2013 жылдың 23 мамырында Кемпбелтаунға паром қызметі басталды. 2024 жылдың ақпанында Ардроссаннан Арранға және Кемпбелтаунға бағытталған паром қызметтерінің болашағына қатысты алаңдаушылықтар туды, себебі Peel Ports Ардроссан портындағы Ирландиялық терминалын тұрақты түрде жапты, ал бұл терминалды Caledonian MacBrayne қосымша терминал ретінде пайдаланған болатын. Бұл жабылуды CalMac компаниясының бас директоры Робби Драммонд және Арран тұрғындары сынға алды. Бұрын Ардроссаннан Белфастқа, ал жазда Мэн аралына да паром қызметтері болған. Белфастқа бағытты Burns and Laird Line компаниясы жүргізген, оның соңғы ресми рейсі 1976 жылы өткен. Бұл бағыт бойынша соңғы кеме – ең ірі автопаром болған. Мэн аралына бағытты жазғы маусымда Isle of Man Steam Packet Company компаниясы жүргізген, ал соңғы рейсі 1985 жылы өткен. Алайда, Caledonian MacBrayne бірнеше маусым бойы кішкентай кемемен тәжірибе жасады, ол аптасына бір рет қана қайта рейстер жасаған.
Білім
Ардросанда үш бастауыш мектеп (Сент-Питер бастауыш мектебі, Стэнли бастауыш мектебі және Уинтон бастауыш мектебі) және екі орта мектеп бар: 1882 жылы ашылған Ардросан академиясы – дінге қатысты емес мектеп, Ардросан, Солткоттс, Вест-Килбрид және Сеймиллден шамамен 1050 оқушыны білім береді; Солткоттстағы Сент-Мэтьюс академиясы Ардросаннан келген католик оқушыларына арналған орта мектеп.
Энергия
Ардросан екі атом электр станциясының жанында орналасқан: Хантерстон А, 360 МВт және Хантерстон Б, 1215 МВт. 2004 жылы ашылған 24 МВт қуатты Ардросан жел электр станциясы қалаға көрінеді.
Ыңғайлылықтар
Эглинтон ауылдық паркі Ардроссанмен Сустранс велосипед жолы арқылы байланыстырылған. Принц-стритте 1901 жылы құрылған Юнионист клубы бар, ал көршілес Солткоатс қаласында Еңбекшілердің әлеуметтік клубы орналасқан. Қалада екі дипломатиялық өкілдік – Дания және Норвегия консулдықтары бар. Қалада Сорби жолында орналасқан қалалық зират 1854 жылы ашылған. Онда HMS Dasher кемесінің афеті салдарынан қаза болған 23 теңізшінің қабірлері сақталған.
Басқару
Ардроссан Ұлыбритания парламентінің Айршир Солтүстік және Арран сайлау округінде және Шотландия парламентінің Каннингхем Солтүстік сайлау округінде орналасқан. Вестминстердегі орынды Шотландия Ұлттық партиясы, ал Холирудтағы орынды Шотландия Ұлттық партиясы 2007 жылдың мамыр айындағы сайлауда Лейбористерден бар болғаны 48 дауыспен жеңіп алды. Тарихи тұрғыдан алғанда, Ардроссан Ұлыбритания парламентінің Солтүстік Айршир (1868–1918), Бут және Солтүстік Айршир (1918–1983) және Каннингхем Солтүстік (1983–2005) сайлау округтерінің құрамына кірген. Бұл округтер 1987 жылға дейін консерваторлар немесе юнионистерді сайлап тұрды, содан кейін Еңбек партиясы осы округте жеңіске жетті.
Спорт
Ардроссанда көптеген спорт командалары бар, оның ішінде Шотландияның батыс лигасында ойнайтын футбол клубы «Ардроссан Уинтон Роверс» және «Солтүстік Айршир» үстел теннисі клубы.
Кастлхилл
Кастлхилл жергілікті тұрғындарда "Кеннон төбесі" деп те аталады. Касл төбесіндегі ежелгі тарихи зират 1950 жылдары қиратылған. Бір мазар кейін Оңтүстік Жарты айдағы Барония шіркеуіне сақтауға алынып қойылды. Ардроссан қаласындағы теміржол стансасына жақын, Кеннон төбесінің беткейінде орналасқан, 102 футқа 16 фут өлшемдегі тарихқа дейінгі қабықша үйіндісін 1890 жылдары Айршир тарихшысы Джон Смит қазып зерттеді. Оның ұзындығы көбінесе жартас бетінен бірнеше футқа асып тұрды, ол жартастан жасалған пана болды. Қазба жұмыстары көрсеткендей, бұл орын үлкен кезең бойында мерзімімен пайдаланылған. Теміржол құрылысы үйіндінің бойлық қимасын жасады, оның астында 1 фут қалыңдықтағы көтерілген жағажай құмы жатыр. Үйіндінің құрамында негізінен ұлулар мен иттің тістері, сондай-ақ жануарлардың сүйектері болды. Табылған заттардың ішінде арқан үшін ойығы бар тас "ілмек", мүмкін тас салмақ, өте ірі, соққы тас, қолмен жасалған керамика сынықтары, сонымен қатар дөңгелекте жасалған, жылтыр керамика, сүйек кескіш, екі сүйек инесі және тағы да басқалары бар. Бүгінде үйіндінің іздері жоқ.