Кіріспе

1888 жылы Рудиард Киплинг жазған "Патша болғысы келген адам" (1888) – бұл Британдық Үндістандағы екі британдық орысбасы туралы Рудиард Киплинг әңгімесі. Олар Ауғанстанның шалғай аймағы Кафиристанның патшалары болады. Әңгіме алғаш рет "Фантом Рикшоу және басқа да әңгімелер" (1888) жинағында жарияланды; сондай-ақ "Вилли Винки және басқа балаларға арналған әңгімелер" (1895) және осы жинақтың көптеген кешіккен басылымдарында да пайда болды. Ол бірнеше рет басқа медиа форматтарына бейімделді.

Сюжеттің қысқаша мазмұны

Бұл әңгіменің баяндаушысы – британдық үнді журналисі, 19 ғасырдағы Үндістанда «The Northern Star» газетінің тілшісі: Киплингтің өзі, атымен ғана. 1886 жылы бірнеше үндістандық княздықтарды аралап жүргенде, ол екі авантюрист – Дэниел Дравот пен Пичи Толливер Карнеханмен кездеседі. Олардың әңгімелеріне ықпалданып, ол оларға шағын жұмыста көмектесуге келіседі, бірақ кейін өкініп, билік органдарына хабарлайды, бұл олардың кішкентай раджаны шантаж жасауына бөгет қояды. Бірнеше айдан кейін екеуі Лахордағы газет кеңсесіне келіп, жасаған жоспарлары туралы айтады. Олар көп жыл бойы түрлі істерге тырысқаннан кейін, Үндістанның оларға тар екенін шешіп, Кафиристанға барып, өздерін патшалар етіп орнатуға ниетті. Дравот дін басы ретінде, ал Карнехан оның қызметшісі болып, 20 «Мартини Генри» мылтығымен және британдық әскери білімдерімен зерттелмеген аймаққа аттанады. Арда олар патша немесе басшыны тауып, оның жауларын жеңіске жеңуге көмектесіп, содан кейін билікті өз қолдарына алуды жоспарлайды. Олар баяндаушыдан аймақ туралы кітаптар, энциклопедиялар мен карталарды көруді сұрайды, себебі олар бірге масондыққа жатады және олардың шантаж жоспарын бұзғандықтан. Олар ақылдан безген емес екендерін дәлелдеу үшін, баяндаушыға өзара жасасқан келісімшартты көрсетеді, онда патша болғанға дейін бір-біріне адал болуға және әйелдер мен алкогольден толық бас тартуға ант етеді. Екі жылдан кейін, қатты ыстық жазғы түні Карнехан баяндаушының кеңсесіне тымсырып кіреді. Ол – сынған, киім-кешегі жыртылған, ой-санасы шашыраңқы адам, бірақ ол таңғажайып оқиғаны айтады: ол және Дравот патша болуға қол жеткізгендерін. Олар қауіпті тауларды кесіп өтіп, кафирлерді тауып, әскер жинап, ауылдарды басып алды, сол кезде біріккен мемлекет немесе тіпті империя құру туралы армандады. Кафирлер мылтықтарға және Дравоттың олардың пұтқа табынушы құдайларынан сескенбеуіне таң қалды, олар оны Александр Македонскийдің құдайы және ұрпағы деп жариялады; олардың терісі қоршаған аймақтардың жергілікті тұрғындарына қарағанда ақшыл болды («сондай шашты, ақ және әділ, ескі достарымен қол алысқандай»), бұл Александр мен оның әскерлерінің бірінің ежелгі тегін көрсетеді. Дравот пен Карнехан кафирлердің масондық ритуалдың бір түрін орындағанын білгенде таң қалды, ал олардың беделі масондық құпияларды тіпті ең жоғары кафир дін басылары мен басшылары білмейтін білімдерін көрсеткенде бекітілді. Алайда, Дравот пен Карнеханның жоспарлары күйреп, Карнеханның кеңесіне қарамастан, Дравот кафир қызына үйленуге шешім қабылдады – патшалық билік оның басына көтеріліп, оған ханшайым керек болды, одан ханзаде тусын деп ойлады. Құдайға үйленуден қорқып, қыз үйлену рәсімінде Дравотты шаққанда, ол қанға батқанда дін басылары «Бұл Құдай да емес, шайтан да емес, тек адам!» – деп айқайлады, және көптеген кафирлер Дравот пен Карнеханға қарсы шықты. Олардың бірнеше адамы адал болды, бірақ әскер дезертирлік жасап, екі патша тұтқындалды. Дравот тажын киіп, шатқалы үстіндегі арқанды көпірге тұрды, ал кафирлер арқанды кесіп тастады, ол құлап қайтыс болды. Карнехан екі қарағайдың арасына айқастырылып өлтірілді, бірақ ол бір күн бойы осы азапқа төтеп бергенде, кафирлер оны керемет деп санап, босатты. Содан кейін ол бір жыл бойы Үндістанға қайта оралу жолын жалбарып сұрады. Карнехан өзінің әңгімесін дәлелдеу үшін баяндаушыға Дравоттың кесілген басын және алтын тәжін көрсетіп, оларды ешқашан сатпаймын деп ант етеді. Келесі күні баяндаушы Карнеханды күннің ыстығында жол бойы шапанын шешіп, жыртылған киіммен жүргенін көреді. Ол ақылдан адасқандықтан, баяндаушы оны жергілікті психиатриялық ауруханаға жібереді. Екі күннен кейін ол Карнеханның күн соғуынан қайтыс болғанын біледі. Оның жанынан ешқандай мүлік табылмады.

Мүмкін үлгілер

Киплингтің белгілі дереккөздерінен басқа, бірнеше адам әңгіменің басты кейіпкерлерінің ықтимал үлгілері ретінде ұсынылды. Александр Гарднер (1785–1877), 1823 жылы Ауғанстанда тұтқындалған американдық авантюрист. Гарднер «1826 және 1828 жылдар аралығында Кафиристанға екі рет барғанын мәлімдеді, оның шындығына сенімді органдар куәлік берді» делінген. Джон Кийдің айтуынша, «Гарднер ғана Киплинг романының үш қажетті құралын ұсынады». Жосия Харлан (1799–1871), 1824 жылы Британдық Шығыс Үндістан компаниясының әскерінде хирург болып тіркелген американдық авантюрист. Фредерик «Пахари» Уилсон (1817–1883), Бірінші Ауған соғысы кезінде дезертир болған ағылшын офицері, кейін «Харсил раджасы» атанды. Джеймс Брук, 1841 жылы Бруней сұлтанына әскери көмек көрсеткені үшін Борнеодағы Саравақтың алғашқы ақ раджасы болған ағылшын. Киплинг Брук туралы әңгімеде екі рет айтады: Дравот Кафиристанды «қазіргі әлемде екі күшті адамның соққыласа алатын жалғыз жері» деп сипаттағанда және Дравот «Раджа Брук бізге балашақтай болады» дегенде. Адольф Шлагинтвейт (1829–1857) – неміс ботаник және Орталық Азияны зерттеуші. Қытай тыңшысы деп күдіктенген ол әмір Вали ханның бұйрығымен Қашғарда басы кесілді. Кейін парсы саяхатшысы оның басы деп саналатын басын отарлық әкімшілерге жеткізді, дәл Карнехан Дравоттың басын әңгімеге келтіргендей. Уильям Уотс Макнейр (1849–1889), 1883 жылы Үкіметтік ережелерді елемей, хаким немесе жергілікті дәрігер кейпінде Кафиристанға сапар шеккен Үндістан географиялық департаментінің картографы. Оның Корольдік географиялық қоғамға ұсынған есебі оған Мерчисон сыйлығын әкелді.

Қабылдау

Жас шағында Киплингтің құлшынып оқыған жанкүйері Т.С. Элиот "Патша болған адам" деген қысқа әңгіме жазды. 1905 жылы ол Смит академиясы журналында, күндізгі оқушы ретінде оқыған мектебінің баспасөзінде жарияланды. Әңгіме болашақ ақынның "Патша" туралы өзінің ерекше түсінігімен қатты қызығуын нақты көрсетеді. Дж.М. Барри бұл әңгімені "әдебиеттегі ең қайратты туынды" деп атады. Кингсли Амис оны "көп ұзартылған, артық бағаланған әңгіме" деп сипаттап, "ақымақтық әрекет болжамды және толыққанды лайықты апатқа әкеледі" деді. Блумның "Радъярд Киплинг" кітабында осы әңгімеге қатысты қосымша сын пікірлері жинақталған.

Радио

Лес Кручфилдтің әңгімесіне сәйкес CBS радиосының адаптациясы 1947 жылдың 7 шілдесінде «Escape» антологиялық сериясында эфирге шықты. Ол 1948 жылдың 1 тамызында қайтадан эфирге берілді. Майк Уокердің жасаған адаптациясы 2018 жылдың 22 шілдесінде BBC Radio 4 арнасында «To The Ends of the Earth» сериясының бір бөлігі ретінде көрсетілді.

Фильмдер

"Патша Болатын Адам" (1975) – Джон Хьюстонның бейімдемесі және режиссерлік жұмысы, Шон Коннери Дравот рөлінде, Майкл Кейн Карнехан рөлінде, ал Кристофер Пламмер Киплинг рөлінде ойнаған. (Кейін 1954 жылы Хамфри Богарт "Патша Болатын Адам" фильмінде түсуге ниеттенгенін білдірді және Хьюстонмен келісімдер жүргізді.) DreamWorks 2D қолмен салынған анимациялық фильмі "Алтын қалаға жол" (2000) бұл оқиғаның негізінде еркін жасалған.

Ойындар

Gold and Glory: The Road to El Dorado (2000) (The Road to El Dorado фильміне арналған видео ойын) Revolution Software компаниясымен әзірленді және PlayStation, Game Boy Color және Microsoft Windows жүйелерінде жарық көрді.

Музыка

The Libertines тобының өздері аттас екінші альбомында (2004) "The Man Who Would Be King" деген әні бар. Бұл ән екі дос – өзінің өрбуінің шыңында тұрған сияқты – біртіндеп алыстап, бір-бірін жек көруге бастаған оқиғаны бейнелейді. Бұл топ мүшелерінің даулы қарым-қатынасын және альбом жарық көргеннен кейін жақын арада топтың тарап кетуін көрсетеді. Ән жазушылар Пит Доэрти мен Карл Барат Киплингтің және оның туындыларын жақсы біледі.