Кіріспе

Азиялық стереотиптерге негізделген ойдан шығарылған зұлым кейіпкер Доктор Фу Манчу (t=傅滿洲/福滿洲) – ағылшын жазушысы Сакс Ромердің Бірінші дүниежүзілік соғысқа дейін жазылған және содан кейін қырық жылға жуық жалғасқан романдарының суперзұлым кейіпкері. Бұл кейіпкер 100 жылдан астам уақыт бойы кино, теледидар, радио, комикстерде бейнеленген, сонымен қатар ол зұлым қылмыскер данышпан және ақылсыз ғалымның архетипіне айналып, Фу Манчу мұртымен де танымал болды.

Бастапқы және жарияланым

Өзінің айтуынша, Сакс Ромер «Доктор Фу Манчу» сериясын бастауды шешкен, өйткені ол байлығын неден табатынын сұрағанда, оның Ouija тақтасы C H I N A M A N деп жазған. Ромердің «шығыс зұлымдығы» және «қытайлардың сезімсіз қатыгездігі» туралы теорияларын оның ақтауға тырысуында, Байард Тейлордың саяхат жазбаларына сілтеме жасайды. Тейлор – қытай тілі мен мәдениетін білмейтін, бірақ псевдофизиономия ғылымын қолданып, қытай ұлтында «тығырықтан тысқары зұлымдық, соншалықты қорқынышты және қайғылы, оның мәнін тіпті айтуға да болмайды» деген тұжырымға келген этнограф. Ромердің кейіпкерлері оны құрметті санайды. Фу Манчу алғаш рет Ромердің «Зайаттың сүйісі» (1912) атты әңгімесінде пайда болды. «Шығыстың» батыс елдерін басып алу бейнесі Ромердің коммерциялық сәттілігінің негізіне айналды, ол өмірінде 20 миллион дана сата алды.

Фу Манчу д-ры

Суперзұлым доктор Фу Манчудың кісі өлтіру жоспарлары құпия әдістерді кеңінен қолданумен ерекшеленеді; ол қаруды немесе жарылғыш заттарды жеңілтексітеді, оның агенттері ретінде (әдетте пышақпен қаруланған) дакойттарды (Үндістанда қарулы қарақшылар), Thugs (Үндістанда кәсіби қарақшылар мен кісі өлтірушілер) және басқа да құпия қоғамдардың мүшелерін пайдаланады немесе "питон мен кобра, саңырауқұлақтар мен менің кішкентай одақтастарым – бациллдар, менің қара жәндіктерім" және басқа да ерекше жануарларды немесе табиғи химиялық қаруларды қолданады. Ол шындықты жоғары бағалайды (әрине, оның сөзі – оның кепілі), және жауларын жою үшін азаптау және басқа да қорқынышты тактикаларды қолданады. Доктор Фу Манчу құпиялылығымен көзге түседі, себебі ол оқиға орнына сирек келеді. Ол әрқашан өзінің қол астындағыларын қылмыс жасауға жібереді. "Қырықшыл доктор Фу Манчу" романында ол қылмыс орнына жас, әдемі қызды жіберіп, құрбанның өлгенін тексеруді тапсырады. Сондай-ақ, сэр Денис Найланд Смит пен доктор Петриге шабуыл жасау үшін қарақшыны жібереді. "Фу Манчудың қалыңдығы" (1933) романында доктор Фу Манчу төрт батыс университетінен докторлық дәреже алғанын мәлімдейді, ал "Император Фу Манчу" (1959) романында Гейдельберг университетінде, Сорбоннада және Эдинбург университетінде оқығанын айтады. (Бірақ "Фу Манчуның бетпердесі" фильмінде ол мақтанышпен былай дейді: «Мен Эдинбургтен философия докторымын, Крайст колледжінен заң докторымын, Гарвардтан медицина докторымын. Достарым мені «Доктор» деп атайды»). Бірінші кездесу кезінде (1911) доктор Петри доктор Фу Манчудың жасы 70-тен асып кеткенін есептеді. Бұл оның алғашқы докторлық дәрежесін 1860 немесе 1870 жылдары алғанын білдіреді. Ромердің өмірбаянын жазған және бұрынғы көмекшісі, Ромердің өлімінен кейін серияны жалғастырған алғашқы автор Кей Ван Эштің айтуынша, «Фу Манчу» – «соғысшыл Манчу» деген құрметті атақ болған. Ван Эш доктор Фу Манчу Қытай императорлық отбасының мүшесі болған деп болжайды, ол Боксерлер көтерілісінде жеңілген тарапты қолдаған. Алғашқы кітаптарда (1913–1917) доктор Фу Манчу – Си Фан деп аталатын қытайлық тонның агенті және Қытайда тұратын батыстықтарға қарсы жасалған кісі өлтірулердің артында тұрған бас ми ретінде әрекет етеді. Кейінгі кітаптарда (1931–1959) ол өзінің басшылығымен жай ғана қытайлық тонгтан халықаралық қылмыстық ұйымға айналған Си Фанды басқарады. Си Фан әлемді басып алып, Қытайды бұрынғы даңқына қайтарудан басқа (доктор Фу Манчудың бастапқы мақсаты), сонымен қатар фашистік диктаторларды жоюға және бүкіл әлемде коммунизмнің таралуын тоқтатуға тырысады, оның көшбасшысының өзімшіл мүдделері үшін. Доктор Фу Манчу фашизм мен коммунизмнің екеуі де оның әлемді билеу жоспарына үлкен кедергілер туғызатынын біледі. Си Фан негізінен қылмыстық әрекеттер арқылы қаржыландырылады, әсіресе есірткі саудасы мен адам саудасы. Доктор Фу Манчу өмірлік эликсирді қолдану арқылы өмірін ұзартты, ол бұл формуланың қатесіз болуын ондаған жылдар бойы жетілдіруге тырысты.

Сэр Денис Найланд Смит пен доктор Петри

Доктор Фу Манчуға қарсы әңгімелерде сэр Денис Найланд Смит және алғашқы үш кітапта доктор Петри болады. Петри алғашқы үш романды баяндайды. (Кейінгі романдар серия соңына дейін Смитпен байланысты әртүрлі кейіпкерлер арқылы баяндалады.) Смит күресті жалғастырады, Фу Манчуға қарсы ақыл-ойынан гөрі, табандылығы мен сәтіне көбірек сенеді, тек қана шектен шыққан жағдайларда ғана зиялылыққа жүгінеді. Смит пен доктор Фу Манчу бір-біріне сыйластықпен қарасады, себебі екеуі де адам өз сөзін орындауы керек деп санайды, тіпті жауға да болса. Алғашқы үш кітапта Смит Үнді империялық полициясында Бирмадағы полиция комиссары болып қызмет етеді, оған миссиясын орындауға көмектесетін кез келген топқа билік жүргізуге рұхсат беріледі. 1931 жылы Ромер серияны жаңартып жазғанда, Фу Манчуды жеңуге атсалысқандығы үшін рыцарь атағын алған Смит, Шотландия Ярдының бұрынғы көмекші комиссары болады. Кейіннен ол MI6-да қызмет етеді. Бірнеше кітапта оның ФБР-де арнайы тапсырмада екені жазылған.

Қарамән

Доктор Фу Манчудың агенттерінің ішінде ең танымал "сарқырама сұлу" – Карамане. Оның нағыз аты белгісіз. Оны египеттік құл саудагерлері бала кезінде Си Фанға сатқан. Карамане серияның алғашқы үш кітабының повествошісі доктор Петриге ғашық болады және Петри мен Найланд Смитты көп рет құтқарады. Соңында олар бірігіп, ол бостандыққа жетеді. Олар үйленеді және Флюрет есімді қызға ие болады, ол кейінгі екі романның – «Фу Манчудың қалыңдығы» (1933) және оның жалғасы «Фу Манчудың іздері» (1934) – кейіпкері болады. Кейін Лин Картер доктор Петри мен Караманеге ұл тағайындады.

Фа Ло Суе

Доктор Фу Манчудың қызы Фа Ло Суэ – өзінің арам ойлы, шебер ақылшысы, ол әкесінің Си Фандағы орнын басып алу үшін жиі жоспар құрып, ұйымның ішінде де, сыртында да оның жауларына көмектеседі. Оның нағыз аты белгісіз; Фа Ло Суэ – бала кезіндегі лақап есім болған. Ол серияның үшінші кітабында, әлі жасөсперім кезінде анонимді түрде таныстырылады және 1930-шы және 1940-шы жылдардағы бірнеше туындыларда маңызды рөл атқарады. Әкесі оның санасын өзгертуден кейін ол біраз уақыт Кореани деп аталады, бірақ кейін есімі қалпына келтіріледі. Әкесі сияқты, ол түрлі жалған есімдерді қабылдайды, соның ішінде мадам Ингомар, королева Мамалой және миссис ван Роорден. Ол жылдар бойы көптеген актрисалармен фильмдерде бейнеленді. Оның кейіпкерінің атын айту қиын болғандықтан, киноадаптацияларда көбінесе аты өзгертіледі. Анна Мэй Вонг 1931 жылғы "Аждаһаның қызы" фильмінде Линг Мой рөлін сомдады. Мирна Лой 1932 жылғы "Фу Манчудың бетпердесі" фильмінде осыған ұқсас Фа Ло Сейді бейнеледі. Глория Франклин 1940 жылғы "Фу Манчу барабандары" фильмінде Фа Ло Суэ рөлін ойнады. Лорет Льюэз 1956 жылғы "Доктор Фу Манчудың оқиғалары" фильмінде Карамене рөлін сомдады, бірақ бұл кейіпкер Ромердің Кâramanèh бейнесінен гөрі Фа Ло Суеге көбірек ұқсайды. Цай Чин 1960-шы жылдардағы Кристофер Лидің бес фильмінде доктор Фу Манчудың қызы Лин Тан рөлін ойнады.

Мәдени әсері

Фильмдегі Фу Манчумен байланысты бет шашы стилі Фу Манчу мұрты деп аталады. "Фу Манчу" мұрты Оксфорд ағылшын сөздігінде "ұзын, тар мұрт, ұштары бұрылып, иекке дейін төмен түсетін" деп анықталады, бірақ Ромердің жазбаларында кейіпкер мұндай әшекей тақпаған деп сипатталған. Фу Манчу туысқанға дейін қытай халқы Батыс бұқаралық ақпарат құралдарында құрбандықтар ретінде бейнеленген. Фу Манчу қытай халқын қылмыс жасаушылар және Батыс қоғамына қауіп ретінде көрсеткен жаңа кезеңді білдірді. Ромердің зұлым кейіпкері "сары нәсілдер" "ақ нәсілдің барлығына" қауіп төндіретін құтырған адам ретінде бейнеленеді, ал оның баяндаушысы: "Шын жүректен сенемін, ешбір ақ адам қытайлардың сезімсіз қатыгездігін бағаламайды". Доктор Фу Манчу кейіпкері көптеген адамдар үшін "Сары қауіптің" символына айналды. Бұл қылмыскерлердің көбінесе ксенофобиялық және нәсілшілдік стереотиптерге сәйкес келетін ерекшеліктері болды, бұл қытай халқының Батыс елдеріне эмиграциясының күрт өсуімен бірге жүрді. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Фу Манчуға негізделген стереотип көбінесе сатираның нысанына айналды. Фред Фу Манчу, "танымал қытай бамбук саксофонисі", 1950-ші жылдардағы британдық радио комедиялық бағдарламасы "The Goon Show" бағдарламасының тұрақты кейіпкері болды. Ол 1955 жылы "Фред Фу Манчудың қорқынышты кек алуы" атты эпизодта ("Фред Фу Манчу және оның бамбук саксофоны" деп жарияланды) және басқа эпизодтарда ("Қытай оқиғасы", "Форт-Найт қоршауы" және "Жоғалған император" "Доктор Фред Фу Манчу, шығыстың татуировка шебері" ретінде) эпизодтық рөлдерде пайда болды. Персонажды комедия актері Спайк Миллиган жасап, кейіпкерді құруға себеп болған нәсілшіл көзқарастарды пародизациялау үшін пайдаланды. Кейінгі радио комедиясында "Round the Horne" доктор Чу Эн Гинзберг М.А. (сәтсіз) рөлін Кеннет Уильямс сомдады. Доктор Фу Манчу 2009 жылғы "Қара динамит" комедиялық фильмінде доктор Ву рөлінде пародизацияланды, онда афроамерикандықтарға қарсы зұлымдық жоспарды іске асырушы, қастық мұртты және күңфу шебері болып келеді. Ғылым тарихшысы Фред Купер және әріптестері COVID-19 вирусын Қытай жасады деген наразылық пен Фу Манчудың іс-қимылдары арасындағы параллельдіктерді көрсетеді, ол "жануарлар мен биологиялық агенттерді қауіпті түрде қолдануда сарапшы" және АҚШ телешоуларында Батысқа өлімге әкелетін аурулармен қауіп төндіріп көрсетілген.

Фильм

Доктор Фу Манчу алғаш рет үлкен экранда Гарри Агар Лайонс ойнаған британдық үнсіз фильмдер сериясы "Доктор Фу Манчудың құпиясы" (1923) арқылы пайда болды, ол 20 минуттық 15 қысқа метражды фильмнен тұрады. Лайонс "Доктор Фу Манчудың одан әрі құпиялары" (1924) фильмінде де осы рөлді сомдады, ол сегіз қосымша қысқа метражды фильмді қамтыды. Доктор Фу Манчу американдық кинодағы дебютын Paramount Pictures компаниясының "Сырлы доктор Фу Манчу" (1929) фильмінде жасады, онда Уорнер Оланд түсті, ол кейін Чарли Чан рөлімен танымал болды. Оланд "Доктор Фу Манчуның қайтып оралуы" (1930) және "Аждаһаның қызы" (1931) фильмдеріндегі рөлді қайталады, сондай-ақ "Paramount on Parade" фильмінің бөлігі болған "Қиянат ашыққа шығады" атты қысқаметражды фильмде доктор Фу Манчу Фило Вэнс пен Шерлок Холмсқа қарсы тұрады. Кейіпкердің ең даулы бейнесі - Борис Карлофф пен Мирна Лойдың қатысуымен түсірілген MGM компаниясының "Фу Манчудың маскасы" (1932) фильмі. Алғашқы көрсетілімінде фильм Қытай үкіметінің өкілдері тарапынан нәсілшіл және қарапайым емес деп танылды. Фильм көп жылдар бойы тоқтатылып, кейін DVD форматында толық нұсқасымен шығарылды. 1946 жылғы испандық "El Otro Fu Manchu" пародисынан басқа, "Devil Doctor" 25 жыл бойы үлкен экранда болмады, одан кейін продюсер Гарри Алан Тауэрс 1965 жылы Кристофер Лидің қатысуымен фильмдер сериясын бастады. Тауэрс пен Ли бес Фу Манчу фильмін жасады: "Фу Манчудың беті" (1965), "Фу Манчудың күйеулері" (1966), "Фу Манчудың кек алуы" (1967), "Фу Манчудың қаны" (1968) және "Фу Манчудың қамалы" (1969). Кейіпкердің соңғы ресми фильмдегі пайда болуы Питер Селлерстің "Доктор Фу Манчудың зұлым жоспары" (1980) фильмінде болды, онда Селлерс доктор Фу Манчу және Найланд Смит рөлінде ойнады. Бұл фильм бұрынғы фильмдерге немесе түпнұсқа кітаптарға ешқандай ұқсастық танытпады. Фу Манчу мемлекеттік мектепте "Фред" деп аталғанын айтады, бұл "Фред Фу Манчудың қорқынышты кек алуы" атты 1955 жылғы "The Goon Show" эпизодындағы кейіпкерге сілтеме. Фу Манчудың қаны мен Фу Манчудың қамалы фильмдерін түсірген Хесус Франко сондай-ақ "Риодан келген қыз" фильмінің режиссері болды, ол Ромердің Фу Манчу сияқты әйел кейіпкері Сумуруға негізделген Гарри Алан Тауэрс фильмдерінің екіншісі. Кейін ол 1986 жылы доктор Фу Манчудың қызын бейнелейтін "Эскавас дель Кримен" атты испандық рұқсатсыз фильмді түсірді. Венудың қызы және Шан Чидің әпкесі Сиалинг кейіпкері Фа Ло Суэден шабыттанды. The Rockin' Ramrods тобы 1965 жылы "Фу Манчуның беті" фильміне негізделген "Фу Манчумен ақымақ болма" әнін шығарды. Квебек рок әншісі Роберт Шарлебуа 1972 жылы шыққан "Charlebois" альбомына "Fu Man Chu" атты үш бөлімнен тұратын әнді қосты. Ресейлік хардбас әртісі XS Project 2016 жылы "Fu Manchu" атты ән шығарды. Америкалық кантри әншісі Тим МакГроу "Өліп бара жатқандай өмір сүр" әнін шығарды, онда "Мен Fu Manchu деп аталған бұқада 2,7 секунд өткіздім" деген сөздер бар. Америкалық кантри әншісі Трэвис Тритт "It's a Great Day to Be Alive" әнін шығарды. Доктор Фу Манчудың әйгілі мұрты "Мен тіпті Фу Манчу мұрты өсіруі мүмкінмін" деген лирикада айтылған. Жапондық электрондық музыка тобы Yellow Magic Orchestra "La Femme Chinoise" әнін шығарды, онда олар суперзұлымдарға сілтеме жасайды: "Фу Манчу және Сюзи Кью және жүзетін әлемнің қыздары". Америкалық рок музыканты Блэк Фрэнсис 1993 жылы шыққан "Frank Black" альбомында "Fu Manchu" әнін шығарды, ол мұрт стиліне және оның атымен аталған кейіпкерге сілтеме жасайды. 1968 жылы шыққан британдық The Kinks тобының "The Village Green Preservation Society" әнінде "Фу Манчу, Мориарти және Дракуланы құтқаруға көмектесіңіз" деген сөздер Фу Манчуға сілтеме жасайды.

Радио

Доктор Фу Манчу радиода алғаш рет 1927-1931 жылдары Blue Network желісінде "The Collier Hour" бағдарламасында пайда болды. Бұл бағдарлама Collier журналын насихаттау мақсатымен жасалған және әр апта сайынғы оқиғалар мен сериалдарды драмалық түрде ұсынды. Доктор Фу Манчудың дауысын Артур Хьюз сомдады. 1932-1933 жылдары CBS арнасында оның атымен аталатын шоу шықты. Джон С. Дейли, кейін Харольд Губер доктор Фу Манчу рөлін ойнады. 2010 жылы Фу Манчудың Эдинбург университетімен байланысы, онда ол докторлық диссертациясын алған деген болжам, BBC Radio 4 үшін Майлс Джопп түсірген моккументальді фильмде зерттелді. Сонымен қатар, 1936-1937 жылдары Люксембург және Лион радиолары арқылы Ұлыбританияға "пираттық" хабарлар таратылды. Фрэнк Кокрейн доктор Фу Манчудың дауысын берді. BBC Ромер жазған және 1938 жылдың желтоқсанында эфирге шыққан "Мақ клубындағы ерекше жағдай" атты радиоспектакль шығарды. 1939 жылы "Фу Манчудың көлеңкесі" АҚШ-та аптасына үш рет, алғашқы тоғыз романының драмалық нұсқасы ретінде көрсетілді.

Комикстер

Доктор Фу Манчу алғаш рет 1931 жылдан 1933 жылға дейін жарық көрген Лео О'Мелия (1884–1960) салған қара-ақ күнделікті газет комикстерінде пайда болды. Комикстер алғашқы екі «Доктор Фу Манчу» романының және үшінші романның бір бөлігіне сәйкес жазылған. Басқа суретшілерден өзгеше, О'Мелия доктор Фу Манчуды сақалсыз, бірақ тым үлкен бас сүйегі бар адам ретінде бейнеледі. Комикстердің авторлық құқығы «Сакс Ромер және Белл Синдикаты, Inc.» компаниясына тиесілі болды. 1940 жылы «Чикаго Трибьюн» газеті «Фу Манчу барабандары» романының бейімделуін жариялады, бастапқыда ол фотокомикс болды, бірақ кейіннен бір unicredit суретшісі салған суреттермен толықтырылды. 1962 жылдан 1973 жылға дейін француздық «Le Parisien Libéré» газеті Джульетта Бензонидің (сценарий авторы) және Роберт Брессидің (суретші) комикстерін жариялады.

Комикстер

Доктор Фу Манчу комикстерде алғаш рет «Детектив Комикс» №17-де пайда болды және антологиялық сериядағы көптеген кейіпкерлердің бірі ретінде №28-ге дейін жалғасты. Бұл Лео О’Мелияның бұрынғы туындыларының қайта басылымы болды. 1943 жылы испан суретшісі Хосе Грау Эрнандес «Фу Манчудың барабандары» сериалын бейімдеді. Доктор Фу Манчу туралы комикстердегі түпнұсқа оқиғалар 1951 жылы Уолли Вудтың «Доктор Фу Манчудың маскасы» атты Avon компаниясының жеке басылымын күтуге мәжбүр болды. 1970 жылдары доктор Фу Манчу Marvel Comics-тің «Кунг-фу шебері» сериясында суперқаһарман Шан Чидің әкесі ретінде пайда болды. «Secret Avengers» №6–10-да жазушы Эд Брубейкер көлеңке кеңесінің доктор Фу Манчудың зомбиленген нұсқасын қайта тірілту арқылы бүкіл мәселені ресми түрде айналып өтті, бірақ «Доктор Фу Манчу» – тек псевдоним екенін анықтады; Шан Чидің әкесі шын мәнінде Чжэн Цзы, өлместіктің құпиясын ашқан ежелгі қытай баяндамашысы еді. Кейіннен Фа Ло Сюэ Жэн Бао Ю деп аталды. Доктор Фу Манчу Алан Мурдың «Қайталанбас адамдар лигасы» туындысында қарсыласы ретінде көрінеді. Жаңа ғана «Доктор» деп аталатын ол Лига іздеп жүрген Каворитті ұрлаған бірінші адам. Ол профессор Мориартимен болған соңғы шайқаста қаза тапқандай көрінеді.

Рөлдік ойындар

Фу Манчу Marvel Super Heroes ролдік ойынында Night Moves және Night Live оқиғаларында кездеседі.