Кіріспе

Еврипидтің ежелгі грек трагедиясы «Алькестис» – ежелгі грек драматургы Еврипидтің афиналық трагедиясы. Ол алғаш рет б.з.д. 438 жылы Дионисия фестивалінде қойылды. Еврипид оны трагедиялар сайысында байланыссыз пьесалардың тетралогиясының соңғы бөлігі ретінде ұсынды, осыған үшін екінші жүлде алды; мұндай ұйымдастыру ерекше еді, себебі төртінші бөлік әдетте сатирлық пьеса болатын. Оның екіұшты, трагикомикалық әуені – «қуантарлық романтикалық» немесе «ащы ирониялық» болуы мүмкін – оған «қиын пьеса» деген атау берді. «Алькестис» Еврипидтің сақталған ең көне туындысы болып саналады, «Резус» есепке алынбаса, бірақ оның тұңғыш қойылымы кезінде ол 17 жылдан бері пьесалар жазып келген.

Пьеса басталғанға дейінгі оқиғалар

Пьеса басталғанға дейін көп бұрын, патша Адметке Тағдыр оның белгіленген өлім уақытынан кейін де өмір сүру мүмкіндігін берді. Аполлон құдайы (ол оларды мас еткен) Тағдырды оған рұқсат беруге көндірді. Бұл ерекше келісім Аполлон Олимптен бір жыл мен бір күнге қуылғаннан кейін, Тессалия патшасының қызметінде өткізген уақытынан кейін жасалды. Бұл патша меймандостығымен әйгілі болды және Аполлонға жақсы қарым-қатынас жасады. Аполлон Адметтің меймандостығына риза болып, оған өлімнен босатуды ұсынады. Бірақ бұл сыйлықтың да бағасы бар: Адмет Өлім келгенде оның орнына біреуді табуы керек. Адметтің өлімі жеткен кезде, ол әлі ерікті түрде алмастыратын адамды таба алмады. Оның әкесі Ферес мұндай нәрсені істеуге дайын емес және осы ерекше келісімнің бөлігі ретінде өзі қатты ұнататын өмірінен бас тартуды абсурдты деп санайды. Соңында, Адметтің адал әйелі Алькестис оның орнына өлуге келіседі, өйткені ол балаларын әкесіз қалдырмағысы келмейді және жақынынан айырылғысы келмейді. Пьесаның басында ол өлімге жуық жағдайда.

Қысқаша мазмұны

Пьесаның прологында Аполлон құдай ақ киінген және алтын садағын көтеріп, Алькестистің жақын арада өлуімен арамданбау үшін, оның ішінде жұбаныш алу үшін, Аполлон Адметдің Ферадағы (қазіргі Магнезиядағы Велестино) сарайынан шығады. Ол осы сәтке дейін болған оқиғаларды баяндап береді. Ол Танатостың (Өлім) келуін құттықтайды, ол қара киім киіп, семсерімен сарайға психопомп ретінде келді, Ол Алькестисті жер астына алып кетеді. Танатос Аполлонның Алькестисті қорғап отырғанын айыптап, оны "жалған амалдарды қолданды" деп айыптайды. Аполлон оны тыныштандырады және жылдам стихомифтік әзіл-оспақпен, Алкестистің өлімін кейінге қалдыруды ұсынады, ол әзіл-оспақпен бас тартады. Танатос: "Сенің емес нәрсеңді иеленбеуің мүмкін". Аполлон жеңілгеннен кейін ашуланып кетеді, Алкестисті өлімнен құтқаратын адамның (Геракл) келуін пайғамбарлық етеді. Танатос тыңдаушылармен жалғыз қалғанда, "бұл көп сөзді құдай еді, бірақ сөздер / жеткіліксіз" деп ескертеді, ол семсерінің ұшымен есіктерді ашып, баяу сарайға кіреді. Хордың кірісі немесе "пародос" кезеңі: "корифей" (хор жетекшісі) бастаған он бес адамнан тұратын Фера хоры театр оркестріне кіреді. Хор жетекшісі олардың патшайым үшін аза тұту рәсімін орындауға лайық екендіктерін білмейтіндігіне шағымданады. Хордың ән салған кезде билеген лирикалық одасы екі жұптан тұратын строфадан және антистрофадан тұрады. Олар Алкестистің өлімін растайтын қайғы белгілерін іздеуде үнсіздікке ұшырайды. "Жақсылық өлгенде, барлық жақсы адамдар да зардап шегеді", - деп зарланады олар. Қорытындылай келе, хор жетекшісі хордың жағдайға үміт іздеуін жоққа шығарып: "Патша барлық рәсімдерді аяқтады". Мұны кім жоққа шығара алады? Күйеуінің өліміне әйелдің өз көзімен көруінен гөрі артық қандай сый бар? Бүкіл қала мұны біледі және растайды. Қызметші (I эпизод) Бірінші эпизод қыз қызметшісімен басталады, ол сарайдан жылап кіреді. Хор жетекшісі оған жаңалық сұрағанда, ол: "Ол тірі. Өлі де". Ол Алькестис өмір мен өлімнің арасына түскенін айтады. Хор жетекшісі қызды лайықты түрде жерлеуге барлық дайындық жасалғанын айтады. Қызметші қыз да Алкестістің ізгілігін мақтауда хор жетекшісіне қосылады. Ол Алькестистің дұғалары мен сол күні таңертең өлуге дайындалуы туралы ұзақ сипаттама береді. Ол Алькестис оны жоятын күйеу жігіттің төсегі үстінде жылап, жылап жатқан балаларын құшақтап, барлығына қоштасты. Ол Адметтің Алькестисті қалай құшақтап, көз жасын төгіп, күннің соңғы сәулелерін көруге тырысқанын баяндады. Қызметші қыз хор жетекшісін сарайға қарсы алып, олардың келгенін Адметке хабарлау үшін ішке кіреді. Алкестис өлім төсегінде, өзінің құрбандығы үшін Адметпен ешқашан үйленбеуін, оны ұмытпауын немесе балаларына ашулы өгей ананы жүктемеуін сұрайды. Адмет бұған келіседі, сондай-ақ оның құрметіне салтанатты өмір сүруге уәде береді, үй ішінің ажырамас бөлігі болған көңіл көтеруден аулақ болады. Алкестис қайтыс болады. Содан кейін ғана Адметтің ескі досы Геракл сарайға келеді, ол жерде болған қайғы туралы ештеңе білмеді. Патша қонақты қайтарып жібергісі келмей, Гераклге қайғылы хабарды жеткізбеуді шешіп, қызметшілеріне оны қарсы алуға және ауыздарын жаба тұруға нұсқау береді. Осылайша, Адмет Алькестиске берген уәдесін бұзады. Ол Алькестистің өлімінен кейінгі кезеңде көңіл көтеруден аулақ болады. Геракл маскүнемдікке салынып, патшайымды жақсы көретін және оған тиісті түрде аза тұтуға рұқсат бермеген қызметшілерді ашуландыра бастайды. Қызметшілерінің біреуі келіп, болған оқиғаны айтып береді. Геракл өзінің қателігі мен жаман мінез-құлқынан қатты ұялады және ол Алькестистің қабірінде жерлеу құрбандықтары жасалған кезде өлімге қарсы тұруға шешім қабылдайды. Ол оралғанда, өзімен бірге бүркемелі әйелді алып келеді, ол Адметке оның жарыста жеңгенін айтады. Ол өзінің қожайынынан Геракл жұмыста болған кезде оны алып, күтіп алуын сұрайды. Көп талқылаудан кейін ол ақыры еріксіз Адметті оның қолынан ұстауға мәжбүр етеді, бірақ пердесін көтере отырып, ол Алкестис екенін, өлімнен қайта оралғандығын көреді. Геракл өліммен күресіп, оны өзіне беруге мәжбүр етті. Ол үш күн бойы сөйлей алмайды. Содан кейін ол тазартылады және толықтай өмірге қайта оралады.

Сыншылардың пікірлері

Алкестистің жанрлық жіктелуі әдеби сыншылар арасындағы пікірталас нысаны болды. Ол трагикалық және комедиялық элементтерді қатар қолданады, ал (алғаш сахналанған кезде) көбінесе сатирлық драмаларға бөлінетін орынды иеленді. Конахер Еврипидтің Адмет пен Алькестис мифін қалай кеңейтіп, комедия мен халық ертегілерінің элементтерін қосқанын зерттейді. Бей пьесаның аңыздық және ертегілік жақтарын да талқылайды. «Алкестис» әйелдер зерттеулерінде жиі қолданылатын мәтін. Сыншылар пьесаның негізгі фокусы Алькестис емес, Адмет екенін көрсетеді. Мысалы, Сегал пьесаның патриархалдық ерекшеліктері туралы жазған. Рабиновиц, Веллакотт және Бернетт ежелгі замандағы құрбандық табиғатын түрліше талдады, олар ежелгі грек моралінің қазіргі күннен едәуір өзгеше екенін түсіндіреді. Пьесаның қазіргі заманғы түсіндірмелері өте алуан түрлі болды, сондықтан сыншылар (Микелини мен Гунариду сияқты) көп нәрседе келіспеушіліктерін атап өтті. Гунариду Еврипидтің пьесаны әртүрлі түсінуге мүмкіндік беруді көздегенін айтады. Адмет пен Алькестистің психологиясы мен ниеттері әсіресе даулы, соның ішінде Адметтің өзімшілдігі туралы мәселе қызу пікірталстарға себеп болып отыр.

Бейімделулер

Бұл пьесаға негізделген кем дегенде жеті опера бар, олардың алтауының аты «Алцест»: Жан-Батист Луллидің 1674 жылғы операсы, Джордж Фридерик Генделдің 1750 жылғы операсы, опералық композицияны жаңарту жөніндегі ұсыныстарымен бірге жарияланған Кристоф Виллибальд Глюктің 1767 жылғы операсы, Антон Швейцердің 1773 жылғы операсы және Пьетро Алессандро Гуглиельмидің 1768 жылғы операсы. Рутланд Боутонның 1922 жылғы «Алкестис» операсы Гилберт Мюррейдің аудармасына негізделген. Ол 1924 жылы Ковент-Гарденде Британдық Ұлттық Опера компаниясымен қойылды және жаңа құрылған Британдық радио хабар тарату компаниясы арқылы таратылды. Бұл қойылым Еврипидтің пьесасын өлім мен қайта туу тақырыптарын зерттейтін әртүрлі көздерден алынған материалмен толықтырды. Ол 1985 жылғы Хайнер Мюллердің «Жадының жарылысы (Суреттің сипаттамасы)» шығармасымен пролог ретінде басталды; бұл шығарма ішінара автоматты жазу арқылы құрастырылған армандық повесть. Мюллер оны «өлімнен тыс пейзаж» сипаттамасы деп атады, ол «Еврипидтің «Алцестісіне» бояу жағылған сурет сияқты, Но театрының «Кумасака» пьесасынан, «Одиссеяның» он бірінші әнінен және Хичкоктің «Құстарынан» үзінділер келтіреді». Сондай-ақ, қойылымда «Алцестің» тақырыптарын пародиалайтын жапондық кёген пьесасы, лазерлік проекциялар, Лори Андерсонның музыкалық партитурасы және композитор Роберт Ратманның дыбыс мүсіндері қолданылды.