Кіріспе

Тау жынысы немесе топырақтың беткейден төмен қарай жылжуы Жаппай ысырап, сондай-ақ жаппай қозғалыс деп аталады, бұл ауырлық күші әсерімен тау жынысы немесе топырақтың беткейден төмен қарай жылғанын сипаттайтын жалпы термин. Ол эрозияның басқа процестерінен өзгеше, себебі жаппай ысыраппен тасымалданатын материал су, жел немесе мұз сияқты қозғалатын ортада ерімейді. Жаппай ысырап түрлеріне баяу сырғу, сольфлюкция, тас құлау, қиыршық тас ағыны және көшкін жатады, олардың әрқайсысының өзіне тән ерекшеліктері бар және секундтардан жүздеген жылдарға дейін созылатын уақыт аралығында жүзеге асады. Жаппай ысырап құрлықта да, теңіз астында да болады және Жерде, Марста, Венерада, Юпитердің Ай Айосында және Күн жүйесіндегі көптеген басқа да денелерде байқалған. Судың батып кетуі кейде жаппай ысыраптың бір түрі ретінде қарастырылады. Осы ретте, көлденең қозғалысы аз болатын батып кету арқылы жаппай ысырап және беткей қозғалысы арқылы жаппай ысырап арасында айырма жасалады. Көшкін сияқты жылдам жаппай ысырап оқиғалары қауіпті және құлқысыз болуы мүмкін. Топырақ сырғуы сияқты біртіндеп болатын жаппай ысырап азаматтық инженерияда қиындықтар туғызады, өйткені сырғу жолдар мен құрылыстарды деформациялап, құбырларды бұзуы мүмкін. Шараларға беткейді тұрақтандыру, қабырғалар салу, су жинағыш тоғандар немесе тас құлауын немесе қиыршық тас ағынын тоқтатуға арналған басқа да құрылымдар, ағаштар отырғызу немесе бастапқы аймақтардың дренажын жақсарту кіреді.

Түрлері

Массалық ысыраптау – ауырлық күшінің әсерінен болатын және тасымалданатын топырақ пен тау жыныстары су, жел немесе мұз сияқты қозғалмалы ортада ерімейтін кез келген эрозия процесін сипаттайтын жалпы термин. Судың болуы көбінесе массалық ысыраптауға көмектеседі, бірақ су мөлшері тасымалдаушы орта ретінде қарастырылатын деңгейге жетпейді. Осылайша, массалық ысыраптау мен ағынның эрозиясы арасындағы айырмашылық – бұл нақты шекарасы жоқ, саз ағыны (массалық ысыраптау) мен өте лайлы ағын (ағынның эрозиясы) арасындағы кескіндік айырмашылық. Массалық ысыраптаудың көптеген түрлері белгілі, олардың әрқайсысының өзіндік ерекшеліктері бар және секундтардан жүздеген жылдарға дейінгі мерзім ішінде жүзеге асады. Көшкін (субсиденция) кейде массалық ысыраптаудың бір түрі ретінде қарастырылады. Содан кейін, көлденең қозғалысы аз болатын көшкін арқылы болатын массалық ысыраптау мен еңіс бойында қозғалыс арқылы болатын массалық ысыраптау арасында айырма жасалады.

Жігіт

Топырақ сығуы – бұл баяу және ұзақ мерзімдік массалық қозғалыс. Топырақ немесе тау жыныстарының уақыт өте келе әртүрлі бағыттағы шағын қозғалыстарының жиынтығы, гравитация күшінің әсерімен бірте-бірте төмен қарай жылжиды. Еңіс қаншалықты тік болса, сығу да соншалықты жылдам болады. Топырақ сығуы ағаштар мен бұталарды тік күйде сақтау үшін иілуіне себеп болады, ал олар тамырларын жойса, құлауларға (жер көшкіндеріне) әкелуі мүмкін. Жер бетіндегі топырақ қатып-еру циклдарының немесе ыстық және суық температуралардың әсерінен жылдамдап, еңістің төменгі бөлігіне қарай жылжиды, нәтижесінде террацеттер пайда болады. Құлаулар көбінесе топырақ сығуымен және топырақ құлауымен (көшкінге ұшыраған топырақ) бірге жүреді – ең тік сығу участаларының түбінде құлап, жиналатын бос топырақ.

Солифлюкция

Солифлюкция – арктикалық немесе альпілік климатқа тән жыртылудың бір түрі. Ол жаз айларында еру нәтижесінде ылғалға толы топырақтың төмен қарай сығуымен жүзеге асады. Бұл процесс, көбінесе өсімдік жамылғысы аз, орташа көлбеулі беткейлерде болады, олардың астында мәңгі тоң қабаты жатыр және ауа райының әсерінен үнемі жаңа материалдар түседі. Солифлюкция бүкіл беткейке әсер етеді, арналармен шектелмейді және терраса тәрізді жер бедерін немесе тас өзендерін қалыптастыруы мүмкін.

Жер сілкінісі

Көктеу - тау беткейінен немесе төбеден үлкен мөлшердегі топырақ пен тастың салыстырмалы түрде жылдам сырғуы. Көктеулер массалық ысырап процесінде судың роліне қарай жіктелуі мүмкін. Тар мағынасында көктеу – құрғақ қалдықтардың орташа және тік беткейлерден жылдам қозғалысы. Судың мөлшері артқан сайын, массалық ысырап қалдықтардың лавинасы, содан кейін топырақ ағыны, содан кейін лай ағыны түрінде жүзеге асады. Судың одан әрі артуы беттік су ағынына әкеледі, бұл массалық ысырапқа қарағанда топырақ эрозиясының бір түрі.

Оқиғалар

Жерде массалық ысыраптау құрлықтағы да, теңіз астындағы беткейлерде де жүзеге асады. Теңіз астындағы массаның жоғалуы, әсіресе мұздықтар шегініп, көп мөлшерде шөгінділер босатылатын мұздық жағалауларында жиі кездеседі. Теңіз астындағы сығақтар бірнеше сағаттың ішінде жүздеген шақырымға дейін үлкен көлемде шөгінділерді тасымалдай алады. Массалық ысыраптау – Күн жүйесі бойынша кең таралған құбылыс, ол ұшқыш материалдар реголиттен жоғалып кететін жерлерде пайда болады. Мұндай массалық ысыраптау Марста, Иода, Тритонда, сондай-ақ Еуропада және Ганимедте байқалған. Массалық ысыраптау Марстың экваторлық аймақтарында да орын алады, онда жел эрозиясы нәтижесінде жұмсақ сульфатқа толы шөгінділер тіктеледі. Венерадағы массаның жоғалуы тессералардың құрғақ жерімен байланысты. Иодағы вулкандық таулардың кең аумақты ысырапқа ұшырағаны анықталды.

Жатылулары мен жер бедері

Массалық ысыраптау геоморфологияға көбінесе нәзік, шағын ауқымдағы өзгерістер арқылы, бірақ кейде әлдеқайда керемет әсер етеді. Топырақ сығуы (soil creep) көбінесе байқаылмайды, бірақ иілген орман өсімі, көлбеу қоршаулар мен телефон тіректері сияқты көзге көрінбейтін әсерлер тудыруы мүмкін. Ол кейде төменгі жартастар мен беткі ойыстарды да жасайды. Солифлюкция дөңгелек немесе қабатты шөгінділерді қалыптастырады, олардың жиектері анық болып, ішіндегі тас сынықтары (кластар) шөгіндінің контурларына перпендикуляр бағытталған. Тас құлау жартастардың ішкі беткейінде тас үйінділерін (talus slopes) құрайды. Тас құлаудың тағы бір айқын көрінісі – тасты мұздықтар, олар мұздықтардың тіктеп кеткен беткейлерінен құлаған тастардан пайда болады. Жер көшкіні жартастар мен сатылы кіші террасалардың пайда болуына себеп болады. Жер көшкінінің шөгінділері жақсы сұрыпталмайды. Сазға толы шөгінділерде саздың созылған кесектері (будинаж деп аталатын құбылыс) және шекаралық деформация аймақтары байқалады.