Кіріспе

Британдық Монмут класының бас кемесі HMS Монмут 20 ғасырдың басында Корольдік теңіз күштері үшін салынған 10 бронекруизердің класының жетекші кемесі болды. Кемелер графтық круизерлер деп те белгілі болды (әрқайсысы британдық графтықтың атымен аталыпты). 1903 жылы құрылысы аяқталғаннан кейін ол Канал флотының 1-ші круизерлік эскадрильясына бекітілді. 1906 жылы Қытай бекетіне ауыстырылып, 1913 жылы елге оралғанға дейін онда қалды және резервтегі үшінші флотқа тағайындалды. 1914 жылдың тамызында Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғанда, кеме қайтадан қолданысқа енгізіліп, Орталық Атлантикадағы 5-ші круизерлік эскадрильяға неміс кару-жарақтарын іздеу және одақтас кемелерді қорғау үшін тағайындалды. Бразилияға келгеннен кейін неміс кемелерін іздеу үшін Бразилия жағалауын күзетуге жіберілді, кейіннен Оңтүстік Атлантикаға контр-адмирал Кристофер Крэдоктың эскадрильясына қосылуға бұйрық берілді. 1 қарашада Чили жағалауында неміс эскадрильясын тапты. Неміс эскадрильясы Крэдоктың күштерінен сандық және жеке күштілік жағынан басым болды; олар Коронел шайқасында Крэдоктың екі бронекруизерін батырды. «Монмут» барлық экипажымен бірге жоғалды.

Дизайн және сипаттама

Монмуттар британдық сауда кемелерін француздық крейсер Гвишен, француздық қорғалған крейсер Шаторено немесе эс сияқты жылдам крейсерлерден қорғау үшін жоспарланған. Кемелердің жалпы ұзындығы 463 фут (141 м), ені 66 фут (20 м) және сусымасы 25 фут (8 м) болды. Олар екі 4 цилиндрлі үш кеңейімді бу машинасымен қозғалды, әрқайсысы 31 Белвиль қазандығымен қамтамасыз етілген буды пайдалана отырып, бір валды айналдырды. Қозғалтқыштар жалпы қуаты құрады, бұл кемелерге ең жоғары жылдамдық беруге арналған. Алайда, «Монмут» жобаланған жылдамдыққа жетпеген кластағы үш кемеден бірі болды. Ол ең көп 678 офицер мен сарбаздан тұратын экипажбен және көмірдің максималды мөлшерін тасымалдайтын. «Монмут» класының кемелерінің негізгі қаруы он төрт БЛ Mk VII зеңбірегінен тұрды. Олардың төртеуі екі екі зеңбірек мұнарасына орнатылған, біреуі суперқұрылымның алдында, біреуі арт жағында, ал қалғандары кеменің ортасындағы казематтарда орналасқан. Олардың алтауы негізгі палубада орнатылған және тек тыныш ауа райында ғана қолданылуы мүмкін болды. Торпедалық катерлерден қорғану үшін он жылдам атушы (QF) 12 фунттық 12 кВт зеңбірек орнатылған.

Құрылыс және мансап

Монмут, Уэльс округының атымен аталған, Лондон және Глазго кеме құрылыс компаниясы 1899 жылғы 29 тамызда Говандағы кемежайда салды. Оның аяқталуы 1902 жылғы наурыз айының соңында Глазго портындағы "Ассирия" лайнерімен соқтығысуына байланысты кешікті. Ол сол жылғы тамыздың соңында сынақтар үшін Девонпортқа келді, бірақ 1903 жылғы 2 желтоқсанға дейін толық аяқталмай, қабылданбады. 1913 жылы "Монмут" Қытай құрлығындағы Цинтао неміс келісім портына құрмет сапары жасады. Сол жылы ол үйге оралып, үшінші резервтік флотқа бекітілді. 1914 жылғы 4 тамызда ол 738 адамнан тұратын экипажбен мобилизацияланды, оның ішінде 570 матрос, 29 офицер, 25 Корольдік теңіз жаяу әскерінің мүшесі және 69 теңізші бар еді. Көптеген дереккөздерде оның экипажы көбінесе резервистерден құралған делінеді; алайда, кеме экипажының тізіміне сүйенсек, тек 8 экипаж мүшесі Корольдік теңіз флотының резервіне, ал 69 мүшесі Жағалау күзетіне кірді. Мобилизациядан кейін ол контр-адмирал Арчибальд Стоддарттың 5-ші крейсерлік эскадрильясына, Кабо-Верде – Канар аралдарына жіберілді. 13 тамызда келгеннен кейін Стоддарт оны Бразилия жағалауына сол аймақтағы неміс жеңіл крейсерлерін іздеуге жіберді. Ол қыркүйектің ортасында Крэдоктың басқаруына өтті. Қыркүйек айының соңында Крэдок Тьерра-дель-Фуэго аймағын алғашқы рет нәтижесіз іздеді, кейін "Монмут" пен тағы екі кемені Чили жағалауын іздеуге жіберіп, 15 қазанда Вальпараисоға жетті, ал оның флагманы Фолкленд аралдарындағы Стэнли портына оралды. 7 қазанда ол неміс вице-адмиралы Шпее кемелерінің Хорн мүйісі аймағына бағыт алғанын және ескірген доредоутт линкор күтіп тұрғанын естіді. Ол Стэнли портына келгенде механикалық жағдайы нашар болғандықтан, жөндеуге уақыт қажет болды. "Good Hope" 22 қазанда онысыз, Хорн мүйісін айналып өтті, ал "Canopus" және үш көмір тасымалдаушы келесі күні Магеллан бұғазы арқылы қысқа жолмен жолға шықты.

Коронел шайқасы

Good Hope эскадрильяның қалған бөлігімен Вальнер Роудста, Чилидің шалғайдағы Хонос архипелагында 27 қазанда қайтадан кездесуге келді. Екі күннен кейін олар Канопус келген кезде кетіп қалды, Крэдок соғыс кемесін мүмкіндігінше тезірек еріп келуге бұйырды. Ол жеңіл крейсерді алға барлау үшін және Чилидің Коронел қаласына кіру үшін Адмиралтействодан кез келген хабарламаны алу және неміс әрекеттері туралы ақпарат жинау үшін жіберді. Крейсер 29 қазанның түстен кейін жеңіл крейсерден неміс радиосигналдарын ала бастады және жылдам неміс кемелерінің тұзағына түспеу үшін Крэдоктың рұқсатымен екі күнге Коронелге кіруді кешіктірді. Неміс жабдықтау кемесі сол жерде болды және радио арқылы Шпеге Глазго портқа түске жақын кіргенін хабарлаған. Крейсер 1 қараша күні таңертең кетіп қалды, бірақ Шпи оның келуі туралы өткен кешке хабарланған кезде оны ұстауға жоспар құрды. Глазго 09:15-те эскадрильяның поштасын алып, 4 сағаттан кейін эскадрильяның қалған бөлігімен кездесті. Крэдок кемелеріне 13:50-де көруді барынша арттыру үшін кемелердің ара қашықтығын сақтай отырып, қатар қатарға тұруға бұйрық берді және солтүстікке қарай бағытталды. 16:17-де Лейпциг ең шығыстағы британдық кеме Гласгоуді батысқа қарай байқады және ол Лейпцигтің түтік түтінін үш минуттан кейін байқады. 17:10-да Крэдок кемелеріне немістерге ең жақын кеме - Глазгоға баруға бұйрық берді. Бірге жиналғаннан кейін, ол оларды артқа қарай, Good Hope алдында, оңтүстік-шығысқа қарай 18:18-де бағыттады. Шарнхорст бронекерлерінің 16 зеңбірегін флагманды кемесінің 9,2 дюймдік зеңбіректері ғана теңегендіктен, ол 6 дюймдік зеңбіректерін көптеп пайдалану үшін қашықтықты қысқартуды қажет етті. Алайда, 7 күшті жел мен ашық теңізде олардың жартысын пайдалануға болмайды, өйткені олар суға тым жақын болды. Ол сондай-ақ, күннің батуын пайдаланып, оның жарығы неміс артиллериялықтарын соқыр қылып тастағысы келді. Спи британдықтардың артықшылықтарын жақсы білген және Крэдокқа полигонды жабуға рұқсат бермеді. Оның кемелері ағылшын кемелеріне қарағанда жылдам болды, олар 16 түйіннің ең жоғары жылдамдығымен қаруланған сауда крейсеріне қарағанда баяулады, және ол жағдай өзгергенге дейін оның қашықтығын кеңейтті. Күн 18 сағат 50 минутта батып, британдық кемелер ашық аспанға қарсы көтерілді, ал неміс кемелерінен артта қалған жағалаудан ажыратуға болмайды. Шпи дереу жақындауға бұрылды және кемелеріне 19:04-те от ашуға белгі берді, бұл кезде Шпидің флагманы Шарнхорст, Гуд Хоупты шабуылдады, ал Гнайзенау Монмутты атып жіберді. Неміс атуы өте дәл болды, екі бронекрейсер де британдық әріптестеріне алты дюймдік қарудың қашықтығынан тыс жерде тез соққы берді, екі кемеде де от алды. Крэдок өзінің жалғыз мүмкіндігі - қашықтықты жаю екенін білгендіктен, Спидің кемелері соққыға ұшырағанмен, оны жалғастырды. 19:23 шамасында алыстығы сол шаманың жартысына жуығы болды. Гнайзенаудан шыққан бір снаряд Монмустың алдыңғы мұнарасының төбесін жарылып, өрт шығарып, оқ-дәрілердің жарылуына себепші болды. Шпи торпедалық шабуылдан қорқып, полигонды ашуға тырысты, бірақ британдықтар 19:35-те ғана кетті. Қатты зақымдалған Монмут жылдамдығын бәсеңдетіп, жолдан шығып кетті. Гласгоудің соғысы мүлдем бөлек болды, өйткені неміс бронекерлері оны мүлдем елемеді, ол жеңіл крейсерлер Лейпцигпен ұрыс жасады. Гласгоу 20:05-те неміс эскадрильясымен байланысын үзді және 10 минуттан кейін Монмутты табады. Ол солтүстікке қарай бұрылуға тырысты, солтүстікке қарай соққан қатты толқынға қарсы тұрып, суды алды. Айдың жарығы екі кемеге де жарық түсіріп, немістер оларды іздеп жүргенде, Глазго үлкен кемеге көмектесе алмады. Жеңіл крейсер Нюрнберг неміс эскадрильясының соңынан жүріп, 20:35-те Глазгодан түтін тұқымын байқады, содан кейін көп ұзамай 10 градусқа қарай Монмутты көрді. Нюрнберг қақпаны жауып, Монмут қайығының қатары көбейіп, оның сол жағындағы қарудың ешқайсысын қолдануға болмайды. Неміс крейсері ішкі жағына бұрылып, өзінің байрағын жарықпен жарықтайды. Британдық кемеден жауап жоқ, Нюрнберг 21:20-да жоғарыға бағыттап, атуды бастады, бірақ жауап жоқ. Неміс кемесі торпедасын атып жіберіп, жарық шамын сөндірді. Содан кейін Монмут жылдамдығын арттырып, Нюрнбергке қарай бұрылды, бұл оның қайтадан от ашуына себеп болды. Монмут 21:58-де қайнады, оның 734 адамнан тұратын бүкіл экипажы онымен бірге болды, өйткені теңіздер құтқару әрекеттерін жасауға тым қатты болды.