Кіріспе

Ғимараттардың құндылығын төмендету үшін келтірілген зиян – әскери, әкімшілік немесе әлеуметтік құрылымдар ретіндегі маңыздылығын азайту мақсатымен жоғары статусты ғимараттарға салған қасақана зақым. Мүліктің осылайша жойылғандығы кейде ғимараттардың ішіндегі заттарға және айналасындағы жерге де тарады. Бұл құбылыстың себептері күрделі және көбінесе оны бақылау құралы ретінде пайдаланған. Мұндай әрекеттер түрлі мәдениеттерде және тарихи кезеңдерде кездескен, әсіресе 17 ғасырдағы Англия азаматтық соғысынан мәлім мысалдар бар.

Мағынасы мен қолданылуы

Шағыншалау – жоғары мәртебелі ғимаратқа, әсіресе қамалға немесе бекініске, оның ішіндегі заттар мен айналасындағы аумаққа қасақана зиян келтіру әрекеті. «Шағыншалау» сөзі алғаш рет 1613 жылы бұл мағынада қолданылған. Қалалар – әскери, әлеуметтік және әкімшілік функцияларды біріктіретін күрделі құрылымдар, оларды шағыншалау туралы шешім осы рөлдердің барлығын ескерген. Шағыншалаудың мақсаты ғимараттың әскери, әлеуметтік немесе әкімшілік құндылығын төмендету болды. Көбінесе, жаудың бекіністі пайдалануына кедергі келтіру үшін қажетті деңгейден асып түсетін зиян келтірілді, бұл зиянның символдық маңызын көрсетеді. Англия азамат соғысының нәтижесінде Стаффордширдегі Эклшолл қамалы шағыншалауға ұшырағанда, бұл әрекет саяси мотивацияға ие болды. Кейде патшаға қарсы көтерілгендерді жазалау үшін немесе иесінің мүлкін қорғай алмауы арқылы оның билігін әлсірету үшін қолданылды. 1135–1154 жылдардағы Анархияны аяқтаған бейбіт келіссөздер аясында екі тарап та қақтығыс басталғаннан бері салынған бекіністерді бұзуға келісті. Сол сияқты, 1317 жылы Эдуард II Роберт Брюспен жасалған келісімнің шарты ретінде Англияның Нортумберленд аймағындағы Харботтл қамалын бұзуға бұйрық берді. Англияда, Шотландияда және Уэльсте өз бекінісін шағыншалау – сирек кездесетін құбылыс, бірақ мүмкін емес емес; Шотландияның тәуелсіздік соғысының бірінші кезеңінде Роберт Брюс шотланд қамалдарына жүйелі түрде зиян келтірді, көбінесе оларды ағылшын билігінен алғаннан кейін. Осыдан бір ғасыр бұрын Англия королі Джон Нормандияны бақылау үшін француз патшасымен соғысқанда Франциядағы Монтресор сарайын қиратуға бұйрық берді. Левант аймағында мұсылман билеушілері крестшілерге тиесілі болған қамалдар мен бекінілген қалаларды қирату саясатын қабылдады; мысалы, сұлтан Байбарс 1267 жылы Яффадағы, 1268 жылы Антиохиядағы және 1270 жылы Ашкелондағы бекіністерді қиратуға бастама көтерді.

Жою әдістері

Қалалар әртүрлі әдістермен бұзды, әрқайсысы ғимараттарға әртүрлі әсер етті. От, әсіресе ағаш құрылымдарға қарсы қолданылуы мүмкін; тас құрылымдардың астын қазу (жер астына түсіру деп аталады) олардың құлауына әкелуі мүмкін; құрылымды қолмен бөлшектеу кейде жасалатын, бірақ ол көп уақыт пен еңбек талап ететін, сондай-ақ арықтарды толтыру және қоршауларды бұзу жұмыстары да осыған жататын; кейінгі кезеңдерде оқ-дәрі де қолданылды. Қаланы қолмен бөлшектеу ("пикинг") екі түрге бөлінеді: біріншілік зақым, қаланы әлсірету мақсатымен жасалған; және қайта пайдалануға болатын материалдарды алу сияқты іс-әрекеттер нәтижесінде туындаған екіншілік зақым. Жер астына түсіру қабырғаның астын қазуды немесе оның негізінен тастарды алып тастауды қамтиды. Сәттілікке жеткен жағдайда, туннель немесе қуыс құлап, археологиялық зерттеулермен анықтау қиынға соғады. Археологиялық зерттеулер орта ғасырларда 61 қамалды әлсіретілгенін анықтады, ал тек бесеуі ғана жер астына түсірілген. Қазірге дейін сақталған жер астына түсіру орындары сирек кездеседі, бірақ 1930 жылдары Саффолк қаласындағы Бунгей қамалындағы қазба жұмыстары кезінде біреуі табылды. Бұл шамамен 1174 жылға дейін соқтырады, сол кезде қамалды иеленуші Генрих II-ге қарсы көтерілген.

Қадірсіздіктің әсері

Қаланы бөлшектеу – шеберлік қажетті процесс болды, кейде тас, металл және шыны сатуға немесе қайта пайдалануға алынып жататын. Польшадағы Папово-Бискупие қамалы қиратылғаннан кейін, қамалынан алынған материалдардың бір бөлігі жақын орналасқан Челмжадағы семинарияны салуға қолданылды. Қиратудың әсері бір орынның толыққанды жойылуынан, мысалы Деганви қамалында көрінетіндей, немесе белгілі бір ишаратқа дейін, мысалы, садақ тесіктеріне зиян келтіруге дейін жететін. 1268 жылы Франция королі Людовик IX соты Этампқа жақын жаңа бекіністі қиратуға бұйрық берді, бұйрықты орындаушы бастықтың "садақ тесіктерін қиратып, бекініс қиратылғанын анық көрсететіндей етуі" тиіс еді. Қирату көбінесе іріктеліп жасалған, кездейсоқ емес, тіпті үлкен ауқымда болған жағдайда да. Орта ғасырлардағы қирату кезінде, бос тұрған залдар мен капеллалар сияқты тұрмыстық аймақтар әдетте қиратудан шығарылатын. Польша королі Владыслав II Ягелло Тевтон орденімен келіссөздер жүргізгеннен кейін, Мала-Ншевавкадағы қамалды қиратуға бұйрық берді, сонда сыртқы қорғандағы ғимараттар бұзылмау шарты қойылды, ал қабырғалардың биіктігі төмендетілді. 1648 жылы Парламент Болсовер қамалын қиратуға бұйрық берді, бірақ "қамалды гарнизон ретінде пайдалануға жарамсыз ету үшін және қажетсіздей бүлдірмеу үшін ғана жасалуы керек" делінген. Қаланың күзеті болған жағдайда, ол әдетте қамалдың ең көрінетін бөлігі және символизмнің ортасы болды. Сондықтан, қиратуды жүзеге асырушылардың назарын аударуы мүмкін. Кенилворт – Англия азаматтық соғысы кезінде қиратылған көптеген қамалдардың бірі, қамалдың сыртынан көрінетін күзет бөлігі қиратылды. Орта ғасырлық дереккөздерде қиратудың қандай болғаны туралы ақпарат аз, сондықтан археология ғимараттардың қай бөліктеріне нұсқау берілгенін және олар қалай қиратылғанын түсінуге көмектеседі. Англия азаматтық соғысы үшін қирату туралы есептер сирек, бірақ Шеффилд қамалы сияқты егжей-тегжейлі жазбалары сақталған жағдайлар бар. Шеффилдте әскери және әлеуметтік мәселелер біріктірілді: роялист иесінің Парламентке қарсы бекіністі пайдалануына жол бермеу қалауы болған болуы мүмкін, ал қирату иесінің билігін әлсіретті. Осыған қарамастан, қиратудан түскен пайда иесіне тиді, Понтефракт қамалынан айырмашылығы, онда ақша қала тұрғындарына берілді. Орта ғасырларда қамалдар қиратылғанда, олар көбінесе толыққанды тасталып кететін, бірақ кейбіреулері жөнделіп, басқалары қайта пайдаланылды. Бұл Англия азаматтық соғысының салдарынан қиратылған орындарға да қатысты. 1650 жылы Парламент Вресл қамалын қиратуға бұйрық берді, қамалдың оңтүстік бөлігі иесі оны әлі де сарай ретінде пайдалана алуы үшін тұрды. Беркли қамалы да сол кезеңде қиратылды, яғни қабырғаның кішкентай, бірақ маңызды бөлігі қиратылды, бірақ қалған құрылым тұтас қалды, және қамал бүгінге дейін мекенделіп келеді. Қиратуды бақылау үшін де, оны бұзу үшін де пайдалану кезеңдер мен мәдениеттерді қамтиды. Орта ғасырлар мен 17 ғасырда қирату кең таралған; маңызды эпизодтарға Анархия, Англия азаматтық соғысы және 16-17 ғасырлардағы Франция, сондай-ақ Жапония кіреді. 17 ғасырдағы Англия мен Уэльстегі қамалдардың қирауынан қалған қирандар кейінгі романтизм қозғалысын ынталандырды.