Кіріспе

Ричард Чарльз Хейстингс Эйр (ағылш. Sir Richard Charles Hastings Eyre; 28 наурыз 1943 жылы туған) – ағылшын кино, театр, теле және опера режиссері. Эйр көптеген марапаттарға ие болды, оның ішінде үш Лоренс Оливье сыйлығы, сондай-ақ алты BAFTA сыйлығына және екі Тони сыйлығына ұсынылды. 1992 жылғы Жаңа жылдық құрмет көрсетулерде Британ империясы орденінің командирі (CBE) атағымен марапатталды, ал 1997 жылғы Жаңа жылдық құрмет көрсетулерде рыцарь атағы берілді. Эйр мансабын 1967 жылдан 1972 жылға дейін Эдинбургтағы Корольдік лицей театрында режиссердің көмекшісі болып бастады, ал 1987 жылдан 1999 жылға дейін Корольдік ұлттық театрдың көркемдік директоры болды. Ол көптеген Вест-Энд қойылымдарын сахнаға қойып, «Жігіттер мен қуыршақтар» (1982), «Король Лир» (1998) және «Хедда Габлер» (2006) спектакльдері үшін үздік режиссер номинациясында үш Лоренс Оливье сыйлығын жеңіп алды. Сонымен қатар, «Жұмысшы шайтандар» (1989), «Скайлайт» (1995), «Джон Габриэль Боркман» (1997), «Брикстондағы Винсент» (2003), «Мэри Поппинс» (2005) және «Адамдық арбалар» (2014) спектакльдері үшін Оливье сыйлығына ұсынылды. Бродвейдегі жұмысы үшін «Джудас сүйіспеншілігі» (1998) және «Крусибель» (2002) спектакльдері үшін үздік режиссер номинациясында Тони сыйлығына ие болды. «Жұрттың түскі асы» (1983) фильмімен режиссерлік дебютін жасады. Кейін «Айрис» (2001) және «Скандал туралы жазбалар» (2005) драмаларын түсіріп, «Үздік британдық фильм» номинациясында BAFTA сыйлығына ұсынылды. Телевизияда «Play for Today» сериалының көптеген эпизодаларын режиссерлік етіп, продюсерлік жұмыстарын атқарды (1979–1981). Сондай-ақ, «Шершін бақшасы» (1981), «Тумблдаун» (1988), «Кейімхана» (2015) және «Король Лир» (2018) фильмдерін де сахнаға қойды.

Ерте өмір және білім

Айр Англияның Девон округындағы Барнстапл қаласында Ричард Гальфрид Хастингс Джайлс Айр мен оның әйелі Мина Мэри Джессика Ройдстың ұлы болып дүниеге келді. Ол Англияның оңтүстік-батысындағы Дорсет округындағы Шерборн қалашығындағы тәуелсіз ұлдар мектебі – Шерборн мектебінде білім алды, содан кейін Кембридж университетіндегі Питерхауз колледжінде оқыды. 2010 жылдың шілдесінде Эйр Роуз Бруфорд колледжінің тұңғыш президенті болды. Ол осы драма мектебінде "Президенттік лекциялар" оқиды; оның 2012 жылғы лекциясы "BBC телеарнасы үшін Шекспирді қою" деп аталды. Ол Батыс Лондондағы Брук-Гринде тұрады.

1967-1986: Театрдағы алғашқы еңбектері

1967 жылдан 1972 жылға дейін Эдинбургтегі Корольдік лицей театрында бас режиссердің орынбасары болды. Ол 1969, 1970 және 1971 жылдары Шотландиядағы үздік қойылым үшін STV сыйлығын жеңіп алды. Лицейдегі қойылымдарының арасында Джек Рондердің Джеймс Хоггтың «Ақталған күнәкардың жасырын сыры» романы бойынша 1971 жылдың тамызында жасаған бейімдеуі болды. Ол 1973–1978 жылдары Ноттингем плейхаусының көркемдік директоры қызметін атқарды, онда ол көптеген жаңа пьесаларды тапсырыс берді және қойды, соның ішінде Тревор Гриффитстің «Комедияшылар» пьесасы, онда Джонатан Прайс, Стивен Риа және Том Уилкинсон басты рөлдерде ойнады, алғаш рет 1975 жылы сахналанды. 1978–1980 жылдары Айр BBC-нің «Play for Today» бағдарламасында режиссер және продюсер болып жұмыс істеді. Ол 1983 жылы Иан Макьюэннің жазған «Түскі ас» фильмін режиссерлік етті, ол «Ең үздік фильм» номинациясы бойынша «Evening Standard» сыйлығын жеңіп алды. 1988 жылы ол Фолкленд соғысы туралы «Күлейген» (басты рөлде Колин Ферт) фильмін түсіру үшін BBC-ге оралды, бұл оған «Үздік режиссер» номинациясы бойынша BAFTA сыйлығы мен Prix Italia сыйлығын әкелді. Ол бес Оливье сыйлығын қоса алғанда, көптеген режиссерлік сыйлықтардың иегері. 1982 жылы ол «Қожалар мен қуыршақтар» қойылымы үшін «Ең үздік режиссер» номинациясында «Evening Standard» сыйлығын жеңіп алды, ал 1997 жылы «Король Лир» және Том Стоппардтың «Махаббаттың тууы» үшін. 1997 жылы ол өмірінің жетістіктері үшін Оливье сыйлығын, Ұлыбритания режиссерлер гильдиясының, «Оңтүстік жағалау» телешоуының, «Evening Standard» және сыншылар шеңберінің сыйлықтарын жеңіп алды.

1987 1999: Корольдік ұлттық театр

1987-1997 жылдар аралығында Эйр Ұлыбританияның Ұлттық театрының көркемдік директоры болды (бұл театрдың шығып келе жатқан директоры Питер Холл оған тапсырған кезде «Royal» деген атау алды, бірақ қазір бұл атау көбірек қолданылмайды). Ол 1982 жылы Оливье сыйлығының иегері Джулия Маккензи мен Боб Хоскинс қатысқан «Жігіттер мен қуыршақтар» қойылымын жаңартқан болатын. 1996 жылы ол осы қойылымды Имельда Стаунтон мен Джоанна Ридингпен қайта қойды. Ұлттық театрдағы қызмет кезеңіндегі күнделіктері «Ұлттық қызмет» деген атпен жарық көрді және 2003 жылғы «Театр кітабы» сыйлығын жеңіп алды. «Жігіттер мен қуыршақтардан» басқа, оның театрлық қойылымдары: «Гамлет» (екі рет), 1980 жылы Корольдік сарайда Джонатан Прайспен, ал 1989 жылы Дэниел Дэй-Льюиспен; Иан МакКелленнің қатысуымен «Ричард III»; Иан Холмның қатысуымен «Король Лир»; Теннесси Уильямстың «Игуананың түні» және «Жастықтың тәтті құсы»; Эдуардо Де Филиппоның «Наполи Миллионария» және «Le Grande Magia»; Хенрик Ибсеннің «Джон Габриэль Боркман» Пол Скофилд, Ванесса Редгрейв және Айлин Аткинспен; Ибсеннің «Хедда Габлер» Ева Бестпен; сондай-ақ Дэвид Хэр, Том Стоппард, Тревор Гриффитс, Ховард Брентон, Алан Беннет, Кристофер Хэмптон және Николас Райттың көптеген жаңа пьесалары. Ол Дэвид Хэрдің «Жарыс атты шайтан» пьесасын Бродвейде дебют ретінде қойып, «Үздік пьеса» номинациясына Тони сыйлығын иеленді. Келесі жылы ол Хэрдің «Skylight» (1996) пьесасының Бродвейге көшірілуін режиссерлік етті. Ол Лиам Нисон мен Том Холландердің қатысуымен Хэрдің «Джудас сүйіспеншілігі» (1998) пьесасын Вест-Энд пен Бродвейде қойды. Келесі жылы ол Бродвейдегі Этель Бэрримор театрында Хэрдің «Аймидің көзқарасы» пьесасында Джуди Денчті режиссерлік етті, бұл оған «Пьесадағы ең үздік әйел актриса» номинациясы бойынша Тони сыйлығын әкелді. Эйр сонымен қатар операларды да қойған. Оның дебюті 1994 жылы Корольдік опера театрында Анжела Георгиудың қатысуымен және сэр Георг Солтидің дирижерлігімен «La traviata» қойылымы болды. Бұл қойылым теледидарда көрсетілді және кейіннен видео және DVD форматында шығарылды. 1995 жылдың қараша айында Эйр Би-Би-Си Басқарушы кеңесінің мүшесі болып тағайындалды, ал 2000 жылдың қазанында екінші мерзімге тағайындалды, бірақ театр мен кино режиссерлік міндеттемелеріне байланысты мерзімінен бұрын (2003 жылдың 31 мамырында) отставкаға кетті. Эйр Хэдда Габлер мен Сартрдың «Лақты қолдар» (Dirty Hands) шығармасын «Новиц» ретінде Альмейда театры үшін бейімдеді. Иан Чарльсонның досы, ол «Жігіттер мен қуыршақтар» және «Гамлет» фильмдеріндегі сәтті қойылымдарды режиссерлік еткен. Эйр 1990 жылы жарық көрген «Иан Чарльсонға арналған құрмет» кітабына бір тарау жазды.

2000-2009 жж.: Кинорежиссер

2001 жылы ол жазушы және философ Айрис Мердок туралы «Айрис» атты тарихи драмасын режиссерлік етті. Фильм оның өмірінің басынан бастап, Альцгеймер ауруымен күрескен соңғы жылдарына дейінгі кезеңді қамтиды. Фильмді сыншылар жоғары бағалап, төрт негізгі актер – Джуди Денч, Джим Бродбент, Кейт Уинслет және Хью Бонневиллдің керемет ойынын бөліп көрсетті. Бродбент «Айрис» фильміндегі рөлі үшін «Оскар» сыйлығын жеңіп алды, ал Денч «Үздік әйел актер» және Уинслет «Үздік қосымша әйел актер» номинацияларына ие болды. Келесі жылы ол Лиам Нисон мен Лора Линни қатысқан Артур Миллердің «Крусибл» пьесасының Бродвейдегі қайта қойылымын басқарды. Variety журналындағы мақаласында Чарльз Ишервуд: «Эйрдің қойылымы мәтінге адал және пьесаның күшті жақтарын айқын көрсетеді» деп жазды. 2006 жылы ол Зое Хеллердің Букер сыйлығына ұсынылған «Скандал туралы жазбалар» романының киноадаптациясын түсірді. Фильмде Джуди Денч, Кейт Бланшетт және Билл Найи ойнады. The Times газетіндегі мақаласында Джеймс Кристофер фильмді мақтап: «Эйр фильмді камералық пьеса сияқты режиссерлік еткен, сахналарды түсірудегі шеберлігі таң қалдырады. Бұл – қуатты әрі зұлым ләззат» деді. Фильм BAFTA сыйлығына «Үздік британдық фильм» және Денч үшін «Үздік әйел актер», Бланшетт үшін «Үздік қосымша әйел актер» номинацияларына ие болды. Содан кейін ол 2005 жылы Вест-Энд және Бродвей сахналары үшін «Мэри Поппинс» мюзиклін қойды. Бұл қойылымы үшін ол Лоренс Оливье сыйлығының «Үздік режиссер» номинациясын алды. 2007 жылдың 14 ақпанында Айрдың Николас Райттың «Репортер» пьесасының премьерасы Лондонның Ұлттық театрында өтті. Пьеса Джеймс Моссманның өліміне дейінгі жылдардағы қоғамдық ахуалды және оның өлімінің себептерін зерттейді. Ол Бернхард Шлинктің әңгімесі негізінде түсірілген «Басқа адам» (2008) фильмін режиссерлік етті, онда Лиам Нисон, Антонио Бандерас және Лора Линни ойнады. Айр 2009–2010 маусымда Метрополитен операсы үшін Бизенің «Кармен» операсының жаңа қойылымын режиссерлік етті, басты рөлдерді латыш меццо-сопраносы Элина Гаранча мен Роберто Алагана орындады. Ол 2013–2014 маусымда Метке оралып, Джулс Массененнің «Вертер» операсының жаңа қойылымын Джонас Кауфман және Софи Кохпен бірге жасап, режиссерлік етті. 2014–2015 маусымның ашылуында Моцарттың «Фигароның үйленуі» операсын қойып, режиссерлік етті. Айр Джон Робин Байцтың Роберт Эванстың «The Kid Stays in the Picture» және «The Fat Lady Sang» естеліктерінің сахналық адаптациясын қоюды жоспарлаған, бірақ жоба продюсер тарапынан тоқтатылды.

2010 жылдан қазіргі уақытқа дейін

Оның "Ноэль Ковардтың жеке өмірі" қойылымы Ким Кэтралл мен Пол Гросс қатысуымен 2011 жылдың қараша айында Бродвейдегі "Музыкалық қорап" театрында, Торонтодағы көрсетілімнен кейін ашылды. 2013 жылдың қараша айында ол "Альмейда" театрындағы Ибсеннің "Арбақтары" қойылымы үшін "Ең үздік режиссер" номинациясында "Evening Standard" сыйлығын тағы бір рет жеңіп алды. Бұл қойылым Вест-Эндке көшірілді. 2010 жылдардың соңында Эйр экран үшін көптеген жобаларға режиссерлік жасады. 2015 жылы ол Рональд Харвудтың 1980 жылғы осы аттас пьесасы негізінде Энтони Хопкинс пен Иэн МакКелленнің қатысуымен "The Dresser" телефильмін түсірді. Фильм оң пікірлер алды және "Алтын глобус" сыйлығының "Үздік шектеулі немесе антологиялық серия немесе телефильм" номинациясына ие болды. Ол сондай-ақ Иэн Макьюэннің осы аттас романы бойынша Эмма Томпсонның басты рөлде ойнаған "Балалар актісі" (2017) драмалық фильмінің режиссері болды. Келесі жылы ол Энтони Хопкинс, Эмма Томпсон, Флоренс Пью және Джим Бродбент қатысқан BBC Two телефильмі "Король Лир" (2018) фильмін түсірді. Фильм "Primetime Emmy Award" сыйлығының "Ең үздік телефильм" номинациясына ие болды. 2021 жылы Эйр Аллан Беннеттің осы аттас пьесасы бойынша түсірілген "Аллелуя" фильмінің режиссері болды, онда Женнифер Сондерс, Бэлли Гилл, Рассел Тови, Дэвид Брэдли, Дерек Джакоби және Джуди Денч ойнады. Оның "Қабық үйі" пьесасының премьерасы 2022 жылы Хэмпстед театрында өтті.

Стиль және танымалдылық

Айрдың мұрағаты Техас штатының Остин қаласындағы Гарри Рэнсом орталығының сахналық өнер жинағының бір бөлігі болып табылады, оның ішінде Дэвид Хэр, Йен Макьюэн және Том Стоппард сияқты достары мен әріптестерінің материалдары да бар. Оның құжаттарына жеке күнделіктері, қойылымдардың сценарийлері, түсіндірмелер қосылған опера либреттолары, хат алмасулары, фотосуреттер, плакаттар және театрға қатысты құжаттар кіреді. Ол 1992 жылғы Жаңа жылдық құрметтеуде Британ империясы орденінің командирі (CBE) атағымен марапатталды, ал 1997 жылғы Жаңа жылдық құрметтеуде рыцарь атағын алды, бұл атақ 1997 жылдың 4 наурызында ресми түрде табысталды. 2001 жылы ол Альцгеймер зерттеу қорының меценаты болды. 1998 жылы ол «Офицер де л’Ордр дез Арт э де Летр» орденімен марапатталды, ал 2008 жылдың 10 шілдесінде Ноттингем университеті оған құрметті әдебиет докторы атағын берді. 2017 жылғы Жаңа жылдық құрметтеуде драма өнеріне қосқан үлесі үшін ол «Құрмет серіктері» орденінің мүшесі болып тағайындалды.

Теледидар

Жыл Атауы Режиссер Автор Продюсер Ескертулер Сілтеме1979–1981 Play for Today режиссер; 5 эпизод сценарист; Эпизод: "Passmore" (1980) продюсер; 13 эпизод 1981 The Cherry Orchard BBC телефильмі 1985 Past Caring телефильмі 1986–1995 Screen Two 2 эпизод 1988 Tumbledown BBC телефильмі 1993 Ұлы эпизодтар Эпизод: "Кенеттен, өткен жаз" 2000 Rockaby телефильм 2003 Винсент Брикстондағы телефильмі 2009 10 минуттық әңгімелер Эпизод: "Үш патша" 2012 The Hollow Crown Эпизодтар: "Генри IV, 1-ші және 2-ші бөлімдер" 2015 The Dresser BBC Two телефильмі 2018 King Lear BBC Two телефильмі

Марапаттар мен ұсыныстар

Жыл Қауымдастық Санаты Жоба нәтижесі Ref.1987 Британдық академиялық телеарналар Ең үздік жеке драма «Екінші экран: Сақтандырушы» 1989 «Қамқорлықсыз» 1989 «Түмблдаун» 2001 Британдық академиялық кино сыйлығы Үздік британдық фильм «Айрис» Үздік бейімделген сценарий 2006 Үздік британдық фильм «Скандалға жазбалар» 1982 Лоренс Оливье сыйлығы Үздік режиссер «Жігіттер мен қуыршақтар» 1989 «Жарыс демоны / Войси мұрасы» 1996 «Skylight / La Grande Magia» 1997 «Джон Габриэль Боркман» 1998 «Король Лир» 2003 «Винсент Брикстонда» 2005 «Мэри Поппинс» 2006 «Хедда Габлер» 2014 «Жүделер» 1997 Тони сыйлығы Ойынды ең үздік режиссуралау «Джудас сүйісі» 2002 «Құбылыс» 2002 Drama Desk сыйлығы Ойынды ең үздік режиссуралау 2002 Drama League сыйлығы Режиссурадағы үлкен жетістіктер