Людвиг Боянус: Франко-немецкий дәрігер және табиғатты зерттеуші ғалым
Ludwig Heinrich Bojanus
Людвиг Боянус – неміс-дәрігер, анатомия және табиғатты зерттеуші. Ең белгілі еңбегі – тасбақа анатомиясы. Жаңа триасс кезеңі сүтқоректісі оның құрметіне аталған.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Кіріспе
Неміс дәрігері және табиғат зерттеушісі Людвиг Генрих Боянус (лат. Ludovicus Henricus Bojanus) (16 шілде 1776 – 2 сәуір 1827) – франко-неміс дәрігері, салыстырмалы анатомия ғалымы және табиғат зерттеушісі. Ол өзінің еңбек өмірінің көп бөлігін патшалық Ресейдегі Вильнюс университетінде ветеринариялық медицинаны оқытумен өткізді. Оның ең маңызды еңбегі – 1819 және 1821 жылдары жарық көрген, "Emys orbicularis" бақасының анатомиясына арналған екі томдық кітап. Молюскалардың Боян органы оның құрметіне аталған. 2019 жылы триасс кезеңінің сүтқоректісі "Лисовиция божани" (Lisowicia bojani) оның есімімен аталыпты.
German physician and naturalist
Ludwig Heinrich Bojanus Latinized as Ludovicus Henricus Bojanus (16 July 1776 – 2 April 1827) was a Franco German physician, comparative anatomist, and naturalist who spent most of his active career teaching veterinary medicine at Vilnius University in Tsarist Russia. His greatest work was a two volume folio on the anatomy of the turtle Emys orbicularis published in 1819 and 1821. The Organ of Bojanus of molluscs is named after him. The Triassic mammal Lisowicia bojani was named in his honour in 2019.
Өмір және жұмыс
Боян Эльзастағы Буксвильерде Иоганн Якоб Боян (1740–1820) мен Мари Элеонора Магдалина Кромайер отбасында дүниеге келген. Оның кіші әпкесі Луиза Фридерика (1789–1880) Дармштадт қаласындағы ықпалды Мерк отбасына үйленді. 1789 жылы француздар Эльзасқа басып кірген кезде лютеран дініндегі отбасы Дармштадтқа қашып кетті. Ол Дармштадтта орта білімін аяқтап, Йена университетінде медицинаны оқыды (Dr. med., 1797). 1804 жылы Вильнюс университетінде ветеринария профессоры болып тағайындалды, бірақ бұл лауазымды 1806 жылы ғана иеленді. 1812 жылы Наполеон әскері Вильнюске шабуыл жасағанда Санкт-Петербургке қашып кетіп, 1814 жылы ғана қайта оралды. Боян анатомия және ветеринария саласында 70 жұмыс жазды, ең әсерлісі – «Anatome Testudinis Europaeae» (1819, 1821) атты тасбақалар анатомиясы туралы суреттелген кітабы. Оның шәкірті және өмірбаян жазушысы Адам Фердинанд Адамовичтің (1802–1881) мәліметінше, бұл кітапта кем дегенде 500 тасбақаны кесіп зерттеу нәтижесінде жасалған еуропалық батпақ тасбақасының (Emys orbicularis) анатомиясын бейнелейтін 50 сурет болған. Ол бастапқыда кітапты Жорж Кювьеге арнауды жоспарлаған, бірақ кейіннен француздықтармен болған қиындықтар мен патшалық Ресейге адалдығынан бас тартқан болуы мүмкін. Кітаптың 80 данасын 5000 рубльге (оның шамамен екі жылдық жалақысы) басып шығарды және барлық шығынды өзі төледі, бұл оның қаржылық қиындыққа тап болуына себеп болды. Оның шәкірті Адамович кейін Вильнюсте ветеринария профессоры болды. Басқа да маңызды студенттерінің қатарында Кароль Муйшель (1799–1843) және Фортунат Юревич (1801–1826) болды. Ол бірнеше жаңалықтар ашты, соның ішінде бүгінде Боян мүшесі деп аталатын екі жақтан ашылатын моллюскалардың бездік органы. 1818 жылы шаяндардың ішінде серкарияны байқап, оларды бауыр құрттарымен байланысты деп есептеді, бірақ олардың тіршілік циклы туралы білмеді. Ол аuroх (Bos primigenius) және далалық бизон (Bison priscus) түрлерін сипаттап, олардың айырмашылықтарын көрсетті. Боян 1803 жылы Венада Вильгельмина Рузеге (1777–1826) үйленді, бірақ баласы болмады, бірақ Амелия (1819–1893) атты әйелінен туған қызы болды. 1814 жылы Санкт-Петербургтегі Императорлық ғылым академиясының корреспондент-мүшесі болып сайланды; 1818 жылы Бондағы Императорлық Леопольд Каролина табиғаттану ғылымдары академиясының мүшесі болды, ал 1821 жылы Швеция Корольдік ғылым академиясының шетелдік мүшесі аталды.
Bojanus was born at Bouxwiller in Alsace, to Johann Jakob Bojanus (1740–1820) and Marie Eleonore Magdalene Kromayer. His younger sister Louise Friederike (1789–1880) married into the influential Merck family of Darmstadt. The family of Lutherans fled along with to Darmstadt during the French invasion of Alsace in 1789. He finished his secondary education in Darmstadt and studied medicine at the University of Jena (Dr. med., 1797). In 1804 he was appointed professor of veterinary medicine at the University of Vilnius, a post which he could assume only in 1806. In 1812 he fled to St Petersburg when Vilnius was invaded by Napoleon's army and returned only in 1814. Bojanus produced 70 works on anatomy and veterinary medicine with the most influential work being an illustrated book on the anatomy of turtles, Anatome Testudinis Europaeae (1819, 1821). This had 50 plates, illustrated on his own, on the anatomy of the European pond turtle Emys orbicularis based on dissections of at least 500 turtles according to his student and biographer Adam Ferdynand Adamowicz (1802–1881). He initially considered dedicating the book to Georges Cuvier but decided not to later, possibly due to the troubles he had faced from the French and due to his allegiance to Tsarist Russia. He printed 80 copies at a cost of 5000 rubles (about two years of his wages worth) which he paid for on his own, leading to financial difficulties. His student Adamowicz later became a veterinary professor at Vilnius. Other significant students included Karol Muyschel (1799 1843) and Fortunat Jurewicz (1801 1826). He made several discoveries, including a glandular organ in bivalve molluscs that is now known as the organ of Bojanus. He noted cercaria inside snails in 1818 and considered them as related to liver flukes but did not know about the life cycle. He described the auroch species (Bos primigenius) and the steppe wisent (Bison priscus) providing distinction between them. Bojanus married Wilhelmine Roose (1777–1826) in Vienna in 1803 and had no children of his own but had a stepdaughter Amelie (1819–1893). In 1814 he was elected corresponding member of the Imperial Academy of Sciences in St. Petersburg; in 1818 he became a member of the Imperial Leopold Caroline Academy of Natural Sciences then in Bonn, and in 1821 was a foreign member of the Royal Swedish Academy of Sciences.