Кіріспе

Коммерциялық емес ұйым (НКО), сонымен қатар коммерциялық емес мекеме немесе коммерциялық емес институт деп те аталады, және көбінесе жай ғана коммерциялық емес деп аталады (кейбір жағдайларда есімдікпен бірге қолданылмайды), – бұл өз иелері үшін пайда табу мақсатында жұмыс істейтін кәсіпорыннан өзгеше, қоғамдық немесе әлеуметтік игілік үшін құрылған және жұмыс істейтін заңды тұлға. Коммерциялық емес ұйым тарату шектеуіне бағынады: түсімдер шығыстардан асып кетсе, ол жеке тұлғаларға берілмей, ұйымның мақсатына жұмсалуы тиіс. Саяси ұйымдар, мектептер, кәсіптік бірлестіктер, шіркеулер, әлеуметтік клубтар және тұтыну кооперативтері сияқты көптеген ұйымдар коммерциялық емес болып табылады. Коммерциялық емес ұйымдар салықтан босатылу үшін үкіметтен рұқсат алуға және кейбіреулері салықтан шегерілетін жарналар алуға құқылы болуы мүмкін, бірақ ұйым салықтан босатылған мәртебесінсіз де коммерциялық емес ұйым ретінде тіркеле алады. Коммерциялық емес ұйымдардың маңызды аспектілері – жауапкершілік, сенімділік, адалдық және ұйымға уақыт, ақша және сенім арнаған әрбір адамға ашықтық. Коммерциялық емес ұйымдар донорларға, негіздеушілерге, еріктілерге, бағдарламаның иегерлеріне және қоғамдық қауымдастыққа есеп береді. Теориялық тұрғыдан алғанда, донорлық қаражат есебінен қаржыландырылатын коммерциялық емес ұйым үшін қоғамдық сенім – ұйымның қанша ақша жинауы мүмкін екендігінің маңызды факторы. Олардың айтуынша, коммерциялық емес ұйым өз миссиясына қаншалықты көп назар бөлсе, соғұрлым көп қоғамдық сенімге ие болады. Бұл ұйымның қаржылық мүмкіндіктерін арттырады. Атаулар мен ережелер әр заңнамалық аумақта әртүрлі болуы мүмкін.

Америка Құрама Штаттары

Ұлттық қайырымдылық статистикасы орталығының (NCCS) мәліметтері бойынша, АҚШ-та 1,5 миллионнан астам коммерциялық емес ұйым тіркелген, оның ішінде мемлекеттік қайырымдылық қорлары, жеке қорлар және басқа да коммерциялық емес ұйымдар бар. Жеке қайырымдылық жарналары 2017 жылы төртінші жыл қатарынан (2014 жылдан бастап) өсіп, шамамен 410,02 миллиард долларды құрады. Осы жарналардың ішінде діни ұйымдар 30,9%, білім беру ұйымдары 14,3%, ал әлеуметтік қызметтер ұйымдары 12,1% алды. 2010 жылдың қыркүйегі мен 2014 жылдың қыркүйегі аралығында 16 жастан асқан америкалықтардың шамамен 25,3%-ы коммерциялық емес ұйымға ерікті болып қызмет етті. АҚШ-та коммерциялық емес ұйымдардың барлығы салықтан босатылған. Коммерциялық емес босатулардың түрлі-түрлі нысандары бар, мысалы, 501(c)(3) ұйымдары – мемлекеттік және федералды заңнамаға ықпал етпейтін діни, қайырымдылық немесе білім беру бағытындағы ұйымдар, және 501(c)(7) ұйымдары – демалыс, ойын-сауық немесе басқа да коммерциялық емес мақсаттарға арналған ұйымдар. АҚШ-та коммерциялық емес ұйымдар мен пайда табуға бағытталмаған ұйымдар (NFPO) арасында маңызды айырмашылық бар; NFPO иелеріне пайда әкелмейді және ақша ұйымды басқаруға жұмсалады, бірақ ол қоғамдық мүддеде жұмыс істеуге міндетті емес. Мысалы, мүшелерінің ләззатын алу мақсатында құрылған клубтар. Әрбір NFPO үшін қай табыс көзі тиімді болатыны ерекше. 2010 жылдан бері NFPO-лардың саны артып келе жатқандықтан, ұйымдар қаржылық тұрақтылықты сақтау үшін табыс табуға мүмкіндік беретін бәсекеге қабілетті артықшылықтарды қабылдады. Жеке тұлғалар мен ұйымдардан түсетін жарналар жыл сайын өзгеріп отырады, ал мемлекеттік гранттар азайды. Қаржыландырудың жылдан-жылға өзгеруіне байланысты көптеген коммерциялық емес ұйымдар қаржыландыру көздерін көбейтуге бет бұрды. Мысалы, үкіметтік гранттарға сүйенетін көптеген коммерциялық емес ұйымдар жеке донорларға жүгіну үшін қаржы жинау науқандарын бастады.

Құрылымы мен құрылымы

АҚШ-та коммерциялық емес ұйымдар өздері жұмыс істейтін штатта жарғыларын, құрылтай құжаттарын немесе оның екеуін де тіркеу арқылы құрылады. Құрылтай актісі заңды тұлға құрып, ұйымға заң бойынша жеке тұлға (корпорация) ретінде қарауға және жеке тұлғалар немесе пайда көздейтін корпорациялар сияқты шаруашылық мәмілелер жасауға, келісімшарттарға отыруға және мүлікке ие болуға мүмкіндік береді. Коммерциялық емес ұйымдардың мүшелері болуы мүмкін, бірақ көбінесе мүшелері жоқ болады. Коммерциялық емес ұйым мүшелерінің сенімдік қоры немесе қауымдастығы түрінде де болуы мүмкін. Ұйымды мүшелері басқара алады, олар директорлар кеңесін, басқарма мүшелерін немесе сенімшілер кеңесін сайлайды. Коммерциялық емес ұйым мүшелер ретінде топтарды немесе корпорацияларды өкілдік етуге мүмкіндік беретін делегаттар құрылымын құруы мүмкін. Балама ретінде, ол мүшеліксіз ұйым болуы мүмкін, ал директорлар кеңесі өзінің ізбасарларын сайлай алады. Коммерциялық емес ұйымдардың екі негізгі түрі бар: мүшелік және кеңес негізіндегі ұйымдар. Мүшелік ұйымы басқарманы сайлайды, тұрақты түрде жиналады және жарғыны өзгерту құқығына ие. Кез келген кеңес ұйымы әдетте өзі таңдаған басқармаға және басқарма берген өкілеттіктермен шектелген мүшелікке ие болады. Кеңес негізіндегі ұйымның жарғысында ұйымның мүшелері жоқ екені айтылуы мүмкін, бірақ ұйымның материалдарында оның демеушілері немесе қызмет алушылары «мүшелер» деп аталуы мүмкін; мұндай ұйымдардың мысалдары – FairVote және Марихуана заңдарын реформалау жөніндегі ұлттық ұйым. Коммерциялық емес корпорациялар туралы үлгілік заң мүшелік шешімдерін қабылдауға қатысты көптеген күрделіліктер мен талаптарды қояды. Сәйкесінше, көптеген ұйымдар, мысалы, Wikimedia Foundation, кеңес негізіндегі құрылымды құрды. Ұлттық парламентаристер қауымдастығы бұл тенденцияның коммерциялық емес ұйымдардағы ашықтық, есеп беру және қоғамдық мүдделерді түсіну үшін болашақтағы салдарына қатысты алаңдаушылық білдірді. Атап айтқанда, коммерциялық емес ұйымдар, бизнес корпорацияларынан айырмашылығы, өнімдері үшін нарықтық және акционерлік тәртіпке бағынбайтынын атап өтті; сондықтан, кеңес сайлау сияқты маңызды шешімдерді мүшелік бақылаусыз, теріс пайдаланудың алдын алуға қатысты жеткілікті кепілдіктер жоқ. Бұған қарсылық ретінде коммерциялық емес ұйымдар өсіп, ірі демеушілерді іздеген сайын, тексеру деңгейі артады, соның ішінде аудиттелген қаржылық есептіліктің болуына деген талаптар да күшейеді. Сонымен қатар, құқықтық құрылымын таңдау арқылы коммерциялық емес ұйымдар мүшелері мен директорларына пайда таратудан туындайтын қаржылық пайда алудан шектеледі.

Салықтан босату

Көптеген елдерде коммерциялық емес ұйымдар салықтан босатылған мәртебе алуға өтініш бере алады, осылайша ұйымның өзі табыс салығынан және басқа да салықтардан босатылуы мүмкін. АҚШ-та федералды табыс салығынан босатылу үшін ұйым Ішкі кіріс кодексінде (IRC) белгіленген талаптарға сай болуы керек. Коммерциялық емес мәртебе беруді штат жүзеге асырады, ал салықтан босатылған мәртебе беруді (мысалы, IRC 501(c)) IRS арқылы федералды үкімет жүзеге асырады. Бұл барлық коммерциялық емес ұйымдар салықтан босатылмайды дегенді білдіреді. Мысалы, коммерциялық емес ұйымдардың қызметкерлері өз жалақыларынан салық төлейді, оларды ел заңдарына сәйкес алады. Коммерциялық емес ұйымдар қозғалысын дамыту мақсатының пайда табудан маңыздырақ болған, бірақ ұйымның тұрақтылығын қамтамасыз ету үшін екеуі де қажет болатын "қос пайда" моделін қолданады. Ұлыбританияда тіркелген коммерциялық емес ұйымдардың бір артықшылығы – олар кейбір жеңілдіктер мен босатулардан пайдаланады. Қайырымдылық және коммерциялық емес ұйымдар корпоративтік салықтан босатылады, сондай-ақ қамқорлар табыс салығынан босатылады.

Құрылтайшы синдромы

Құрылтайшы синдромы – ұйымдар өсіп дами келе кезде туындайтын мәселе. Жобаны қалай жүргізуге болатыны туралы анық көзқарасы бар белсенді құрылтайшылар, жаңа қызметкерлер немесе еріктілер жобаның көлемін кеңейтуге немесе саясатты өзгертуге ұмтылса да, ұйымды бақылауда ұстауға тырысады.

Ресурстарды дұрыс басқару

Ресурстарды тиімсіз басқару – бұл БҰҚ-тың ерекше мәселесі, себебі қызметкерлер ұйымға тікелей қатысы бар ешкімге жауапты емес. Мысалы, қызметкер толық міндеттемелерін ашпай жаңа бағдарламаны бастауы мүмкін. Қызметкерге БҰҚ-тың беделін жақсартқаны, басқа қызметкерлерді қуантқаны және жаңа демеушілерді тартқаны үшін сыйлық берілуі мүмкін. Ұйымның толық сенімі мен кредитіне сүйенген, бірақ ешқайда тіркелмеген міндеттемелер – есептік алаяқтық болып табылады. Бірақ тікелей емес міндеттемелер де БҰҚ-тың қаржылық тұрақтылығына теріс әсер етеді, және қатаң бақылау шаралары енгізілмесе, БҰҚ қаржылық қиындықтарға ұшырайды. Кейбір сарапшылар ірі коммерциялық компаниялардан түскен маңызды қаржыландыру БҰҚ-тың қызметін өзгерте алады деп санайды. БҰҚ-тың тиімділігін бағалаудың жиі қолданылатын өлшемі – шығындар қатынасы (яғни, бағдарламаларға жұмсалмайтын шығындардың жалпы шығындарға қатынасы).

Талантқа арналған конкурс

Қаржылық емес ұйымдардың, әсіресе басқарушы лауазымдарға қатысты, мемлекеттік және жеке секторлармен қызметкерлер үшін бәсекелестік тағы бір мәселе болып табылады. Бүгінде коммерциялық емес секторда жаңа түлектердің жетіспеушілігі туралы хабарлар бар, ал коммерциялық емес ұйымдар ұзақ уақыт бойы жұмысқа алуды екінші деңгейдегі маңызға ие деп санаған, себебі олар көптеген жағдайға түсіп қалған болуы мүмкін. Көптеген орнықты коммерциялық емес ұйымдар жеткілікті қаржыландырылған және мемлекеттік сектордегі бәсекелестерімен салыстырылатын болса, ал көптегендері тәуелсіз және белсенді тұлғаларды тарту және ұстау үшін қандай ынталандыруларды қолдану керек екенін шығармашылықпен ойластыруы керек. Көптеген адамдар үшін алғашқы қызығушылық сыйақы пакеті болып табылады, бірақ коммерциялық емес ұйымнан кеткеннен кейін сұралғандардың көпшілігі оларды стрестік жұмыс ортасы мен жеңілмейтін жұмыс жүктемесінің кетіргенін айтты. Мемлекеттік және жеке секторлардағы жұмыс берушілер тарих бойында көптеген коммерциялық емес ұйымдарға қарағанда өз қызметкерлеріне көбірек мүмкіндіктер ұсынып келді. Жоғары жалақы, кең ауқымды әлеуметтік пакет немесе аз еңбек сіңіретін жұмыс түрінде мемлекеттік және жеке секторлар қызметкерлерді тартуда коммерциялық емес ұйымдарға қарағанда артықшылыққа ие болды. Дәстүрлі түрде коммерциялық емес ұйымдар өздерінің таңдаған ісіне көмектескім келетін, миссияға бағытталған адамдарды тартты. Мәселені күрделендіретін нәрсе, кейбір коммерциялық емес ұйымдар көптеген кәсіпорындар сияқты жұмыс істемейді немесе тек маусымдық түрде жұмыс істейді. Бұл көптеген жас және жігерлі қызметкерлерді тұрақты жұмыс орнына ие болу үшін коммерциялық емес ұйымдардан бас тартуға итермелейді. Алайда, бүгінде коммерциялық емес ұйымдар өз бәсекелестерінің қолданатын әдістерін қабылдап, өз қызметкерлерін сақтап қалудың және жаңадан бітірген жұмыс күшінің ең жақсыларын тартудың жаңа жолдарын табады. Көптеген коммерциялық емес ұйымдар жеке сектордағы жалақымен теңесе алмайтыны айтылды, сондықтан олар әлеуметтік пакеттерге, ынталандыруларға және жағымды жұмыс ортасын құруға көбірек назар аударуы керек. Жақсы орта жалақы мен жұмыс қысымынан гөрі жоғары бағаланады.

Онлайн-болуы

Домендік атауды таңдағанда, коммерциялық емес ұйымдар (ҰЕҰ) көбінесе org, немесе өз елдерінің ең жоғары деңгейлі доменін, немесе edu ең жоғары деңгейлі доменін (TLD) пайдаланады, бұл оларды әдетте com доменін пайдаланатын коммерциялық ұйымдардан ерекшелеу үшін жасалған. Домендік атаулар жүйесінде org домені бастапқыда "басқа санатқа жатпайтын ұйымдар" үшін арналған, яғни егер олар мемлекеттік, білім беру мекемесі болмаса немесе басқа белгілі бір TLD-ға ие болмаса, коммерциялық емес ұйымдар үшін тиісті санат болып саналады. Ол әрі қарай қайырымдылық ұйымдарына немесе нақты ұйымдық немесе салықтық мәртебеге арналған жоқ, бірақ басқа санатқа жатқызылмаған кез келген ұйымды қамтиды. Қазіргі таңдағыда com немесе org доменін тіркеуде ешқандай шектеулер қарастырылмаған, сондықтан осы домендердің екеуінде де түрлі-түрлі ұйымдарды кездестіруге болады, сондай-ақ мұражайлар үшін museum және кооперативтер үшін coop сияқты жаңа, арнайы домендер де бар. Ұйымдар өз елдерінің ең жоғары деңгейлі доменін тиісті ел коды бойынша тіркей алады.

Басқа атаулар

Кейбір ұйымдар осы саланы сипаттау үшін жаңа, жағымды дыбысталатын баламалы терминология ұсынады. "Азаматтық қоғам ұйымы" (АҚҰ) термині Жаһандық басқаруды зерттеу орталығы сияқты көптеген ұйымдар қолданды. "Азаматтар секторы ұйымы" (АСҰ) термині де секторды – азаматтар үшін, азаматтар тарапынан – сипаттау мақсатымен, Ashoka: Public Innovators сияқты ұйымдар тарапынан қолдауға ие болды. Бұл терминдер секторды мемлекеттік немесе бизнес секторларына тән терминологияны пайдаланбастан, өзінің тілімен сипаттайды деп жақтаушылар мәлімдейді. Дегенмен, коммерциялық емес ұйым заңнамаға сәйкес келмейтін өзін-өзі сипаттау тілін қолданса, бұл коммерциялық емес ұйымдардың мүмкіндіктері, қабілеттері және шектеулері туралы халықты шатастыруы мүмкін.