Кіріспе

Майкл Дана Гиоя (ағылш. Michael Dana Gioia; 1950 жылдың 24 желтоқсанында туған) – американдық ақын, әдеби сыншы, әдеби аудармашы және эссеші. 1980 жылдардың басынан бері Гиоя американдық поэзиядағы аса даулы және контрмәдени әдеби қозғалыстардың бірі болып саналады – Жаңа формализм. Ол өлеңді ұйқас пен өлшемде жазуды және автобиографиялық емес әңгімелерді айтуды қолдайтын Жаңа повествотаманы жақтады. Гиоя сондай-ақ, өлең аудармашыларының түпнұсқа өлеңнің ырғағы мен өлең құрылымын қайта жасайтын бұрынғы дәстүріне оралуын қолдады. Гиоя Генри Уодсворт Лонгфеллоудың танымалдығын қайта жаңғыртуға және Уэлдон Киз бен Джон Аллан Уайеттің қайта ашылуына көмектесті. Ол сонымен қатар 1995 жылдан бері жыл сайын өткізілетін Вест-Честер университетінің поэзия конференциясын ұйымдастырушылардың бірі болды. АҚШ Президенті Джордж Буштің өтінішімен 2003-2009 жылдар аралығында Гиоя Ұлттық өнер қорының (NEA) төрағасы қызметін атқарды. 2006 жылдың қарашасында Business Week журналы Гиояны «NEA-ны құтқарған адам» деп сипаттады. Гиоя қызметтен кеткеніне бес жыл өткен соң, The Washington Post газеті оны «NEA-ның ең күшті екі басшысының» бірі деп атады. 2015 жылдың желтоқсан айында Гиоя Калифорния штатының ақыны атанды. Гиоя алты поэзия кітабын, бес томдық әдеби сынды, сондай-ақ опера либреттоларын, ән циклдерін, аудармаларын және екі ондағаннан астам әдеби антологияларды жариялады. Гиояның өлеңдері «Нортон поэзия антологиясы», «Оксфорд американдық поэзия кітабы» және басқа да көптеген антологияларға енді. Оның өлеңдері француз, неміс, итальян, испан, орыс, румын, болгар, қытай және араб тілдеріне аударылды. Гиоя Эухенио Монтале және Кенже Сенека сияқты ақындардың аудармаларын жариялады.

Ерте өмірбаяны

Жиоя 1950 жылы Лос-Анджелесте, жұмысшы табының сицилиялық әкесі мен мексикалық-американдық анасының отбасында дүниеге келді. Ол он екі жыл бойы католик мектептерінде білім алды. Ол отбасының алғашқы жоғары білім алған мүшесі болды. Стенфорд университетінен бакалавр және бизнес-администрация магистрі, ал Гарвард университетінен салыстырмалы әдебиет магистрі дәрежесін алды. Гарвардта ол Роберт Фицджеральд және Элизабет Бишоп сияқты ақындармен оқыды. Он бес жыл бойы Нью-Йоркте бизнесмен болып жұмыс істеп, түнде және демалыс күндері жазумен айналысты. 1992 жылы ол толық уақытты жазушы болу үшін жұмысын тастады.

Поэзияға қатысты сын және сенімдер

2016 жылғы сұхбатта Жиоя: "Мен ресми өлеңдерімді жариялай бастағаннан кейін, менің жұмысыма шабуыл жасалды", - деп еске алды. Осыған жауап ретінде ол әдеби очерктер жариялау арқылы "өз поэтикасын түсіндіруге" шешім қабылдады. 1987 жылы жарияланған, өте танымал "Жаңа формализм туралы жазбалар" атты эссесінде Жиоя: "Әдебиет тек қана өзгеретін емес; ол өз күшін және жандылығын сақтау үшін өзгеруі керек. Поэзияның жаңа түрлерін жақтаушылардың тобы әрқашан болады, олардың кейбіреуі шынайы, сондай-ақ дәстүрлі әдістерді сақтауға тырысатын консервативті күштер де болады. Бірақ, кейбір жас ақындардың рифма мен өлшемге қайта оралуы американдық поэзияда бұрын-соңды болмаған жағдайды тудырады. Жаңа формалистер еркін өлең жазушыларды ирониялық және дайын емес жағдайға түсірді. Еркін өлең, бұрынғы әдеби революцияның нәтижесі, енді ұзақ уақыт бойы қалыптасқан, үстемдік құратын догма, ал формалды поэзия күтпеген сынға ұшырады. Бізге сенімді түрде айтуынша, форма жасанды, элиталық, регрессивті, оңшыл және (менің сүйіктім) американдық емес. Бұл аргументтердің ешқайсысы сынға төтеп бере алмайды, бірақ олар осылай жиі айтылады, сондықтан олардың жақтастарына эмоционалдық жеңілдік сыйлайды деп болжауға болады. Көптеген жазушылар үшін формалды және еркін өлеңдер арасындағы пікірталас жасырылған саяси тартысқа айналды". 2016 жылы Джон Кусатиспен сұхбаттасқанда Дана Жиоя: "Әдеби қозғалыстар әрқашан уақытша болады. Олар он жылдай сақталады, содан кейін жоғалады немесе бағытталған ағымға сіңіп кетеді. Жаңа формализмнің ең жақсы ақындары біртіндеп бағытталған ағымның өкілдеріне айналды. "Поэзия соғыстары" деп аталатын соғысқа ешқандай шегін болған жоқ, тек біртіндеп сіңіп кету мен өзгерістер болды. Еркін және формалды өлеңдер біртіндеп қарама-қарсы деп есептелмейтін болды. Форма қазіргі заманғы тәжірибенің қолжетімді стильдерінің біріне айналды" деді.

Өлеңнің маңызы бар ма?

1991 жылы Джоя «Поэзия маңызды ма?» атты ықпалды эссе жариялады. Эссе «Атлантик Монтли» журналының сәуірдегі санында жарық көрді. Эсседе Джоя: «Америкалық поэзия қазіргі таңда субмәдениетке жатады. Бұрынғыдай өнер мен интеллектуалдық өмірдің бағытында емес, салыстырмалы түрде шағын және оқшауланған топтың мамандандырылған кәсібіне айналды. Осы белсенділіктің нәтижесінен туындаған аз ғана нәрсе сол тобынан тысқарыға жетеді. Ақындардың мәдени статусы да бар. Агностиктер қаласындағы дін қызметкерлері сияқты, олар әлі де белгілі бір беделге ие. Бірақ жеке суретшілер ретінде олар көрінбейді». Себебі, 1940-1960 жылдар аралығында колледждер мен университеттерде белгілі ақындарға оқытушылық қызметтер берілген кезде, американдық поэзия колледждер мен университеттердің шығармашылық жазу бағдарламаларына тігіліп қалды. Соның салдарынан, американдықтардың көп бөлігі жаңа поэзияны оқымайды немесе зерттейді. Ол, тірі ақынның танымал екенін айту, оның басқа ақындарға, әдетте профессорлар мен аспиранттарға ғана таныс екенін білдіреді деп мәлімдеді. Ол поэзия енді әдеби Богемияның емес, академиялық бюрократияның өнімі екенін жазды. Джоя сөзін былай деп аяқтады: «Өнер тарихы бір оқиғаны қайта-қайта айтады. Өнер түрлері дамыған сайын, олар шығармашылықты, орындалуын, оқытуды және талдауды басшылыққа алатын формаларды құрайды. Бірақ, соңында, бұл конвенциялар ескіреді. Олар өнер мен оның аудиториясының арасына тұрып қалады. Көптеген керемет поэзиялар жазылғанмен, американдық поэзия институты поэзияны ұсынудың, талдаудың және оқытудың ескірген тәсілдеріне тікелей байланысты. Білім беру мекемелері оларды өнерге кері әсер ететін бюрократиялық этикетке айналдырды. Бұрын бұл келісімдердің мәні болған шығар, бірақ бүгінде олар поэзияны интеллектуалдық геттоға қамап отыр. Тәжірибе жасау уақыты келді, жақсы ұйымдастырылған, бірақ тыныш сыныптан шығу, поэзияға қарапайымдық пен жандылықты қайтару және қазір субмәдениетке тігілген энергияны босату уақыты. Жоғалтатын ештеңе жоқ. Қоғам бізге поэзияның өлі екенін айтты. Келесідейік, айналамыздағы құрғаған конвенциялардан жерлеу шатырын жасайық және өлмейтін Феникстің күлден қайта тірілгенін көрейік». 2002 жылы жазған хатында Джоя: «Түпнұсқа эссе 1991 жылдың сәуір айында «Атлантик Монтли» журналында жарияланған кезде редакторлар мені қызығушылық танытқан тараптардан ашулы хаттар күтуім керек деп ескертті. Университеттердің жазу бағдарламаларының қағаз таңбасымен келген жек көруші хаттар келгенде ешкім таңғалмады. Алайда, «Атлантик» журналының редакторларын таңғалдырған нәрсе – жауаптың көлемі мен қарқындылығы болды. «Поэзия маңызды ма?» деген сұраққа «Атлантик» газетінің соңғы онжылдықта жариялаған мақалаларынан да көп хат келді». 1992 жылы Джоя General Foods компаниясының вице-президенті лауазымынан босап, поэзиямен толық уақыт айналысуға бел буды.

Конференциялар

Жиоя әрқайсысы ерекше қажеттілікті қанағаттандыратын бірнеше ірі әдеби конференция ұйымдастырды. 1995 жылы ол (сапалы баспагер Майкл Пейхпен бірге) поэзиялық форманы оқыту үшін Форма және повествование жөніндегі Батыс Честер конференциясын құрды. Батыс Честер көп ұзамай АҚШ-тағы ең ірі поэзия конференциясына айналды. Ол жиырма жыл бойы өтті. Кейіннен Жиоя жоғары мектеп оқытушылары үшін «Поэзияны оқыту» (2001–2003) конференциясын ұйымдастырды. Бұл конференция сәтті болғанымен, Жиоя Ұлттық өнер кеңесінің (NEA) төрағасы болған кезде тоқтатылды. Соңында, 2013 жылы ол USC-де алғашқы «Католиктік әдеби қиял конференциясын» өткізді. Бұл ықпалды конференция екі жыл сайын Фордхэм, Лойола Чикаго және Даллас университеттерінде қайталанады.

Жеке өмір

1980 жылы 23 ақпанда ол Мэри Элизабет Хикемен үйленді. Олардың үш ұлы болды, соның біреуі нәресте кезінде дүниеден озды. Оның "Секвоя отырғызу" өлеңі нәресте ұлын жоғалту оқиғасына арналған.

Поэзия

Жиоя поэзияның алты толық жинағын, сондай-ақ көптеген кішкентай баспадан шыққан кітаптар мен кітапшаларды жариялаған. Гьоя рифма мен ырғақты қайта жаңғыртуымен танымал болғанымен, оның барлық кітаптарында еркін және формалды өлеңдердің қосындысы бар. Оның алғашқы жинағы «Күнделікті жұлдыз жорамалы» (1986) рифма, ырғақ және өлеңдік повесть қолдануы үшін көп назар аударды, бірақ оның ең көп қайта басылған өлеңі «Тамыздағы Калифорния төбелері» еркін өлеңде жазылған. «Қыстың құдайлары» (1991) – Гьояның қараңғы екінші жинағы, онда оның тұңғыш ұлының қайтысынан кейін жазылған өлеңдер бар. АҚШ және Ұлыбританияда жарық көрген британдық басылымы Поэзия кітабы қоғамының негізгі таңдауы болып таңдалды. Бұл жинақ Гьояның повестік поэзияға деген қызығушылығын екі ұзақ драмалық монолог арқылы көрсетті: «Балаларды санау», онда бухгалтер қайтыс болған әйелдің ерекше қуыршақтар жинағымен алаңдататын қарым-қатынас жасайды, және «Үйге оралу», онда қашқан адам соңғы кісі өлтіру үшін үйіне оралады. Гьояның үшінші жинағы «Түскі сағаттағы сұрақтар» (2001) 2002 жылғы Америка кітап сыйлығының иегері атанды. Бұл әртүрлі кітапта түпнұсқа өлеңдер мен аудармалар бар, содан кейін Ұлттық өнер қоры мен Аспен институтында қызмет еткен жылдары он жылдық үнсіздік орнады. «Сұлуға аяу көрсет» (2012) Гьояның поэзияға оралуын белгіледі және екі қорқынышты өлеңді қамтыды: «Арнайы емдеу бөлімі», балалар ауруханасындағы жанға сыймайтын бөлімді сипаттайды, және «Көшпенді», махаббат пен қорқыныш оқиғасының тең бөлігінен тұратын драмалық монолог. «Көшпенді» композитор Пол Салернидің балет-операсына айналдырылды. Гьояның келесі жинағы «99 өлең: Жаңа және таңдаулы» (2016) оның мансабын ерекше тәсілмен қарастырды. Өлеңдерін хронологиялық тәртіппен емес, жеті тақырып бойынша жіктеді. Кітап «Ақындар сыйлығын» жеңіп алды. Гьояның соңғы жинағы «Маяқта мені күт» (2023) оның мексикалық тамырларына ерекше назар аударды және оның ішінде нәсілдік себептермен өлтірілген вакероның өмірі мен өлімін баяндайтын «Иисус Ортистің балладасы» бар. Гьояның соңғы өлеңдер жинағы – 2023 жылы жарық көрген «Маяқта мені күт».

Музыка және опера

Джоя Джеймс Макмиллан, Нед Роррем, Лори Лейтман, Мортен Лоридсен, Пол Салерни, Альва Хендерсон, Дэвид Конте, Том Чипулло, Стефания де Кенесси және Джон Харбисон сияқты музыканттармен бірлесіп жұмыс істеді. Оның джаз әріптестерінің арасында Дейв Брубек, Пакито Д’Ривера және Хелен Сунг бар. Джоя үш опера либреттосының авторы. Оның алғашқы операсы – Альва Хендерсонның музыкасына жазылған «Носферату», 2004 жылы Rimrock Opera және Opera Idaho театрларында бірлесіп қойылды. Оның екінші либреттосы, Пауль Салернидің музыкасымен жазылған «Тони Карузоның соңғы хабары», Ұлттық опера қауымдастығының «Ең жақсы жаңа камералық опера» сыйлығын жеңіп алды және 2008 жылы Лос-Анджелесте тұсаукесері болды. Бұл екі туынды да жазылған. Оның соңғы операсы, Лори Лейтманның музыкасына жазылған «Үш қауырсын» 2014 жылы Вирджиния Тех және Роанок операсында қойылды.

Дана Джоя және оның шығармашылығы туралы жазбалар

Мэтью Бреннан. Дана Джоя. Сыни кіріспе. (Story Line Press Critical Monographs) (2012, кеңейтілген және қайта қарастырылған 2020) Франциска университеті баспасы. Апрель Линднер. Дана Джоя (Бойз мемлекеттік университетінің Батыс жазушылары сериясы, № 143) (2003)
Джек В. С. Хагстром және Билл Морган. Дана Джоя: сындық эсселермен сипаттамалық библиография (2002)
Джанет Макканн, "Дана Джоя: заманауи метафизика", Renascence 61.3 (көктем 2009): 193–205. Майкл Пейч. Дана Джоя және Fine Press Printing (Kelly/Winterton Press) (2000)
Джон Чжэн (редактор). Дана Джоямен әңгімелер. Миссисипи университетінің баспасы (2021).